Piasta rowerowa

Piasta rowerowa – środkowa część koła rowerowego, obejmująca korpus piasty, oś oraz łożyska, dzięki którym koło obraca się względem osi osadzonej w ramie albo widelcu. Do kołnierzy piasty są przymocowane szprychy, a w przypadku tylnego koła piasta może również przenosić elementy napędowe: wolnobieg, bębenek albo kasetę z tylnymi zębatkami.

Piasta przedniego koła ma zwykle prostszą konstrukcję, ponieważ jej podstawową funkcją jest umożliwienie swobodnego obrotu koła na osi. Piasta tylna musi dodatkowo współpracować z układem napędowym roweru, a w rowerach z kasetą zawiera lub przenosi mechanizm zapadkowy umożliwiający toczenie się roweru bez pedałowania.

Konstrukcja i typy piast

Typowa piasta rowerowa ma postać korpusu lub tulei, wewnątrz której znajdują się łożyska oraz oś, a po bokach korpusu znajdują się zwykle kołnierze z otworami do mocowania szprych.

Tylna piasta Shimano LX z osią i bębenkiem do zamontowania kasety zębatek

Tylna piasta może być wyposażona w mechanizm zapadkowy pozwalający na przenoszenie napędu podczas pedałowania i swobodny obrót koła podczas jazdy bez pedałowania. W rowerach stosuje się dwa podstawowe rozwiązania:

• wolnobieg nakręcany na gwint korpusu piasty; w takim rozwiązaniu zespół zębatek i mechanizm zapadkowy stanowią jedną część nakręcaną na piastę.
• bębenek piasty, na który zakłada się kasetę zębatek; w tym rozwiązaniu mechanizm zapadkowy jest częścią piasty, a zużytą kasetę można wymienić bez wymiany całego mechanizmu zapadkowego.

Istnieją również piasty z wbudowanym dynamem, które służą do zasilania oświetlenia roweru. Osobną grupę stanowią piasty z wewnętrznymi przerzutkami planetarnymi, stosowane m.in. w rowerach miejskich i użytkowych.

Niektóre piasty tylne są wyposażone w torpedo, czyli wolnobiegową piastę z hamulcem uruchamianym przez cofnięcie pedałów.

Najprostszym typem piasty tylnej stosowanej w rowerach torowych i typu ostre koło jest piasta, w której zębatka jest połączona z piastą na stałe i obraca się zawsze razem z kołem. Piasty torowe mają zwykle główny gwint pod zębatkę oraz mniejszy, lewoskrętny gwint pod nakrętkę kontrującą, która zabezpiecza zębatkę przed odkręceniem.

Piasty przeznaczone do hamulców tarczowych różnią się od piast przeznaczonych do hamulców obręczowych obecnością mocowania tarczy hamulcowej, np. w standardzie sześciu śrub albo Center Lock.

Rodzaje łożyskowania osi piasty

Piasty różnią się wieloma szczegółami budowy, między innymi sposobem łożyskowania osi:

• piasty z łożyskami typu cup-and-cone, czyli z miskami, konusami i kulkami, mają bieżnie zewnętrzne ukształtowane w korpusie piasty, a bieżniami wewnętrznymi są stożkowe nakrętki regulacyjne, nazywane konusami. Luz takiego łożyskowania reguluje się konusami, a po ustawieniu luzu zabezpiecza nakrętkami kontrującymi.
• piasty z łożyskami kasetowymi, często określanymi potocznie jako łożyska maszynowe, wykorzystują gotowe wkłady łożyskowe wciskane w korpus piasty; w razie zużycia zwykle wymienia się cały wkład łożyskowy, a nie reguluje docisk kulek do bieżni.
• piasty wielobiegowe, piasty z bębenkiem oraz piasty wysokiej klasy mogą zawierać kilka zespołów łożyskowych i mechanizmów pracujących wewnątrz korpusu; ich obsługa zależy od konstrukcji określonej przez producenta.

Ochronę łożysk przed zanieczyszczeniami zapewniają m.in. uszczelki, osłony przeciwpyłowe i rozwiązania labiryntowe, których demontaż oraz montaż jest zwykle opisany w instrukcjach serwisowych producenta.

Sposoby mocowania osi piasty do ramy

• mocowanie nakrętkami sześciokątnymi – oś piasty jest gwintowana, a koło mocuje się do haków ramy albo widelca nakrętkami; przy montażu należy dokręcać nakrętki naprzemiennie, aby nie przestawić regulacji osi i położenia koła.
• mocowanie na nakrętki skrzydełkowe – rozwiązanie podobne do mocowania nakrętkami, lecz z nakrętkami umożliwiającymi odkręcanie i przykręcanie bez klucza.
• mocowanie dźwigienkowe, nazywane szybkozamykaczem albo quick release – składa się z dźwigni, pręta przechodzącego przez wydrążoną oś piasty i nakrętki regulacyjnej; zamknięcie dźwigni zaciska koło w hakach ramy albo widelca.
• oś przelotowa – rozwiązanie, w którym sztywna oś przechodzi przez widelec lub ramę oraz korpus piasty, a następnie jest wkręcana w gwintowane gniazdo po przeciwnej stronie. W rowerach górskich i szosowych spotyka się wiele rozmiarów osi i szerokości piast, m.in. 15×100 mm, 15×110 mm Boost dla przednich piast oraz 12×142 mm i 12×148 mm Boost dla piast tylnych.

Obsługa i regulacja piast

Zakres obsługi piasty zależy od jej konstrukcji. W piastach z łożyskami typu cup-and-cone typowa obsługa obejmuje demontaż osi, wyjęcie kulek, oczyszczenie elementów, ocenę zużycia bieżni, ponowne nasmarowanie i regulację luzu. Piasty z łożyskami kasetowymi zwykle serwisuje się przez wymianę zużytych wkładów łożyskowych lub elementów przewidzianych przez producenta.

Regulacja luzu dotyczy przede wszystkim piast z konusami. Zbyt silne dociśnięcie łożysk powoduje ciężką pracę piasty i przyspieszone zużycie, natomiast zbyt duży luz powoduje wyczuwalny ruch osi względem korpusu piasty. Prawidłowo wyregulowana piasta powinna obracać się płynnie i bez nadmiernego luzu; jeśli nie da się tego uzyskać, przyczyną może być zużycie, zabrudzenie albo brak smaru w łożyskach.

Niektórych zespołów bębenka lub wewnętrznych mechanizmów piasty nie należy rozbierać poza zakresem wskazanym przez producenta, ponieważ może to spowodować nieprawidłowe działanie mechanizmu.