close
Ir al contenido

Che vaqueira

De Biquipedia
Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla.

Che vaqueira ye a denominación chenerica, d'o conchunto d'alofonos d'o fonema /ʎ/ que bi ha en astur-leyonés, principalment en astur-leyonés occidental, pero un poquet tamién en bella parla d'o centro montanyoso clasificada en l'astur-leyonés central. Representa un arcaísmo en a evolución romanz d'a LL cheminada latina y en l'Alto Aragón bi ha restos d'un fenomeno pareixiu, sobretot en a toponimia y en belsetán.

O termin che vaqueira ye impreciso y inexacto por diferents razons:

  • Fa referencia uns cuantos sonius diferents entre ellos.
  • A palabra che pareix referir-se a un caracter africau, pero a sobén s'aplica tamién a sonius no africaus.
  • A denominación de vaqueira no ye afortunada porque a che vaqueira se troba muito mes estendillada que no pas o terreno d'os vaqueiros.
  • A penar d'estas imprecisions o termin se fa servir, y mes exactament en asturiano lo denominan filolochicament ḷḷe.

Realizacions

[editar | modificar o codigo]

Seguntes Xosé Lluis García Arias o ventallo d'alofonos d'o sud y ueste d'o fonema /ʎ/ se resume en:

-[ɖ]: oclusiva retroflexa sonora. Caracteristica d'a zona de A Estierna en o concello de Ibias

-[]: africada retroflexa sonora. Propia d'a parla de La Bordinga y talment d'a parla de l'alto Ayer

-[]: africada retroflexa xorda. Concellos de Ayer, Quirós y d'atros

-[t͡s]: africada alveolar xorda. Concellos de Ḷḷena, sud de Mieres y d'atros.

Diacronicament toz estos sonius provienen d'a l- y -ll- latinas y, a vegadas, de pl-, kl- y fl- asinas:

- LUPU > ḷḷobu.

- MOLLE > mueḷḷe.

- CLAMARE > ḷḷamar.

- PLANTARE > ḷḷantar.

- (VILLA) FLACCIDIANA > Ḷḷaciana.

Distribución

[editar | modificar o codigo]

Totas estas realizacions d'o fonema asturiano /ʎ/ son caracteristicas de l'asturiano occidental, que Diego Catalán denominó B, C y D, esto ye, os concellos de Valdés, Tinéu, Cangas del Narcea, Degaña, Somiedu, Teberga, Quirós; l'este d'os concellos de Navia, Villayón, Allande y Ibias, y l'ueste d'os concellos de Cuideiru, Salas y Balmonte.

Ya en zona de l'asturiano central, a "che vaqueira" ye propia d'os concellos de Ḷḷena, Riosa y Ayer, asinas como o sud d'os concellos de Mieres y Morcín.

En a provincia de Leyón este fenomeno se troba en as comarcas de Babia, Llaciana, Luna, Los Argüellos pero tamién a lo nord-ueste de El Bierzo y a lo norte d'Omaña.

Historicament bi ha habiu muitas grafías diferents pa trascribir estos alofonos: -ts-, --, -ŝ-, -th-, -tch-, -chx-, -lh-, etcetera.

L' Academia de la Llingua Asturiana proposa o digrafo etimolochico Ḷḷ, y a on siga imposible de fer servir tipograficament recomienda -l.l-.

Fenomenos comparables fuera de l'astur-leyonés

[editar | modificar o codigo]

Trobamos fenomenos comparables en l'Alto Aragón y en luengas y dialectos d'Italia. En l'Alto Aragón a evolución d'a cheminada latina antes de fixar-se a solución actual -ll- ha estau -ch-, -tz- (vistable actualment en toponimos con -s- sonora en Ribagorza) y -t-. A forma con -ch- ye muito frequent en a toponimia, (Lacuniacha).

Archivu oral del asturianu, con uns cuantos testimonios orals de "che vaqueira" (en asturiano)

Bibliografía

[editar | modificar o codigo]
  • BORREGO NIETO, Julio: Leonés en Manual de dialectología hispánica tomo 1 Barcelona, Ariel, 1996.
  • GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis: Gramática histórica de la lengua asturiana Oviedo, Academia de la llingua asturiana, 2003.
  • VIEJO, Xulio: La formación histórica de la lengua asturiana Oviedo, Trabe, 2003.