Bacteria
.jpg)
| Subclass of | microorganism  |
|---|---|
| Taxon name | Bacteria |
| Taxon rank | domain |
| Parent taxon | Biota |
| Taxonomic type | Bacillus |
| Temporal range start | Archean |
| Start time | 3500 million years BCE |
| Has effect | bacterial infectious disease |
| Code of nomenclature | International Code of Nomenclature of Prokaryotes |
| Homonymous taxon | Bacteria |
| Mode of reproduction | cell division |
| LPSN URL | https://lpsn.dsmz.de/domain/bacteria |
| WordLift URL | http://data.wordlift.io/wl01714/entity/bacteria |
Bacteriadǝ ndarason mbeji, kambowo soro kǝnǝnga kǝlanzabero kǝnǝngatin, cell fal mbeji. Sandidǝ nasha kura suro kuliwa sənana prokaryoticben kara. Ngǝwusoro micrometers ganalagǝ nǝmkuruwunza, bacteria sandima awowa kǝnǝngabe buro salakkin dunyalan fǝlangzanawo, kuru sandima kǝnǝnganza nguwuson mbeji. Bacteriadǝ kasam-a, kati-a, nji-a, nji kawudo acidicbe-a, kadawu radioactivebe-a, kuru sami cidiyedǝn dasayin. Bacteria du faida donyi katap donyi kǝmbu tiyi lan tuwondin ma, faida donyi tiyi lan faidatayin ma, nitrogen donyi sami lan tuwandin ma. Shi nutrient cycledǝ suronzǝn awoa kǝrmube wurtǝ mbeji; bacteria də sandima awo do ne putrefaction gultin dəga suwudin. Suro kǝndaram alagǝwa donyi hydrothermalbe-a amusube-a dǝrizana dǝn, bacteria donyi extremophilebe dǝ shima faida donyi kǝnǝnga sǝtayin ma, alaman na hydrogen sulphide a methane a, energy ro faljin. Bacteria so dǝ sandiye kǝska-a dabba-a ro kǝnǝngatǝyin. Bacteria ngəwuso asutənyi kuru jiliwa kada mbeji doni laboratorylan wuratəyimba. Kǝra awo donyi bacteria be du ilmu bacteriology lan notu, dalami ilmu microbiology be lan.
Dabbawa samma yeyi, adamganasodə bacteria kada gozayin (alamanna 1013 səta 1014 ro saadəna).[1] Nguwuso suro kalwoben kara, amma tiyi karayiben kada mbeji. Kambo bacteria donyi tiyi lan dasawuna ma dǝ, awo donyi tiyi lan dasawuna ma dǝye sǝkǝ, kuru nguwu so faidajin, [2] musamman maro sandi donyi suro tiyi lan danama dǝ. Son yaye, jili bacteriabe kada kasuwa saudin kuru kasuwa kosuwa suwudin, suronzan cholera-a, syphilis-a, anthrax-a, kwasa-a, tiyi-a, tetanus-a kuru bubonic plague-a. Kasuwa bacteriabe zauro nowatadə sandima kasuwa yintəbewo. Antibioticsdə kasuwa bakteriyabero kurun diolan faidatin kuru barelan faidatin, kurun antibioticbedə kaziyi kuraro sədin. Bacteriasodə faida'a nasha nji kadawuye ngalwotəgə-a kəndawu təfandəna kaltəgə-a, cukku cam-a yogurt-a tandolan, dinar-a, palladium-a, ngarkime-a suwa gade-a nasha lamar latədəyen (biomining-a, bioleaching-a), kuruson biotechnology-a, kuru kurun kwasuwaye-a kuru kemikalla gade-a tando-a.
Loktu laan shi kajim donyi adadu Schizomycetes ("fungi ye yaktǝ") ro gotǝna ma, kǝrma dǝro bacteriaya prokaryotes ro yakkata. Cell donyi dabba be a eukaryotes gade so ye de gǝnyi, cell donyi bacteria be du kuromosom donyi kokorrata ma mbeji, nucleus donyi suro lan bawo, kuru organelles donyi membrane lan bowotin ma du nguwu bawo. Shi kalma bacteriadǝ mendǝn prokaryotes sammaso suron mbeji yaye, yayaktǝdo kimiyayedǝ fallatǝ ngawo suro saa 1990sben shi prokaryotesdǝ suron karapka indi alaube gade-gade shido kakanzǝ kureben fǝlantǝnamadǝ asuzanan. Kǝndaram wuratǝbe adǝ sandiya Bacteria a Archaea lan bowotin.[3] Archaea yedei gənyi, bacteria də suronzən awoa kəllata mbeji, [11] awoa donyi ADP-ribosylation ro raksəyin ba ma, formylmethionine faidatin protein kəltə baditəram lan, [13] kuru nəm gade-gade geneticbe kada mbeji, suronzan S a1r mbeji.
Ilmu asalbe
Bacillus subtilis alama kǝskayedǝ Kalima bacteria (bacteria) də shima nəm nguwu bacterium Neo-Latin ye wo, shi do ne təlam Greek ye kureye lan faidatin ma. ma'ananzə 'cidama' au 'cane',[16] dalildə shima buro salakkin təbandənadə alama rodbe.[17][18] Kalimadə buro salakkin bacteriaro faidatə saa 1828 lan.[19]
Ilmu bacteriabe Jili bacteriabe 43,000 yeyi sunza tǝkǝna yayi, nguwunzaso ngaltema kǝratǝnyi.[20] Haiyaro, jili bacteriabe 10 basdə reta kakkadi sammasobe, amma kashi 75% bacteria sammasobe kulashi ilmube sandiro tədəna ba.[20] Jili alagəwa shiro Escherichia coli gultində, kərawa 300,000 ma kozəna kəlanzən baktəna, [20] amma kakkadəwa anyi ngəwunzaso sha awo samunnam faidatə jili alagəwa gade kəratəro, bayan laa kəla biology kəlanzəben cin baro. Kashi 90% kulashi ilmu kimiyabe kəla bacteriaben hangalnza cina kəla jiliwa alagəwabe kashi 1% yeyi gənyiro, ngəwunzaso bacteria kwasuwa suwudinma nəlewa adamganabero faidajin.[20][21]
E. coli də shima bacterium do ne zauro kəratəna ma wo, kwata genes nzə 4000 ye də ngəlaro kəratənyi au bayantənyi. Bacteria laa donyi genomes nza gana ma (< 600 genes, misallo Mycoplasma) nguwu soro genes nza nguwu faidajin, dalil donyi nguwunzaso faida kuru jili gade lan gǝnatin.[22]
