Archaea
| Subclass of | microorganism |
|---|---|
| Taxon name | Archaea |
| Taxon rank | domain |
| Parent taxon | Biota |
| Taxonomic type | Methanobacterium |
| Means of locomotion | rolling |
| Start time | 3500 million years BCE |
| Discoverer or inventor | Carl Woese, George E. Fox |
| Code of nomenclature | International Code of Nomenclature of Prokaryotes |
| Mode of reproduction | binary fission |
| LPSN URL | https://lpsn.dsmz.de/domain/archaea |
Archaea dǝ shima nasha donyi nji alaube. Adalan, Archaea dǝ wakilnzǝ prokaryoticbe bas suronzǝn mbeji, sonyayi kǝrma dǝn paraphyleticro asuwatǝ, eukaryotes dǝ archaea lan fǝlangoro notǝna. Archaea dǝ suronzǝn eukaryotes mbeji yayi, kalma archaea dǝ (sing. archaeon/ɑːrˈkiːɒn/ar-KEE-on; Greek kureye lan sǝta Arkhaîon ‘kuren’) suro tǝlam Nasaraben.
Archaea dǝ buro salak lan bacteria ro yakkata, su donyi archaebacteria lan tuwandin ma, amma kalma adǝ faidajin bawo.[1] Cell donyi archaeal be du, awo donyi sandiya Bacteria a Eukaryota a gayirjin ma mbeji, suronzan: cell donyi lipid donyi ether lan tuwandin ma; awoa tiyi lan dajinma alamanna methanogenesis yeyi; kuru gar donyi archaellum lan notǝna ma.[2] Archaea dǝ waltǝ suro phyla kadaa ro yakkata. Yayaktǝdǝ zaumaro zau dalilnzǝdǝ shima ngǝwunzaso suro laboratoryben yaktǝnyi kuru sandiya asutin futu genenzabe suro samfurra kǝndaramnzaben. Sandidə endospores sətandinro asutənyi.
Archaea dǝ kambowo soro bacteria a samun nǝm kuranza a zadǝnza lan, amma gana laa zadǝnza gade gade, alama cell donyi Haloquadratum walsbyi ye dǝa.[3] Adəman, archaea də jinsnzə mbeji kuru diwalwa metabolicbe kada mbeji sandido eukaryotes'a karəngənma, masamman maro enzymes donyi transcriptionbe-a fasaribe-a. Lamarra gade donyi archaeal biochemistry ye dǝ gade, alamanna awo donyi ether lipids ro tǝngatǝyin ma,[4] archaeols kunten ro. Archaeadǝ fandoram dunoye kada faidatayin eukaryotesdǝa kozǝnaro, organicdonyi alaman shiwurdǝa, ammonia-a, su ion-a au hydrogen gas-a. Halobacteriado mandaro kanadimadǝ nur kawusube faidatain, sandi alauwa jilitiloa gade archaeabedǝa carbon (autotrophyya), sonyayi cyanobacteriadǝa gǝnyi, jiliwa archaeabe nowata ndasoma sandi indiso sadǝnyi. Archaea dǝ kǝnzambi sǝtayin, yaktǝ, aubiya kǝltǝ; bacteria yedei gǝnyi, jili Archaea ye nowata bawo. Archaea buro salak lan tawadǝna dǝ sandima extremophiles, sandi donyi kǝndaram njiye kawudo so kǝmaduwu manda so lan dasayin awo gade so bawo. Karewa molecular notəye ngalwotəgəye səkə archaea'a na kənəngatəye sammason asutin, katti-a, [9] kəmaduwu-a, kuru marshlands-a kunten. Archaea sandima nguwu suro kǝmoduwu so lan, kuru archaea suro plankton be dǝ shima karapka donyi nji alaube nguwuwa dinalan.
Archaea sandi nasha faida kǝnǝnga dunyabe. Sandidə nasha laa microbiota nji alaube sammabe. Suro microbiome adamganaben, sandidə faida'a suro suro'a, ci'a, kuru kəla kadiyiben.[10] Nəm gade-gade morphologinzabe-a, metabolicnza-a, kuru nəm gade-gade kəndaramnzabe-aye sandiya kolzə faidawa kada kəndagəram dunyabe sadin: carbon fixation; nitrogenbe kǝla kǝljin; organicbe awowa kǝltǝna; kuru kǝndaram awowa kǝnǝngabe-a kuru awowa kǝnǝngabe-a, misallo.[9][11] Saa 2024 lan, jili archaea ye fal du parasitic ro asutin; Methanogens də biogas tando-a nji kadawu sasərtə-a lan faidatin, amma biotechnology də enzymes do extremophile archaea lan tuwandin ma dəa faidatin shi do kawudo nguwu'a awo yijin ma'a.