Pleonasme

Een pleonasme (Grieks πλεονασμός, pleonasmós: 'overvloed') is een woordgroep bestaande uit een hoofdwoord en een of meer toegevoegde woorden, die expliciet een eigenschap toevoegen die al impliciet in het hoofdwoord besloten ligt.

Diverse vormen

Het vaakst is het pleonastische element in de woordgroep een bijvoeglijk naamwoord: een ronde cirkel, een hoekig vierkant, nat water, opzettelijke brandstichting, openstaande vacatures, een wereldwijde pandemie.

Ook de constructie waarbij een bijwoord of bijwoordelijke bepaling hetzelfde doet met een werkwoord(svorm) komt geregeld voor: groter groeien, omhoog stijgen, naar beneden vallen, zelf uit het leven stappen, iets met eigen ogen zien.

Bij pleonastische samenstellingen voegt het eerste deel een eigenschap toe die het tweede deel al in zich draagt: streefdoel.

Stijlfiguur versus stijlfout

Het gebruik van een pleonasme is niet per definitie een stijlfout, omdat het tot het ingeburgerde taalgebruik kan zijn gaan behoren. Zo betekent "meer" in zeemeermin ook al zee. In dit soort gevallen is eerder sprake van versteend gebruik of van een gewone stijlfiguur.

Het komt ook voor dat een bepaalde woordcombinatie in de ene context wel pleonastisch is, terwijl dat niet geldt voor diezelfde combinatie in een andere context. Dit komt onder meer doordat woorden vaak een "rekbare" betekenis hebben (polysemie). Een voorbeeld is de zin "Er komt vloeibaar water uit de kraan." Water dat uit de kraan komt kan uitsluitend de vloeibare vorm hebben, waarmee dit dus een pleonasme is. Water (${\ce {H2O}}$) kan echter ook een andere aggregatietoestand hebben, vast of gasvormig. Bij de beschrijving van planeten en manen wordt met de term "water" ook ijs en waterdamp bedoeld. In de zin "De aarde is de enige bekende planeet met vloeibaar water aan haar oppervlak" is vloeibaar water daarom niet als stijlfout of zelfs maar als pleonasme aan te merken. Sneeuw kan verder (na een paar dagen) ook een andere kleur hebben dan wit. Als er moet worden benadrukt dat de sneeuw vers is, is de toevoeging witte in witte sneeuw niet overbodig. Voor iemand die een product verkoopt betekent kostprijs de kosten om het zelf te kopen, of zijn kosten voor de grondstoffen plus die voor de productie. Het is een normaal woord ter onderscheiding van zijn verkoopprijs.

Verschil met tautologie

Het verschil tussen een tautologie en een pleonasme is niet haarscherp afgebakend en wordt door verschillende woordenboeken (zoals Koenen en Van Dale) verschillend geduid. Een belangrijk onderscheidend kenmerk is dat bij een tautologie het hele begrip in andere bewoordingen binnen dezelfde zin wordt herhaald, terwijl er bij een pleonasme slechts een eigenschap wordt herhaald die al inherent is aan het hoofdbegrip. Een vuistregel is dat een pleonasme enkel verbeterd kan worden door het overbodige woord te schrappen, terwijl bij een tautologie ofwel het ene ofwel het andere element kan worden weggelaten.

Afkortingen

Het herhalen van een element uit een afkorting geldt niet altijd als een stijlfout:

• de k (= keuring) in apk-keuring
• de v (= virus) in hiv-virus

Zie ook

• Redundantie (taalkunde)

Bronnen, noten en/of referenties

• Ton den Boon, Stijlfiguren, Sdu, 2001, blz. 125
• Paul Claes & Eric Hulsens, Groot retorisch woordenboek, Vantilt, 2015, blz. 112
• Pleonasme / tautologie, taaladvies.net

---

WikiWoordenboek

Zoek pleonasme op in het WikiWoordenboek.