Saambiya
Jamhuuriyadda Zambia | |
|---|---|
| Hal-ku-dheg: "One Zambia, One Nation" "Halko Zambia, Halko Qaran" | |
| Heesta qaranka: "Stand and Sing of Zambia, Proud and Free" | |
| Shaabadda Guud | |
| Caasimadda | Lusaka 15°25′S 28°17′E / 15.417°S 28.283°E |
| Magaalada ugu weyn | caasimadda |
| Luuqadaha rasmiga ah | Ingiriisi |
| Luuqadaha gobolka ee la aqoonsan yahay | |
| Qaybaha qowmiyadaha (2022[1]) | |
| Diinta |
|
| Dadka | Reer Zambia |
| Dawladda | Jamhuuriyad madaxtooyo oo midaysan Madaxtooyo |
| Hakainde Hichilema | |
| Mutale Nalumango | |
| Nelly Mutti | |
| Mumba Malila | |
| Sharci-dejinta | Aqlaka Qaranka ee Zambia |
| Madaxbannaanida ka qaadatay Boqortooyada Midowday | |
• Laga dhawaaqay | 24 October 1964 |
| Bedka | |
• Wadarta | 752,617 km2 (290,587 sq mi)[4] (38aad) |
• Biyo (%) | 1 |
| Dadka | |
• Qiyaastii 2023 | |
• Cufnaanta | 17.2/km2 (44.5/sq mi) (191aad) |
| Wax soo saar (PPP) | Qiyaastii 2023 |
• Wadarta | |
• Qofkiiba | |
| Wax soo saar (magac ahaan) | Qiyaastii 2023 |
• Wadarta | |
• Qofkiiba | |
| Qaybsiga (2022) | 51.5[7] sinnaan la'aan sarraysa |
| Kobaca (2023) | 0.595[8] dhexdhexaad (154th) |
| Lacagta | Kwacha-ga Zambia (ZMW) |
| Saacadda | UTC+2 (CAT) |
| Qaabka taariikhda | dd/mm/yyyy |
| Koodhka wicitaanka | +260 |
| Koodhka ISO 3166 | ZM |
| Furaha Internetka | .zm |
Zambia (/ˈzæmbiə, ˈzɑːm-/), si rasmiga ahna loo yidhaahdo Jamhuuriyadda Zambia, waa dal bad xidhan oo ku yaal Koonfurta Afrika.[9] Waxay xuduud la leedahay dhanka waqooyi Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo, Tanzania dhanka waqooyi-bari, Malawi dhanka bari, Mozambique dhanka koonfur-bari, Zimbabwe iyo Botswana dhanka koonfur, Namibia dhanka koonfur-galbeed, iyo Angola dhanka galbeed. Caasimadda Zambia waa Lusaka, waxayna ku taal qaybta koonfurta-bartamaha ee Zambia. Dadku waxay u badan yihiin kuwa ku urursan agagaarka Lusaka ee dhanka koonfureed iyo Gobolka Copperbelt ee dhanka waqooyi, kuwaas oo ah xarumaha dhaqaalaha ee muhiimka ah ee Zambia.
Gobolkan oo markii hore ay degenaayeen dadka Khoisan-ta ah, waxaa saameeyay ballaarintii Bantu-ga ee qarnigii saddex iyo tobnaad. Ka dib thariikh-baadhayaal reer Yurub ah oo yimid qarnigii siddeed iyo tobnaad, Boqortooyadii Ingiriiska waxay bilowday inay xoojiso maamulka aagga ka dib Awaamiirtii Ingiriiska ee 1890 ee ka dhanka ahayd Boortaqiiska, kuwaas oo sheegtay aagga u dhaxeeya Angola iyo Mozambique gudaha Khariidaddii Casaanka ee 1885.[10] Ingiriisku wuxuu aasaasay maxmiyadihii Ingiriiska ee Barotziland–North-Western Rhodesia iyo North-Eastern Rhodesia ku dhawaad dhammaadkii qarnigii sagaal iyo tobnaad. Kuwaas waxaa la midoobay sannadkii 1911 si loo sameeyo Northern Rhodesia. Inta badan xilligii gumeysiga, Zambia waxaa maamulayay maamul laga soo magacaabay London iyadoo la tixgelinayo talada British South Africa Company.[11] Bishii Oktoobar 24, 1964, Zambia waxay madaxbannaani ka qaadatay Boqortooyada Midowday iyadoo noqotay jamhuuriyad ka tirsan Barwaaqosooranka,[12] ra'iisul wasaare Kenneth Kaunda-na wuxuu noqday madaxweynihii ugu horreeyay. Xisbiga Kaunda ee hantigoosadka ah ee United National Independence Party (UNIP) wuxuu hayay awoodda tan iyo 1964 ilaa 1991, isagoo door ka qaatay dibloomaasiyadda gobolka, isla markaana la kaashaday Mareykanka si loo raadiyo xalal loo helo khilaafaadka ka taagan Southern Rhodesia (Zimbabwe), Angola, iyo Namibia.[13] Intii u dhaxeysay 1972 ilaa 1991, Zambia waxay ahayd dawlad hal xisbi ah iyadoo UNIP ay ahayd xisbiga siyaasadeed ee sharciga ah ee keliya ee hoos yimaada halkudhegga "One Zambia, One Nation" oo uu curiyay Kaunda. Ka dib hordhaca nidaamka xisbiyada badan bilowgii 1990-aadkii, Kaunda waxaa looga adkaaday doorashadii guud ee Zambia ee 1991. Tan iyo xilligaas, Zambia waxay sii wadday inay la kulanto kala guur awoodeed oo nabdoon.
Kheyraadka dabiiciga ah ee Zambia waxaa ka mid ah macdanta, duurjoogta, kaymaha, biyaha macaan, iyo dhulka la beeri karo.[14] Sida lagu qiyaasay sannadkii 2018, 47.9% dadka waxaa saameeyay saboolnimo dhinacyo badan leh.[15] Xarunta guud ee Suuqa Kaumiga ah ee Bariga iyo Koonfurta Afrika (COMESA) waxay ku taal Lusaka.
Asalka magaca
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dhulka Zambia waxaa loo yaqaannay "Northern Rhodesia" wixii dhexeyay 1911 ilaa 1964. Waxaa loo beddelay "Zambia" bishii Oktoobar 1964 markii ay madaxbannaanida ka qaadatay xukunkii Ingiriiska. Magaca "Zambia" wuxuu ka yimid wabiga Zambezi (Zambezi wuxuu u taagnaan karaa "wabiga weyn").[16]
Tixraacyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- ↑ "Zambia 2022 Census National Analytical Report" (PDF). Africa Albinism Network. Retrieved April 11, 2026.
- ↑ "2023 Report on International Religious Freedom: Zambia". US Department Of State. US Government. Retrieved 7 April 2025.
- ↑ "Amended Constitution of Zambia". Government of Zambia. Archived from the original on 5 November 2012. Retrieved 15 October 2016.
- ↑ United Nations Statistics Division. "Population by sex, rate of population increase, surface area and density" (PDF). Archived (PDF) from the original on 31 October 2007. Retrieved 9 November 2007.
- ↑ "Zambia". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency.
- 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Zambia)". International Monetary Fund. 10 October 2023. Archived from the original on 17 October 2023. Retrieved 15 October 2023.
- ↑ "Gini Index coefficient". The World Factbook. Archived from the original on 4 February 2021. Retrieved 24 September 2024.
- ↑ "Human Development Report 2025" (PDF) (in Ingiriisi). United Nations Development Programme. 6 May 2025. Archived (PDF) from the original on 6 May 2025. Retrieved 6 May 2025.
- ↑ Henderson, Ian (1970). "The Origins of Nationalism in East and Central Africa: The Zambian Case". The Journal of African History. 11 (4): 591–603. doi:10.1017/S0021853700010471. ISSN 0021-8537. JSTOR 180923. S2CID 154296266.
- ↑ Nowell, Charles E. (1982). The Rose-colored Map: Portugal's Attempt to Build an African Empire from the Atlantic to the Indian Ocean. Junta de Investigações Científicas do Ultramar. Retrieved 2026-04-11.
- ↑ "History | Zambian High Commission". www.zambiapretoria.net. Retrieved 26 May 2020.
- ↑ "Zambia". Commonwealth Chamber of Commerce (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2025-06-30.
- ↑ Andy DeRoche, Kenneth Kaunda, the United States, and Southern Africa (London: Bloomsbury, 2016).
- ↑ Eckman, Karlyn (2007), Gender Mainstreaming in Forestry in Africa: Zambia, Food and Agriculture Organization
- ↑ "Multidimensional Poverty Index 2023: Zambia" (PDF). United Nations Development Programme Human Development Reports. 2023. Archived (PDF) from the original on 29 April 2024. Retrieved 29 April 2024.
- ↑ Everett-Heath, John (7 December 2017). The Concise Dictionary of World Place Names (in Ingiriisi). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-255646-2.