close
Shko te përmbajtja

Fruthi

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Fruthi
Fëmijë me skuqjen e fruthit në ditën e katërt
SpecialitetSëmundje infektive
SimptomatEthe, kollë, rrjedhje hundësh, sy të skuqur, skuqje e lëkurës[1][2]
KomplikimetPneumoni, konvulsione, encefalit, panencefalit sklerozues subakut, imunosupresion, humbje e dëgjimit, verbëri[3][4]
Fillimi10–12 ditë pas ekspozimit[5][6]
Kohëzgjatja7–10 ditë[5][6] (pa përfshirë ndërlikimet)
Shkaktar(ë)Virusi i fruthit (Morbillivirus hominis)[1]
ParandalimiVaksina e fruthit[5]
TrajtimiKujdes mbështetës[5]
Shpeshtësia10 milionë raste në vit[1]
Vdekjembi 140.000 (2018)[7][8]

Fruthi (anglisht: measles; nga anglishtja e mesme, ndoshta nga holandishtja e mesme ose gjermanishtja e lartë e mesme masel(e), "njollë, flluskë gjaku")[9][10] është një sëmundje infektive shumë ngjitëse dhe e parandalueshme me vaksinë, e shkaktuar nga virusi i fruthit.[1][3] Emërtime të tjera për të janë morbilli, rubeola dhe fruthi i kuq.[11][1]

Simptomat zakonisht shfaqen 10–12 ditë pas ekspozimit ndaj një personi të infektuar dhe zgjatin 7–10 ditë.[5] Simptomat fillestare përfshijnë ethet, shpesh mbi 40 °C, kollën, rrjedhjen e hundëve dhe pezmatimin e syve (konjuktivitin).[1][2] Njolla të vogla të bardha, të njohura si njollat e Koplikut, mund të formohen brenda gojës dy ose tri ditë pas fillimit të simptomave.[2] Një skuqje e kuqe dhe e sheshtë, që zakonisht nis nga fytyra dhe përhapet më pas në pjesën tjetër të trupit, shfaqet tri deri në pesë ditë pas fillimit të simptomave.[2] Ndërlikimet e zakonshme përfshijnë diarrenë (në 8% të rasteve), infeksionin e veshit të mesëm (7%) dhe pneumoninë (6%).[3] Këto ndodhin pjesërisht për shkak të imunosupresionit të shkaktuar nga fruthi.[4] Më rrallë mund të shfaqen konvulsione, verbëri ose pezmatim i trurit (encefaliti).[3][5]

Fruthi është një sëmundje që përhapet nëpërmjet ajrit dhe kalon lehtësisht nga një person te tjetri me kollën dhe teshtimat e personave të infektuar.[5] Ai mund të përhapet edhe me kontakt të drejtpërdrejtë me sekrecionet e gojës ose të hundëve.[5] Sëmundja është jashtëzakonisht ngjitëse: nëntë nga dhjetë persona jo të imunizuar që ndajnë të njëjtën banesë me një person të infektuar do të infektohen. Për më tepër, vlerësimet për numrin bazë të riprodhimit të fruthit shkojnë përtej intervalit 12–18 që citohet shpesh,[12] ndërsa një përmbledhje e vitit 2017 jep një interval prej 3,7 deri në 203,3.[13] Personat janë ngjitës nga katër ditë para deri në katër ditë pas fillimit të skuqjes.[3] Megjithëse shpesh konsiderohet sëmundje e fëmijërisë, fruthi mund të prekë persona të çdo moshe.[14] Shumica e njerëzve nuk e marrin sëmundjen më shumë se një herë.[5] Testimi për virusin e fruthit te rastet e dyshuara është i rëndësishëm për punën e shëndetit publik.[3] Fruthi nuk njihet të shfaqet te kafshët e tjera.[5]

Pasi personi është infektuar, nuk ekziston trajtim specifik, megjithëse kujdesi mbështetës mund ta përmirësojë përfundimin e sëmundjes.[5] Ky kujdes mund të përfshijë tretësirën e rihidrimit oral, ushqim të shëndetshëm dhe barna për uljen e temperaturës.[5][6] Antibiotikët duhet të përshkruhen nëse shfaqen infeksione dytësore bakteriale, si infeksionet e veshit apo pneumonia.[5] Suplementimi me vitaminë A rekomandohet gjithashtu për fëmijët nën moshën pesë vjeç.[5] Ndër rastet e raportuara në Shtetet e Bashkuara mes viteve 1985 dhe 1992, vdekja ndodhi në 0,2% të rasteve,[3] por mund të arrijë deri në 10% te personat me kequshqyerje.[5] Shumica e atyre që vdesin nga infeksioni janë nën pesë vjeç.[5]

Vaksina e fruthit është e sigurt dhe shumë efektive në parandalimin e sëmundjes dhe shpesh jepet e kombinuar me vaksina të tjera.[5][15] Për shkak të lehtësisë me të cilën fruthi transmetohet brenda një bashkësie, mbi 95% e popullsisë duhet të jetë e vaksinuar për të arritur imunitetin kolektiv.[16] Vaksinimi solli një rënie prej 80% të vdekjeve nga fruthi mes viteve 2000 dhe 2017, ndërsa rreth 85% e fëmijëve në botë kishin marrë dozën e parë deri në vitin 2017.[5] Fruthi prek rreth 10 milionë njerëz në vit,[1] kryesisht në zonat në zhvillim të Afrikës dhe Azisë.[5] Ai është një nga shkaqet kryesore të vdekjeve nga sëmundjet e parandalueshme me vaksinë.[17][18] Në vitin 1980 nga fruthi vdiqën 2,6 milionë njerëz,[5] ndërsa në vitin 1990 vdiqën 545.000; deri në vitin 2014 programet globale të vaksinimit e kishin ulur numrin e vdekjeve në 73.000.[19][20] Pavarësisht këtyre prirjeve, që nga viti 2017 e këtej numri i rasteve dhe i vdekjeve është rritur për shkak të rënies së vaksinimit.[21][22][23]

Shenjat dhe simptomat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Simptomat fillestare të fruthit janë jospecifike dhe i ngjajnë një ftohjeje të zakonshme: temperaturë e ngritur, rrjedhje hundësh, teshtima, kollë dhe sy të dhembshëm (konjuktivit).[24][25] Këto simptoma nisin 7–23 ditë (më shpesh 10–14 ditë) pas ekspozimit ndaj një personi të infektuar. Ethet mund të arrijnë ose të kalojnë 40 °C.[25] Pas edhe dy-tri ditësh, brenda gojës mund të shfaqen njolla të vogla të bardha (njollat e Koplikut); ato zgjatin pak dhe mund të mos vihen re. Në këtë fazë të infeksionit shfaqet skuqja karakteristike e lëkurës, fillimisht në fytyrë dhe pas veshëve, duke u përhapur më pas në pjesën tjetër të trupit.[24][25]

Rastet e pakomplikuara zakonisht përmirësohen brenda pak ditësh nga shfaqja e skuqjes dhe kalojnë brenda 7–10 ditësh.[4] Virusi është ngjitës nga katër ditë para deri në katër ditë pas shfaqjes së skuqjes.[26]

Meqenëse zhvillimi i skuqjes dhe i konjuktivitit kërkon një sistem imunitar funksional, personat me imunitet të kompromentuar mund të mos diagnostikohen po aq lehtë.[4]

Ndërlikimet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ndërlikimet e menjëhershme të fruthit janë relativisht të shpeshta dhe prekin rreth 30% të rasteve.[26] Ndërlikime të zakonshme janë infeksionet e veshit të mesëm, konjuktiviti, diarreja e rëndë (që çon në dehidrim) dhe problemet e frymëmarrjes si krupi dhe pneumonia.[27][25][5]

Ndërlikimet mund të jenë të rënda, si encefaliti, shurdhimi dhe verbëria.[25][26] Në Shtetet e Bashkuara, CDC-ja vlerëson se 1 nga çdo 5 persona të pavaksinuar që marrin fruthin do të ketë nevojë për shtrim në spital,[25] dhe se 1 deri në 3 nga çdo 1.000 fëmijë me këtë sëmundje do të vdesin nga ndërlikimet e saj.[27] Vdekshmëria është më e lartë në vendet me ushqyerje dhe kujdes shëndetësor të dobët — në disa pjesë të Afrikës, letaliteti vlerësohet deri në 6% për popullsitë e vendosura, duke arritur deri në 30% në kampet e refugjatëve.[28] Pneumonia dhe encefaliti janë shkaqet kryesore të vdekjes pas fruthit.[29]

Shtatzënia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Fruthi gjatë shtatzënisë mund të ketë pasoja të rënda si për nënën, ashtu edhe për fëmijën. Gratë shtatzëna të infektuara me fruth kanë shumë më tepër gjasa të kenë nevojë për shtrim në spital dhe janë në rrezik më të madh për pneumoni e vdekje. Rriten gjithashtu rreziqet e abortit, të lindjes para kohe dhe të peshës së ulët të foshnjës në lindje.[30][31]

Mekanizmat në themel

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Disa ndërlikime shkaktohen drejtpërdrejt nga virusi, të tjerat nga shtypja e sistemit imunitar prej tij.[31]

Virusi i dëmton mukozat e rrugëve të frymëmarrjes (hundës, fytit dhe mushkërive), duke shkaktuar ndonjëherë pneumoni virale, por edhe duke ua lehtësuar baktereve shkaktimin e pneumonisë dytësore dhe të bronkitit.[31] Ai mund të dëmtojë edhe mukozën e tubit të Eustakut, duke i lejuar bakteret të depërtojnë e të infektojnë veshin e mesëm (otiti i mesëm).[32] Infeksioni viral i zorrëve çon në diarre, ndonjëherë të rëndë, duke shkaktuar dehidrim.[31] Në raste të rralla, virusi pushton drejtpërdrejt sistemin nervor qendror, duke shkaktuar përgjigje të rënda inflamatore ose demielinizim autoimun, çka mund të çojë në encefalit pasinfektiv.[33]

Një mekanizëm i quajtur "amnezi imunitare" (shih më poshtë) qëndron në themel të pasojave afatgjata të fruthit. Virusi sulmon qelizat e kujtesës të sistemit imunitar, të cilat janë përbërës të sistemit imunitar adaptiv dhe i japin trupit rezistencë ndaj patogjenëve të hasur më parë. Pa këto qeliza, trupi i pacientit ka pak ose aspak imunitet ndaj sëmundjeve ndaj të cilave ishte i imunizuar më parë; ky efekt zgjat deri në tre vjet pas infeksionit me fruth.[34][35]

Faktorët e rrezikut

Personat nën 5 dhe mbi 20 vjeç kanë rrezik më të lartë për ndërlikime. Gjendjet që e dobësojnë ose e ndryshojnë përgjigjen imunitare e rrisin gjithashtu këtë rrezik; ndër to janë shtatzënia, kequshqyerja, kancerët hematologjikë, HIV/AIDS-i dhe përdorimi i barnave imunosupresive.[14][36][37]

Amnezia imunitare

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Virusi i fruthit mund të zhdukë kujtesën imunitare të fituar më parë duke vrarë qelizat që prodhojnë antitrupa; kështu e dobëson sistemin imunitar dhe ia hap rrugën infeksioneve potencialisht të rënda nga sëmundje të tjera.[38][39][40] Shtypja e sistemit imunitar nga fruthi zgjat deri në tre vjet dhe është lidhur epidemiologjikisht me një rritje të vdekshmërisë së fëmijëve nga sëmundje të tjera infektive gjatë kësaj periudhe.[41][42] Vaksina e fruthit përmban një shtam të atenuar të virusit, i cili nuk e zhduk kujtesën imunitare.[38]

Ky fenomen, i njohur si "amnezi imunitare", e rrit rrezikun e infeksioneve pasuese.[4][43][38][39] Menjëherë pas shërimit nga fruthi vihet re një rënie e ndjeshme e antitrupave kundër baktereve dhe viruseve të tjera që pacientët i kishin fituar gjatë jetës para infektimit me virusin e fruthit.[40] Studimet te primatët sugjerojnë se amnezia imunitare lind gjatë infeksionit, kur virusi shkatërron limfocitet ekzistuese të kujtesës; pas shërimit, trupi krijon limfocite të reja kujtese specifike vetëm për virusin e fruthit. Kjo krijon imunitet të qëndrueshëm ndaj riinfektimit me fruth, por shkatërron imunitetet ekzistuese ndaj sëmundjeve të tjera.[38] Krahasimi i statistikave të vdekshmërisë së fëmijëve para dhe pas futjes së vaksinimit sugjeron se amnezia imunitare vazhdon 2–3 vjet pas infektimit.[38][41]

Shkaku

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Mikrofotografi elektronike e virusit të fruthit

Fruthi shkaktohet nga virusi i fruthit, një virus ARN me zinxhir të vetëm, të pasegmentuar, me sens negativ dhe me mbështjellës, i gjinisë Morbillivirus brenda familjes Paramyxoviridae.[44][45] Ai është i afërt me murtajën e gjedhëve, një virus i gjedhëve i zhdukur në vitin 2001, dhe me murtajën e qenve, një sëmundje e gjitarëve që shkakton degradim neurologjik.[3] Ekzistojnë 24 shtame të virusit të fruthit, të ndara në tetë klade të shënuara A–H.[44]

Virusi është një nga patogjenët njerëzorë më ngjitës dhe përhapet me kollë e teshtima nëpërmjet kontaktit të ngushtë personal ose të drejtpërdrejtë me sekrecionet.[36][45][44] Ai mbetet infektiv deri në dy orë në pikëzat respiratore të pezullta në ajër.[3] Nuk përhapet lehtë nëpërmjet sipërfaqeve, sepse inaktivizohet brenda pak orësh nga rrezet ultravjollcë dhe nxehtësia.[4] Ai inaktivizohet gjithashtu nga tripsina, mjediset acide dhe eteri.[3] Fruthi është aq ngjitës sa, nëse një person e ka atë, 90% e personave jo të imunizuar që kanë kontakt të ngushtë me të (p.sh. pjesëtarët e familjes) do të infektohen gjithashtu.[3][46] Njerëzit janë bujtësit e vetëm natyrorë të virusit dhe nuk njihen rezervuarë të tjerë shtazorë, megjithëse besohet se gorillat e maleve janë të ndjeshme ndaj sëmundjes.[3][47]

Faktorët e rrezikut për infektim me virusin e fruthit përfshijnë imunodeficiencën e shkaktuar nga HIV/AIDS-i,[48] imunosupresionin pas transplantimit të një organi ose të qelizave burimore,[49] terapinë me agjentë alkilues ose me kortikosteroide, pavarësisht statusit të imunizimit;[14] udhëtimin në zona ku fruthi haset shpesh ose kontaktin me udhëtarë nga këto zona;[14] si dhe humbjen e antitrupave pasivë të trashëguar para moshës së imunizimit rutinë.[50]

Patofiziologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Paraqitje e virusit të fruthit duke u ngjitur pas mukozës së trakesë

Pasi virusi i fruthit prek mukozën e rrugëve të frymëmarrjes, ai lidhet me SLAM-in (molekula sinjalizuese e aktivizimit të limfociteve, e njohur edhe si CD150) në sipërfaqen e makrofagëve dhe të qelizave dendritike, të cilat pastaj e marrin brenda virusin. Ky proces ndërmjetësohet nga proteina hemaglutininë (H) në sipërfaqen e virusit, e cila, duke u lidhur me SLAM-in, bën që proteina e shkrirjes (F) të ndryshojë formë dhe të lejojë shkrirjen e mbështjellësit e hyrjen e ARN-së dhe të proteinave virale. Proteina L, një ARN-polimerazë e varur nga ARN-ja, e transkripton më pas genomin viral me sens negativ në ARN mesazhere me sens pozitiv, e cila përkthehet nga ribozomet e qelizës në proteina virale. Këto qeliza imunitare ia kalojnë virusin grupeve të tjera të qelizave imunitare — qelizave B, qelizave T, timociteve dhe qelizave burimore hematopoietike — të cilat e përhapin virusin në organe të tjera gjatë periudhës së inkubacionit.[3][44]

Periudha fillestare e infeksionit në mushkëri zgjat dy deri në tri ditë dhe përfundon me vireminë e parë. Pesë deri në shtatë ditë pas fillimit të infeksionit ndodh viremia e dytë dhe virusi infekton qelizat epiteliale.[3] Virusi përhapet përgjatë qelizave epiteliale, fillimisht në pemën respiratore nëpërmjet poreve ndërqelizore dhe më vonë në mukozat e organeve të tjera nëpërmjet receptorëve nektinë-4. Kjo shkakton kollën e vërejtur klinikisht, e cila e aerosolizon virusin dhe mundëson përhapjen e tij.[3][4]

Diagnostikimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Zakonisht diagnoza klinike nis me shfaqjen e etheve dhe të lodhjes së përgjithshme rreth 10 ditë pas ekspozimit ndaj virusit, e ndjekur nga kolla, riniti dhe konjuktiviti, të cilat rëndohen gjatë katër ditëve pas shfaqjes.[51] Vërejtja e njollave të Koplikut është gjithashtu diagnostike.[52] Sëmundje të tjera që mund të ngjajnë me fruthin janë ethet e dengës, rubeola, eritema infeksioze (sëmundja e pestë, e shkaktuar nga parvovirusi B19) dhe rozeola (sëmundja e gjashtë, e shkaktuar nga HHV6).[4] Prandaj konfirmimi laboratorik rekomandohet fuqishëm, veçanërisht në zonat joendemike.[3]

Testet laboratorike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Diagnoza laboratorike e fruthit mund të bëhet me konfirmimin e antitrupave IgM ose me zbulimin e ARN-së së virusit në mostra nga fyti, hunda ose urina, duke përdorur analizën RT-PCR.[53][54] Kjo metodë është veçanërisht e dobishme për konfirmimin e rasteve kur rezultatet e IgM-së nuk janë përfundimtare.[53] Për personat të cilëve nuk mund t'u merret gjak, mund të mblidhet pështymë për analizën e IgA-së specifike për fruthin.[54] Kjo metodë nuk është ideale, sepse pështyma përmban shumë lëngje e proteina të tjera që e vështirësojnë marrjen e mostrës dhe zbulimin e antitrupave.[55][56] Pështyma përmban gjithashtu 800 herë më pak antitrupa se mostrat e gjakut, çka e vështirëson më tej testimin. Kontakti i konfirmuar me persona të tjerë me fruth i shton peshë diagnozës.[55]

Biopsitë dhe ekzaminimet histopatologjike zakonisht nuk përdoren për diagnostikim, por qelizat Warthin–Finkeldey — qeliza gjigante me shumë bërthama dhe përfshirje eozinofile — hasen shpesh në indin limfoid të prekur, ndonëse nuk janë tipare të veçanta vetëm për fruthin.[11][57] Epiteli i prekur mund të ketë qeliza gjigante me trupa përfshirës viralë ose me trupa Cowdry.[57]

Parandalimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Shkalla e vaksinimit kundër fruthit në botë

Fruthi parandalohet te individi nëpërmjet vaksinimit (imunitet aktiv) ose marrjes së antitrupave kundër fruthit (imunitet pasiv), dhe te popullsia nëpërmjet imunitetit kolektiv. Gjatë shtatzënisë antitrupat kalojnë nëpërmjet placentës në qarkullimin e fetusit, duke i dhënë imunitet pasiv të porsalindurit.[1] Ky imunitet zbehet gjatë vitit të parë të jetës. Vlen të theksohet se imunizimi me vaksina të gjalla nuk rekomandohet gjatë shtatzënisë; personat shtatzënë që rezultojnë jo të imunizuar duhet të vaksinohen pas lindjes.[58]

Në vendet ku fruthi është eliminuar, rekomandohet përgjithësisht që fëmijët të imunizohen në moshën 12–18 muajsh me vaksinën MMR (fruth, shyta dhe rubeolë).[26] Në shumicën e vendeve ku fruthi është endemik, Organizata Botërore e Shëndetësisë rekomandon imunizimin në moshën 9 muajsh dhe përsëri në moshën 18 muajsh. Gjatë shpërthimeve aktive rekomandohet një dozë shtesë për foshnjat 6–11 muajshe.[59] Në Afrikën e Jugut doza e parë jepet në moshën 6 muajsh, ndërsa në Kinë në moshën 8 muajsh.[26] Vaksina është më pak efektive kur jepet më herët: kur doza e parë jepet në moshën 9 muajsh, shkalla e zhvillimit të antitrupave është 85–90%. Prandaj rekomandohet një dozë e dytë mes moshës katër dhe pesë vjeç, për të rritur nivelin e imunitetit.[26][60][59] Doza e dytë jepet të paktën katër javë pas së parës.[26] Reaksionet anësore ndaj vaksinimit janë të rralla, ku më të shpeshtat janë ethet dhe dhimbja në vendin e injektimit. Reaksionet anësore kërcënuese për jetën ndodhin në më pak se një rast për milion vaksinime (<0,0001%).[61]

Vaksina duhet t'u jepet fëmijëve pavarësisht nëse janë të infektuar me HIV apo jo.[62] Ajo është më pak efektive te foshnjat e infektuara me HIV sesa te popullsia e përgjithshme, por trajtimi i hershëm me barna antiretrovirale mund ta rrisë efektshmërinë e saj.[63] Programet e vaksinimit kundër fruthit shfrytëzohen shpesh edhe për ndërhyrje të tjera shëndetësore te fëmijët, si shpërndarja e rrjetave kundër mushkonjave për mbrojtje nga malaria, e barnave antiparazitare dhe e suplementeve të vitaminës A, duke kontribuar kështu në uljen e vdekjeve të fëmijëve edhe nga shkaqe të tjera.[64]

Komiteti Këshillimor për Praktikat e Imunizimit (ACIP) i CDC-së rekomandon që të gjithë udhëtarët ndërkombëtarë të rritur që nuk kanë dëshmi të imunitetit të mëparshëm ndaj fruthit të marrin dy doza të vaksinës MMR para udhëtimit.[60][65] Lindja para vitit 1957 konsiderohet dëshmi e supozuar imuniteti, sepse personat e lindur para atij viti me shumë gjasë janë infektuar natyrshëm me virusin e fruthit.[60][3][66]

Ka pasur pretendime të rreme për një lidhje mes vaksinës së fruthit dhe autizmit; ky shqetësim i pasaktë e ka ulur shkallën e vaksinimit dhe ka rritur numrin e rasteve të fruthit atje ku vaksinimi ra nën nivelin e nevojshëm për të ruajtur imunitetin kolektiv.[14] Po ashtu, ka pasur pretendime të rreme se infektimi me fruth mbron nga kanceri.[15]

Dhënia e vaksinës MMR mund ta parandalojë fruthin pas ekspozimit ndaj virusit (profilaksia pas ekspozimit).[67] Udhëzimet për profilaksinë pas ekspozimit ndryshojnë sipas juridiksionit dhe popullsisë, por vaksina zakonisht jepet brenda 72 orëve nga ekspozimi.[26][67] Imunizimi pasiv me injeksion intramuskular antitrupash mund të jetë efektiv deri në ditën e shtatë pas ekspozimit.[68] Krahasuar me mostrajtimin, rreziku i infektimit me fruth ulet me 83% dhe rreziku i vdekjes nga fruthi me 76%. Megjithatë, efektshmëria e imunizimit pasiv në krahasim me vaksinën aktive nuk është e qartë.[68]

Vaksina MMR është 95% efektive në parandalimin e fruthit pas një doze të vetme, nëse i jepet një fëmije mbi moshën dymbëdhjetë muajsh; me një dozë të dytë, ajo siguron imunitet te 97–99% e fëmijëve.[36][45]

Mbi 95% e popullsisë duhet të jetë e vaksinuar për të arritur imunitetin kolektiv, për shkak të numrit të lartë bazë të riprodhimit të fruthit.[26]

Vitamina A dhe parandalimi i fruthit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Mungesa e vitaminës A është një problem i madh i shëndetit publik në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme; ajo prek 190 milionë fëmijë nën pesë vjeç dhe sjell shumë pasoja të dëmshme shëndetësore, përfshirë vdekjen.[69] Në Shtetet e Bashkuara kjo mungesë është e rrallë.[70] Një metaanalizë e provave klinike të kryera në vende ku kjo mungesë është e përhapur arriti në përfundimin se, kur fëmijët merrnin suplemente të vitaminës A, incidenca e infektimit me fruth ulej me 50%.[69] Për krahasim, vaksinimi me dy doza gjatë fëmijërisë siguron 97–99% mbrojtje ndaj fruthit.[36][60][45] Nuk mendohet se suplementimi me vitaminë A e ul rrezikun e vdekjes nga fruthi.[70] Te fëmijët që marrin doza të larta të vitaminës A nga suplementet ose nga vaji i mëlçisë së merlucit, ajo mund të grumbullohet deri në nivele toksike, çka mund të çojë në hipervitaminozë A dhe dëmtim të mëlçisë.[70]

Një përmbledhje Cochrane e vitit 2016, mbi dy prova të rastësishme të kontrolluara me 260 fëmijë me fruth, krahasoi vitaminën A me placebon. Asnjëra prej provave nuk e raportoi verbërinë apo dëmtime të tjera okulare si përfundim parësor. Njëra provë tregoi një rritje të përkohshme të niveleve të retinolit në serum, por pa efekt të qëndrueshëm dhe pa ndikim në shtimin e peshës. Prova e dytë nuk gjeti dallim të rëndësishëm në nivelet e retinolit apo në shkallën e kequshqyerjes. Prandaj autorët arritën në përfundimin se nuk u gjet asnjë provë që të vlerësonte nëse suplementimi me vitaminë A te fëmijët me fruth e parandalon verbërinë.[71]

Gjatë shpërthimit epidemik të vitit 2025 në jugperëndim të Shteteve të Bashkuara, me qendër në Teksasin perëndimor, disa familje vazhduan t'i refuzonin vaksinat dhe në vend të tyre u dhanë fëmijëve suplemente të vitaminës A ose vaj mëlçie merluci me vitamina A dhe D, pasi Robert F. Kennedy Jr. e promovoi vitaminën A si parandalim dhe trajtim.[72] Disa fëmijë të shtruar për fruth në spitalin Covenant Children's në Lubbock shfaqën gjithashtu shenja të dëmtimit të mëlçisë, një simptomë e toksicitetit nga vitamina A.[70][72][73] Deri në maj 2025, pavarësisht këtyre efekteve anësore të rënda — dhe ndoshta duke sjellë përhapje më të madhe të sëmundjes — Kennedy, në rolin e sekretarit të Shëndetësisë dhe Shërbimeve Njerëzore të SHBA-së, vazhdoi ta mbështeste vitaminën A gjatë epidemisë së fruthit, së bashku me masa të tjera joshkencore dhe jovaksinale, përgjigje për të cilën është kritikuar gjerësisht.[74]

Trajtimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Nuk ekziston trajtim specifik antiviral nëse fruthi zhvillohet.[36] Barnat synojnë përgjithësisht trajtimin e superinfeksioneve, ruajtjen e hidrimit të mirë me lëngje të mjaftueshme dhe lehtësimin e dhimbjes.[36] Trajtimi mbështetës mund të përfshijë ibuprofenin ose paracetamolin për uljen e etheve dhe të dhimbjes dhe, nëse duhet, një bar me veprim të shpejtë për zgjerimin e rrugëve të frymëmarrjes për kollën.[75]

Disa grupe, si fëmijët e vegjël dhe personat rëndë të kequshqyer, marrin gjithashtu vitaminë A të administruar nga mjeku, e cila vepron si imunomodulator, duke i forcuar përgjigjet me antitrupa ndaj fruthit dhe duke e ulur rrezikun e ndërlikimeve të rënda.[36][45][76] Ndonëse trajtimi me vitaminë A nuk e shëron sëmundjen dhe nuk e ul vdekshmërinë në çdo grupmoshë,[77] dy doza (200.000 NJ) të vitaminës A janë treguar se e ulin vdekshmërinë te fëmijët nën dy vjeç.[45][78] Gjatë shpërthimit epidemik të vitit 2025 në SHBA, fëmijë po paraqiten në spitale me fruth dhe me hipervitaminozë A, sepse prindërit u kishin dhënë burime të vitaminës A (suplemente ose vaj mëlçie merluci) si përpjekje mbrojtëse para se fëmijët të sëmureshin.[72][73]

Suplementimi me zink te fëmijët me fruth nuk është studiuar mjaftueshëm.[79] Po ashtu, nuk ka të dhëna nga prova klinike të rastësishme për ose kundër efektshmërisë së barnave bimore kineze si trajtim.[80]

Prognoza

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shumica e personave e mbijetojnë fruthin, ndonëse në disa raste mund të shfaqen ndërlikime të rënda. Rreth 1 në 4 persona shtrohen në spital dhe 1–2 në 1.000 vdesin. Ndërlikimet janë më të mundshme te fëmijët nën 5 vjeç, te të rriturit mbi 20 vjeç dhe te personat shtatzënë.[58][81] Pneumonia është ndërlikimi fatal më i shpeshtë i infeksionit me fruth dhe përbën 56–86% të vdekjeve të lidhura me të.[67]

Pasoja të mundshme të infeksionit me virusin e fruthit përfshijnë laringotrakeobronkitin, humbjen sensorineurale të dëgjimit[82] dhe — në rreth 1 në 10.000 deri 1 në 300.000 raste[83] — panencefalitin, i cili zakonisht është fatal.[84] Encefaliti akut i fruthit është një rrezik tjetër i rëndë i infeksionit. Ai shfaqet zakonisht dy ditë deri në një javë pas shpërthimit të skuqjes dhe nis me ethe shumë të larta, dhimbje të fortë koke, konvulsione dhe ndryshim të gjendjes mendore. Personi me encefalit nga fruthi mund të bjerë në koma, dhe mund të pasojë vdekja ose dëmtimi i trurit.[1]

Te personat që e kanë kaluar fruthin më parë, riinfektimi simptomatik është i rrallë, por mund të ndodhë.[85]

Epidemiologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Fruthi është jashtëzakonisht infektiv dhe qarkullimi i tij i vazhdueshëm në një bashkësi varet nga krijimi i bujtësve të rinj të ndjeshëm përmes lindjeve. Në bashkësitë që nuk krijojnë mjaft bujtës të rinj, sëmundja shuhet. Ky koncept u njoh për herë të parë te fruthi nga M. S. Bartlett në vitin 1957, i cili numrin minimal që e mban fruthin e quajti madhësia kritike e bashkësisë.[86] Analiza e shpërthimeve në bashkësi ishullore ka sugjeruar se kjo madhësi për fruthin është rreth 250.000 banorë.[87] Për shkak të lehtësisë së transmetimit brenda një bashkësie, mbi 95% e saj duhet të jetë e vaksinuar për të arritur imunitetin kolektiv.[16]

Në vitin 2011 OBSH-ja vlerësoi se fruthi shkaktoi 158.000 vdekje, krahasuar me 630.000 vdekje në vitin 1990.[88] Që nga viti 2018, fruthi mbetet një nga shkaqet kryesore të vdekjeve të parandalueshme me vaksinë në botë.[17][89] Në vendet e zhvilluara vdekshmëria është më e ulët: për shembull, në Angli dhe Uells mes viteve 2007 dhe 2017 vdiqën dy deri në tri raste nga çdo 10.000.[90] Te fëmijët në Shtetet e Bashkuara vdesin një deri në tri raste nga çdo 1.000 (0,1–0,2%).[91] Në popullsitë me nivele të larta kequshqyerjeje dhe mungesë kujdesi shëndetësor të përshtatshëm, vdekshmëria mund të arrijë 10%.[5][3] Në vitin 2012, numri i vdekjeve nga fruthi ishte 78% më i ulët se në vitin 2000, falë rritjes së shkallës së imunizimit ndër shtetet anëtare të OKB-së.[16] Mes viteve 2000 dhe 2016 rastet globale ranë me 84%; deri në vitin 2019 ato ishin rritur në gjithsej 870.000, numri më i lartë që nga viti 1996.[44]

Rastet e raportuara[92]
Rajoni i OBSH-së19801990200020102020
Rajoni Afrikan1.240.993481.204520.102199.174115.369
Rajoni i Amerikave257.790218.5791.7542479.996
Rajoni i Mesdheut Lindor341.62459.05838.59210.0726.769
Rajoni Evropian492.660185.81837.42130.62510.945
Rajoni i Azisë Juglindore199.535224.92578.55854.2289.389
Rajoni i Paqësorit Perëndimor1.319.640155.490177.05249.4606.605
Në botë3.852.2421.325.074853.479343.806159.073

Edhe në vendet ku vaksinimi është futur, shkalla e sëmundjes mund të mbetet e lartë. Fruthi është një nga shkaqet kryesore të vdekshmërisë së fëmijëve nga sëmundjet e parandalueshme me vaksinë. Në nivel botëror, letaliteti është ulur ndjeshëm falë një fushate vaksinimi të udhëhequr nga partnerët e Nismës për Fruthin: Kryqi i Kuq Amerikan, CDC-ja e Shteteve të Bashkuara, Fondacioni i Kombeve të Bashkuara, UNICEF-i dhe OBSH-ja. Në botë, vdekjet nga fruthi ranë me 60%, nga rreth 873.000 në vitin 1999 në 345.000 në vitin 2005.[93] Vlerësimet për vitin 2008 tregojnë se vdekjet ranë më tej në 164.000 në botë, ku 77% e vdekjeve të mbetura nga fruthi ndodhën në rajonin e Azisë Juglindore.[94] Në vitin 2018 pati 142.300 vdekje të lidhura me fruthin në botë, ku shumica e rasteve u raportuan nga rajonet e Afrikës dhe të Mesdheut Lindor. Këto vlerësime ishin paksa më të larta se ato të vitit 2017, kur u raportuan 124.000 vdekje.[7]

Në vitin 2000, OBSH-ja themeloi Rrjetin Global të Laboratorëve për Fruthin dhe Rubeolën (GMRLN), për mbikëqyrjen laboratorike të fruthit, rubeolës dhe sindromës së rubeolës kongjenitale.[95] Të dhënat e viteve 2016–2018 tregojnë se genotipet e virusit të fruthit që zbulohen më shpesh po pakësohen, çka sugjeron se rritja e imunitetit të popullsisë globale e ka ulur numrin e zinxhirëve të transmetimit.[95]

Rastet e raportuara në tre muajt e parë të vitit 2019 ishin 300% më të larta se në tre muajt e parë të vitit 2018, me shpërthime në çdo rajon të botës, edhe në vende me mbulim të lartë të përgjithshëm me vaksinë, ku sëmundja u përhap ndër grupe personash të pavaksinuar.[96] Numri i rasteve të raportuara deri në mesin e nëntorit ishte mbi 413.000 në botë, plus 250.000 raste të tjera në Republikën Demokratike të Kongos (sipas sistemit të tyre kombëtar).[7] Në vitin 2019, numri i përgjithshëm i rasteve në botë arriti 869.770. Numri i rasteve të raportuara për vitin 2020 është më i ulët se ai i vitit 2019.[97] Sipas OBSH-së, pandemia e COVID-19 i pengoi fushatat e vaksinimit në të paktën 68 vende, përfshirë vende që po përjetonin shpërthime epidemike, çka solli rrezik të shtuar për raste të tjera.[97][98]

Në vitin 2022 u vlerësuan rreth 136.000 vdekje nga fruthi në nivel botëror, kryesisht ndër fëmijët e pavaksinuar ose jo plotësisht të vaksinuar nën moshën pesë vjeç.[5]

Në shkurt të vitit 2024, Organizata Botërore e Shëndetësisë deklaroi se më shumë se gjysma e botës ishte në rrezik të një shpërthimi të fruthit për shkak të ndërprerjeve të lidhura me pandeminë e COVID-19. Të gjitha rajonet e botës kanë raportuar shpërthime të tilla, me përjashtim të Amerikave, ndonëse pritej që edhe ato të bëheshin vatra në të ardhmen. Sipas OBSH-së, shkalla e vdekjeve gjatë shpërthimeve priret të jetë më e lartë në vendet e varfra, por edhe vendet me të ardhura të mesme janë prekur rëndë.[99]

Në nëntor 2024, OBSH-ja dhe CDC-ja raportuan se rastet e fruthit u rritën me 20% gjatë vitit 2023, kryesisht për shkak të mbulimit të pamjaftueshëm me vaksinë në rajonet më të varfra të botës dhe në ato të prekura nga konfliktet, duke shkuar nga rreth 8,6 në 10,3 milionë raste.[100][101] Gati gjysma e shpërthimeve të mëdha[101] dhe 64% e rasteve individuale ndodhën në Afrikë.[100]

Evropa

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në Angli dhe Uells, ndonëse vdekjet nga fruthi ishin të rralla, ato ishin mesatarisht rreth 500 në vit gjatë viteve 1940. Vdekjet u pakësuan me përmirësimin e kujdesit mjekësor në vitet 1950, por incidenca e sëmundjes nuk u tërhoq derisa u fut vaksinimi në fund të viteve 1960. Mbulim më i gjerë u arrit në vitet 1980 me vaksinën MMR.[102]

Në vitet 2013–2014 u regjistruan afro 10.000 raste në 30 vende evropiane. Shumica e rasteve ndodhën te persona të pavaksinuar dhe mbi 90% e tyre u regjistruan në Gjermani, Itali, Holandë, Rumani dhe Mbretëri të Bashkuar.[16] Mes tetorit 2014 dhe marsit 2015, një shpërthim i fruthit në kryeqytetin gjerman, Berlini, solli të paktën 782 raste.[103]

Në vitin 2016 u raportua një nivel rekord i ulët prej 4.400 rastesh në Evropë. Megjithatë, që nga viti 2017 nisi një rikthim i fruthit në Evropë, me numrin e rasteve që u rrit atë vit në 21.315, me 35 vdekje.[104] Sipas shifrave paraprake për vitin 2018, rastet e raportuara në rajon u trefishuan në 82.596 në 47 vende, me 72 vdekje; Ukraina pati numrin më të madh të rasteve (53.218), ndërsa incidenca më e lartë u regjistrua në Ukrainë (1.209 raste për milion banorë), Serbi (579), Gjeorgji (564) dhe Shqipëri (500).[105][106] Një vit më parë (2017), mbulimi i vlerësuar me vaksinë në rajon ishte 95% për dozën e parë dhe 90% për dozën e dytë, ku kjo e fundit ishte shifra më e lartë e regjistruar ndonjëherë për dozën e dytë.[106]

Në vitin 2019, Mbretëria e Bashkuar, Shqipëria, Çekia dhe Greqia e humbën statusin e vendeve pa fruth për shkak të përhapjes së vazhdueshme dhe të zgjatur të sëmundjes në këto vende.[107] Në gjashtë muajt e parë të vitit 2019 në Evropë ndodhën 90.000 raste.[107]

Një rritje e ndjeshme e rasteve të fruthit në Evropë ndodhi në vitin 2024, me 127.350 raste të raportuara. Ky ishte numri më i lartë i rasteve në rajon që nga viti 1997 dhe përbënte një të tretën e rasteve globale. Qendra kryesore e shpërthimit dukej se ishte Rumania, ku u raportuan 30.692 raste.[108]

Amerikat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Si rezultat i vaksinimit të gjerë, sëmundja u shpall e eliminuar nga Amerikat në vitin 2016.[109] Megjithatë, raste u shfaqën përsëri në vitet 2017,[110] 2018, 2019,[111] 2020[112] dhe 2025[113] në këtë rajon.

Kanadaja

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Që nga gushti 2025, një shpërthim epidemik në Alberta solli 1.800 raste të konfirmuara dhe i shtyu ekspertët e shëndetësisë t'i këshillonin banorët e Albertës të siguroheshin që vaksinimet e tyre kundër fruthit të ishin të përditësuara.[114]

Shtetet e Bashkuara

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në Shtetet e Bashkuara, fruthi prekte rreth 3.000 persona për milion në vitet 1960, para se vaksina të ishte e disponueshme. Me vaksinim të gjerë e të vazhdueshëm të fëmijëve, kjo shifër ra në 13 raste për milion në vitet 1980 dhe në rreth 1 rast për milion deri në vitin 2000.[115]

Në vitin 1991, një shpërthim i fruthit në Filadelfia pati si qendër Faith Tabernacle Congregation, një kishë shëruese me besim që i shkurajonte aktivisht besimtarët nga vaksinimi i fëmijëve. Mbi 1.400 persona u infektuan me fruth dhe nëntë fëmijë vdiqën.[116]

Para imunizimit në Shtetet e Bashkuara ndodhnin mes tre dhe katër milionë raste në vit.[3] Vendi u shpall i lirë nga qarkullimi i fruthit në vitin 2000, me 911 raste mes viteve 2001 dhe 2011. Në vitin 2014 CDC-ja deklaroi se fruthi endemik, rubeola dhe sindroma e rubeolës kongjenitale nuk ishin rikthyer në Shtetet e Bashkuara.[117] Megjithatë, shpërthime të herëpashershme vazhdojnë për shkak të rasteve të importuara nga jashtë, ku më shumë se gjysma janë banorë amerikanë të pavaksinuar që infektohen jashtë vendit dhe infektojnë të tjerë pas kthimit.[117] CDC-ja vazhdon të rekomandojë vaksinimin kundër fruthit në të gjithë popullsinë për të parandaluar shpërthime të tilla.[118]

Në vitin 2014, një shpërthim nisi në Ohajo, kur dy burra amish të pavaksinuar me fruth asimptomatik u kthyen në Shtetet e Bashkuara nga puna misionare në Filipine.[119] Kthimi i tyre në një bashkësi me shkallë të ulët vaksinimi çoi në një shpërthim që arriti gjithsej 383 raste në nëntë qarqe, prej të cilave 340 (89%) ndodhën te persona të pavaksinuar.[119]

Nga 4 janari deri më 2 prill 2015, CDC-së iu raportuan 159 raste fruthi, prej të cilave 111 (70%) u përcaktua se rridhnin nga një ekspozim i mëparshëm në fund të dhjetorit 2014. Besohet se ky shpërthim e kishte origjinën në parkun tematik Disneyland në Kaliforni dhe u mbajt përgjegjës për infektimin e 147 personave në shtatë shtete amerikane, si dhe në Meksikë e Kanada; shumica e tyre ose ishin të pavaksinuar, ose kishin status të panjohur vaksinimi.[120][121] Ekspozimi fillestar ndaj virusit nuk u identifikua kurrë.[122]

Në vitin 2015, një grua në shtetin e Uashingtonit vdiq nga pneumonia si pasojë e fruthit. Ajo ishte viktima e parë nga fruthi në SHBA që nga viti 2003.[123] Gruaja ishte vaksinuar kundër fruthit dhe merrte barna imunosupresive për një gjendje tjetër. Barnat ia shtypën imunitetin ndaj fruthit; ajo u infektua, nuk zhvilloi skuqje, por mori pneumoni, e cila i shkaktoi vdekjen.[124][125]

Në qershor 2017, laboratori shëndetësor i shtetit të Mejnit konfirmoi një rast fruthi në qarkun Franklin — rasti i parë i fruthit në 20 vjet për atë shtet.[126] Në vitin 2018 ndodhi një rast në Portland të Oregonit, me 500 persona të ekspozuar; 40 prej tyre nuk kishin imunitet ndaj virusit dhe mbaheshin nën vëzhgim nga autoritetet shëndetësore të qarkut.[127] Në vitin 2018 u raportuan 273 raste fruthi në të gjithë Shtetet e Bashkuara,[128] përfshirë një shpërthim në Bruklin me mbi 200 raste të raportuara nga tetori 2018 deri në shkurt 2019. Shpërthimi u lidh me dendësinë e popullsisë së bashkësisë hebreje ortodokse, me ekspozimin fillestar nga një fëmijë i pavaksinuar që e mori fruthin gjatë një vizite në Izrael.[129][130]

Një rikthim i fruthit ndodhi gjatë vitit 2019, i lidhur përgjithësisht me prindër që zgjodhën të mos i vaksinonin fëmijët, pasi shumica e rasteve të raportuara ndodhën te persona 19 vjeç e poshtë.[131][132][133][134] Rastet u raportuan fillimisht në shtetin e Uashingtonit në janar, me një shpërthim prej të paktën 58 rastesh të konfirmuara, kryesisht brenda qarkut Clark, i cili ka një shkallë më të lartë përjashtimesh nga vaksinimi krahasuar me pjesën tjetër të shtetit; sipas të dhënave shtetërore, gati një në katër nxënës të kopshtit atje nuk ishin vaksinuar.[129] Kjo e shtyu guvernatorin e shtetit, Jay Inslee, të shpallte gjendje emergjence, ndërsa kuvendi shtetëror nisi procedurat ligjore për të hequr përjashtimin nga vaksinimi për arsye personale ose filozofike.[135] Në prill 2019, kryebashkiaku i Nju-Jorkut, Bill de Blasio, shpalli gjendje emergjence të shëndetit publik për shkak të një rritjeje të madhe të rasteve të fruthit: në zonat hebreje ortodokse të Bruklinit pati 285 raste në vitin 2018, ndërsa në vitin 2017 kishte pasur vetëm dy. Edhe 168 raste të tjera u regjistruan në qarkun fqinj Rockland.[136] Shpërthime të tjera ndodhën në qarqet Santa Cruz dhe Butte në Kaliforni, si dhe në shtetet Nju-Xhersi dhe Miçigan.[134] Deri në prill 2019 ishin raportuar 695 raste fruthi në 22 shtete — numri më i lartë që nga shpallja e eliminimit të fruthit në vitin 2000.[111] Nga janari deri në dhjetor 2019 u konfirmuan 1.282 raste individuale fruthi në 31 shtete — numri më i madh i raportuar në SHBA që nga viti 1992. Nga këto, 128 persona u shtruan në spital dhe 61 raportuan ndërlikime, përfshirë pneumoninë dhe encefalitin.[112] Pas përfundimit të shpërthimit të vitit 2019, rastet e raportuara ranë në nivelet e mëparshme: 13 raste në vitin 2020, 49 raste në vitin 2021 dhe 121 raste në vitin 2022.[137]

Që nga shkurti 2025 është në vijim një shpërthim epidemik i fruthit ndër bashkësi të pavaksinuara në Teksas dhe në Meksikë të Re. Më 26 shkurt u raportua vdekja e parë nga fruthi që nga viti 2015 — ajo e një fëmije të pavaksinuar të moshës shkollore në Teksasin perëndimor. Numri i konfirmuar i rasteve në këtë shpërthim ishte 124 më 26 shkurt 2025, sipas Departamentit të Shërbimeve Shëndetësore të Teksasit; shumica janë fëmijë 5–17 vjeç.[138] Deri në mars 2025, CDC-ja kishte regjistruar 483 raste të konfirmuara në 20 shtete, 2 vdekje dhe 70 të shtruar në spital — më shumë se totali i të gjithë vitit 2024, që ishte vetëm 285.[139]

Brazili

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Përhapja e fruthit ishte ndërprerë në Brazil në vitin 2016, ku rasti i fundit i njohur ishte dymbëdhjetë muaj më parë në shtetin e Searës.[140]

Brazili fitoi certifikatën e eliminimit të fruthit nga Organizata Panamerikane e Shëndetësisë në vitin 2016, por Ministria e Shëndetësisë njoftoi se vendi ka pasur vështirësi ta ruajë atë, pasi vetëm në vitin 2018 u identifikuan dy shpërthime — një në shtetin e Amazonasit dhe një tjetër në Rorajma — përveç rasteve në shtete të tjera (Rio de Zhaneiro, Rio Grande do Sul, Para, San Paulo dhe Rondonia), me gjithsej 1.053 raste të konfirmuara deri më 1 gusht 2018.[141][142] Në këto shpërthime, si dhe në shumicën e rasteve të tjera, ngjitja ishte e lidhur me importimin e virusit, veçanërisht nga Venezuela.[141] Kjo u konfirmua nga genotipi i virusit (D8) që u identifikua, i njëjti që qarkullon në Venezuelë.[142]

Azia Juglindore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjatë epidemisë vietnameze të fruthit në pranverën e vitit 2014, deri më 19 prill ishin raportuar rreth 8.500 raste me 114 viktima;[143] deri më 30 maj ishin raportuar 21.639 raste të dyshuara, me 142 viktima të lidhura me fruthin.[144] Në Zonën Vetëqeverisëse Naga, në një krahinë të largët veriore të Mianmarit, të paktën 40 fëmijë vdiqën gjatë një shpërthimi të fruthit në gusht 2016, i shkaktuar me shumë gjasë nga mungesa e vaksinimit në një zonë me infrastrukturë të dobët shëndetësore.[145][146] Pas shpërthimit të fruthit në Filipine në vitin 2019, në atë vend u raportuan 23.563 raste me 338 viktima.[147] Një shpërthim ndodhi gjithashtu ndër nëngrupin malajzian orang asli të popullit batek në shtetin Kelantan që nga maji 2019, duke shkaktuar vdekjen e 15 vetëve nga ai fis.[148][149] Në vitin 2024 u shpall një shpërthim i fruthit në rajonin e Bangsamoros në Filipine, me të paktën 592 raste dhe 3 vdekje.[150]

Paqësori Jugor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Një shpërthim i fruthit në Zelandën e Re pati 2.193 raste të konfirmuara dhe dy vdekje. Një shpërthim i fruthit në Tonga pati 612 raste.

Samoa

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Një shpërthim i fruthit në Samoa në fund të vitit 2019 pati mbi 5.700 raste dhe 83 vdekje, nga një popullsi prej 200.000 banorësh. Mbi tre për qind e popullsisë u infektua dhe gjendja e jashtëzakonshme u shpall nga 17 nëntori deri më 7 dhjetor. Një fushatë vaksinimi e ngriti shkallën e vaksinimit kundër fruthit nga 31–34% në vitin 2018 në rreth 94% të popullsisë së synuar në dhjetor 2019.[151]

Afrika

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Republika Demokratike e Kongos dhe Madagaskari raportuan numrin më të lartë të rasteve në vitin 2019. Megjithatë, rastet u pakësuan në Madagaskar si rezultat i fushatave emergjente kombëtare të vaksinimit. Që nga gushti 2019, shpërthime po ndodhnin në Angoli, Kamerun, Çad, Nigeri, Sudanin e Jugut dhe Sudan.[152]

Madagaskari

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Një shpërthim i fruthit në vitin 2018 solli shumë më tepër se 115.000 raste dhe mbi 1.200 vdekje.[153]

Republika Demokratike e Kongos

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Një shpërthim i fruthit me gati 5.000 vdekje dhe 250.000 infektime ndodhi në vitin 2019, pasi sëmundja u përhap në të gjitha provincat e vendit.[154] Shumica e vdekjeve ishin ndër fëmijët nën pesë vjeç.[155] Organizata Botërore e Shëndetësisë e ka raportuar këtë si epideminë më të madhe dhe më të shpejtë në botë.[156]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Vizatim aztek i shekullit XVI që paraqet një person me fruth

Fruthi është me origjinë zoonotike dhe ka evoluar nga murtaja e gjedhëve, e cila infektonte bagëtinë.[157] Një paraardhës i fruthit nisi të shkaktonte infeksione te njerëzit qysh në shekullin IV p.e.s.[158][159] ose, sipas vlerësimeve të tjera, jo më herët se pas vitit 500 të e.s.[157] Është hedhur mendimi se Murtaja Antonine e viteve 165–180 e.s. ishte fruth, por shkaku i vërtetë i saj mbetet i panjohur dhe lija konsiderohet shkak më i mundshëm.[160] Përshkrimi i parë sistematik i fruthit si sëmundje e dallueshme nga lija dhe lia e egër i atribuohet mjekut pers Muhamed ibn Zekeria el-Raziut (Rhazes, 860–932), i cili botoi Librin e lisë dhe të fruthit dhe e cilësoi fruthin si "më të frikshëm se lija".[3][161] Besohet se, në kohën e librit të Raziut, shpërthimet ishin ende të kufizuara dhe virusi nuk ishte përshtatur plotësisht me njerëzit. Diku mes viteve 1100 dhe 1200 e.s., virusi i fruthit u nda plotësisht nga murtaja e gjedhëve, duke u bërë një virus i veçantë që infekton njerëzit.[157] Kjo përputhet me vëzhgimin se fruthi kërkon një popullsi të ndjeshme prej mbi 500.000 vetash për të mbajtur një epidemi — situatë që u krijua historikisht pas rritjes së qyteteve mesjetare evropiane.[87]

Fruthi është një sëmundje endemike, që do të thotë se ka qenë vazhdimisht e pranishme në një bashkësi dhe shumë njerëz zhvillojnë rezistencë. Te popullsitë e paekspozuara ndaj fruthit, përballja me sëmundjen e re mund të jetë shkatërrimtare. Në vitin 1529, një shpërthim i fruthit në Kubë vrau dy të tretat e vendasve që i kishin mbijetuar lisë. Dy vjet më vonë, fruthi shkaktoi vdekjen e gjysmës së popullsisë së Hondurasit dhe shkretoi Meksikën, Amerikën Qendrore dhe qytetërimin inkas.[162]

Shpërthimi i vitit 1846 në Ishujt Faroe ishte i pazakontë sepse u studiua mirë.[163] Fruthi nuk ishte parë në ishuj prej 60 vjetësh, prandaj thuajse asnjë banor nuk kishte imunitet të fituar.[163] Tre të katërtat e banorëve u sëmurën dhe mbi 100 (1–2%) vdiqën para se epidemia të shuhej vetvetiu.[163] Peter Ludvig Panum-i e vëzhgoi shpërthimin dhe përcaktoi se fruthi përhapej me kontakt të drejtpërdrejtë mes personave ngjitës dhe personave që nuk e kishin kaluar kurrë fruthin.[163] Duke e studiuar këtë shpërthim, ai sqaroi edhe imunitetin që jep sëmundja, si dhe periudhën e inkubacionit.[3]

Fruthi vrau 20 për qind të popullsisë së Havait në vitet 1850.[164] Në vitin 1875, fruthi vrau mbi 40.000 fixhianë, afërsisht një të tretën e popullsisë.[165] Në shekullin XIX, sëmundja vrau më shumë se gjysmën e popullsisë së andamanezëve të mëdhenj.[166]

Në vitin 1914, një statisticien i kompanisë së sigurimeve Prudential vlerësoi, nga një anketë në 22 vende, se 1% e të gjitha vdekjeve në zonën e butë klimatike shkaktoheshin nga fruthi. Ai vuri re gjithashtu se 1–6% e rasteve të fruthit përfundonin me vdekje, ku dallimi varej nga mosha (0–3 vjeç ishte më e rrezikuara), nga kushtet shoqërore (p.sh. banesat e mbipopulluara) dhe nga gjendjet shëndetësore paraekzistuese.[167]

Vaksinimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Para futjes së vaksinave vlerësohej se në botë ndodhnin çdo vit mbi 2 milionë vdekje dhe 30 milionë raste.[4] Në vitin 1954, John Enders dhe Thomas C. Peebles e izoluan virusin e fruthit nga një djalë 13-vjeçar amerikan, David Edmonston. Enders ishte një nga studiuesit me përvojë në shumimin e poliovirusit — punë që i hapi rrugën vaksinës së Salkut — dhe përdori teknika të ngjashme për ta rritur shtamin Edmonston fillimisht në ind të veshkës njerëzore po atë vit, pastaj në kulturë indore të membranës amniotike dhe së fundi në kulturë embrioni pule. Puna e tyre zgjati tre vjet dhe krijoi një virus të aftë të riprodhohej e të nxiste imunitet, por jo të shkaktonte sëmundje — proces i quajtur atenuim.[3][168] Duke punuar te Merck, Maurice Hilleman e atenuoi më tej shtamin Edmonston B dhe zhvilloi vaksinën e parë të suksesshme kundër fruthit, e cila u bë gjerësisht e disponueshme në Shtetet e Bashkuara në vitin 1963.[3][169] Ajo shoqërohej me reaksione pas imunizimit, përfshirë ethet dhe skuqjen. Në përpjekje për t'i zvogëluar këto reaksione, ajo u atenuua më tej për të prodhuar shtamin Schwartz (i futur më 1965, nuk përdoret më) dhe shtamin Edmonston-Enders (i futur më 1968). Edmonston B u ndërpre në vitin 1975.[3] Mes viteve 1963 dhe 1967 u dha edhe një vaksinë e vrarë e fruthit, por ajo u ndërpre në favor të vaksinës së gjallë të atenuar, për shkak të rrezikut të fruthit atipik dhe të mbrojtjes më të dobët.[3][26] Vaksina e fruthit u kombinua me vaksinën e shytave dhe atë të rubeolës — vaksina të ngjashme të gjalla që jepen në të njëjtat mosha — për të krijuar vaksinën MMR, e licencuar në Shtetet e Bashkuara në vitin 1971. Vaksina MMR u kombinua më pas me vaksinën e lisë së dhenve për të krijuar vaksinën MMRV, e licencuar në vitin 2005.[3]

Shoqëria dhe kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Aktivisti gjerman kundër vaksinave dhe mohues i HIV/AIDS-it[170] Stefan Lanka shpalli në vitin 2011 në faqen e tij një sfidë, duke ofruar 100.000 euro për këdo që të provonte shkencërisht se fruthi shkaktohet nga një virus dhe të përcaktonte diametrin e tij.[171] Ai pretendonte se sëmundja është psikosomatike dhe se virusi i fruthit nuk ekziston. Kur mjeku gjerman David Bardens i paraqiti prova shkencore bindëse nga studime të ndryshme mjekësore, Lanka nuk i pranoi gjetjet, duke e detyruar Bardensin t'i drejtohej gjykatës. Çështja fillestare gjyqësore përfundoi me vendimin që Lanka duhej ta paguante shpërblimin.[103][172] Megjithatë, në apel, Lanka përfundimisht nuk u detyrua ta paguante shpërblimin, sepse provat e paraqitura nuk i plotësonin kërkesat e tij të sakta.[173] Çështja pati jehonë të gjerë ndërkombëtare dhe nxiti shumë komente, përfshirë ato të neurologut dhe skeptikut të njohur Steven Novella, i cili e quajti Lankën "krank" (mendjelehtë).[174]

Meqenëse shpërthimet ndodhin lehtësisht në popullsi të nënvaksinuara, sëmundja shihet si një provë e mbulimit të mjaftueshëm me vaksinë brenda një popullsie.[175] Shpërthimet e fruthit janë shtuar në Shtetet e Bashkuara, veçanërisht në bashkësi me shkallë më të ulët vaksinimi.[112] Shpërndarja e ndryshme e vaksinës brenda një territori sipas moshës ose shtresës shoqërore mund të krijojë perceptime të ndryshme të përgjithshme për efektshmërinë e vaksinimit.[176] Sëmundja shpesh futet në një rajon nga udhëtarë të vendeve të tjera dhe zakonisht përhapet te ata që nuk e kanë marrë vaksinën.[112]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Tesini, Brenda L. (2023-07). "Measles". Merck Manual Professional (në anglisht). {{cite web}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  2. 1 2 3 4 "Measles (Rubeola) Signs and Symptoms". Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (në anglisht). 2014-11-03.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 "Chapter 13: Measles". Pink Book: Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases (në anglisht). Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 2024-04-24.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Rota PA, Moss WJ, Takeda M, de Swart RL, Thompson KM, Goodson JL (2016-07). "Measles". Nature Reviews Disease Primers (në anglisht). 2: 16049. doi:10.1038/nrdp.2016.49. PMID 27411684. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 "Measles Fact Sheet". Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) (në anglisht). 2024-11-14.
  6. 1 2 3 Bope, Edward T.; Kellerman, Rick D. (2014). Conn's Current Therapy 2015 (në anglisht). Elsevier Health Sciences. fq. 153. ISBN 978-0-323-31956-0.
  7. 1 2 3 "More than 140,000 die from measles as cases surge worldwide" (in en). Press release. 2019-12-05. https://www.who.int/news-room/detail/05-12-2019-more-than-140-000-die-from-measles-as-cases-surge-worldwide.
  8. ↑ "Global Measles Outbreaks". Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (në anglisht). 2020-08-17.
  9. ↑ Douglas Harper. "measles (n.)". Online Etymology Dictionary (në anglisht).
  10. ↑ "measles". Oxford English Dictionary (në anglisht).
  11. 1 2 Milner, Danny A. (2015). Diagnostic Pathology: Infectious Diseases E-Book (në anglisht). Elsevier Health Sciences. fq. 24. ISBN 978-0-323-40037-4.
  12. ↑ Guerra FM, Bolotin S, Lim G, Heffernan J, Deeks SL, Li Y, Crowcroft NS (2017-12). "The basic reproduction number (R0) of measles: a systematic review". The Lancet Infectious Diseases (në anglisht). 17 (12): e420–e428. doi:10.1016/S1473-3099(17)30307-9. PMID 28757186. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  13. ↑ Delamater PL, Street EJ, Leslie TF, Yang YT, Jacobsen KH (2019). "Complexity of the Basic Reproduction Number (R0)". Emerging Infectious Diseases (në anglisht). 25 (1): 1–4. doi:10.3201/eid2501.171901. PMC 6302597. PMID 30560777.
  14. 1 2 3 4 5 Selina SP, Chen MD (2019-06-06). Measles (Reportazh) (në anglisht). Medscape.
  15. 1 2 Russell SJ, Babovic-Vuksanovic D, Bexon A, Cattaneo R, Dingli D, Dispenzieri A (2019-09). "Oncolytic Measles Virotherapy and Opposition to Measles Vaccination". Mayo Clinic Proceedings (në anglisht). 94 (9): 1834–39. doi:10.1016/j.mayocp.2019.05.006. PMC 6800178. PMID 31235278. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!); Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  16. 1 2 3 4 Ludlow M, McQuaid S, Milner D, de Swart RL, Duprex WP (2015-01). "Pathological consequences of systemic measles virus infection". The Journal of Pathology (në anglisht). 235 (2): 253–65. doi:10.1002/path.4457. PMID 25294240. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  17. 1 2 Kabra SK, Lodha R (2013-08). "Antibiotics for preventing complications in children with measles". The Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 2013 (8): CD001477. doi:10.1002/14651858.CD001477.pub4. PMC 7055587. PMID 23943263. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  18. ↑ "Despite the availability of a safe, effective and inexpensive vaccine for more than 40 years, measles remains a leading vaccine-preventable cause of childhood deaths" (PDF) (në anglisht). Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH).
  19. ↑ GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators (2016-10). "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015". Lancet (në anglisht). 388 (10053): 1459–1544. doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903. PMID 27733281. {{cite journal}}: |author= ka emër të përgjithshëm (Ndihmë!); Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Emra shifrorë: lista e autorëve (lidhja)
  20. ↑ GBD 2013 Mortality and Causes of Death Collaborators (2015-01). "Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013". Lancet (në anglisht). 385 (9963): 117–71. doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2. PMC 4340604. PMID 25530442. {{cite journal}}: |author= ka emër të përgjithshëm (Ndihmë!); Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Emra shifrorë: lista e autorëve (lidhja)
  21. ↑ "Measles cases spike globally due to gaps in vaccination coverage". Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) (në anglisht). 2018-11-29.
  22. ↑ "U.S. measles cases surge nearly 20 percent in early April, CDC says". Reuters (në anglisht). 2019-04-16.
  23. ↑ "Measles – European Region". Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) (në anglisht).
  24. 1 2 "Measles". National Health Service (në anglisht). 2025-07-31.
  25. 1 2 3 4 5 6 "Measles Symptoms and Complications". Centers for Disease Control and Prevention (në anglisht). 2026-04-28.
  26. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Do L, Mulholland K (2025-12-17). "Measles 2025". New England Journal of Medicine (në anglisht). 393 (24): 2447–2458. doi:10.1056/NEJMra2504516. PMID 40561553. {{cite journal}}: Gabim i stilit Vankuver: nistoret te emri 1 (Ndihmë!)
  27. 1 2 CDC (2026-03-03). "Clinical Overview of Measles". Measles (Rubeola) (në anglisht).
  28. ↑ Cairns KL, Nandy R, Grais RF (2010-07-19). "Challenges in measuring measles case fatality ratios in settings without vital registration". Emerging Themes in Epidemiology (në anglisht). 7 (1): 4. doi:10.1186/1742-7622-7-4. PMC 2918600. PMID 20642812.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: DOI i lirë i pashënjuar (lidhja)
  29. ↑ "Measles – Symptoms & causes". Mayo Clinic (në anglisht).
  30. ↑ Rasmussen SA, Jamieson DJ (2015-07). "What Obstetric Health Care Providers Need to Know About Measles and Pregnancy". Obstetrics and Gynecology (në anglisht). 126 (1): 163–170. doi:10.1097/AOG.0000000000000903. PMC 4552307. PMID 25899422. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  31. 1 2 3 4 Kondamudi NP, Tobin EH, Waymack JR (2026), "Measles", StatPearls (në anglisht), Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, PMID 28846330
  32. ↑ Massa HM, Lim DJ, Kurono Y, Cripps AW (2015-01-01), "Chapter 101 – Middle Ear and Eustachian Tube Mucosal Immunology", Mucosal Immunology (në anglisht) (bot. 4), Boston: Academic Press, fq. 1923–1942, doi:10.1016/B978-0-12-415847-4.00101-4, ISBN 978-0-12-415847-4, PMC 7149608{{citation}}: Mirëmbajtja CS1: Parametri work me ISBN (lidhja)
  33. ↑ Griffin DE (2014), "Measles virus and the nervous system", Neurovirology, Handbook of Clinical Neurology (në anglisht), vëll. 123, Elsevier, fq. 577–590, doi:10.1016/B978-0-444-53488-0.00027-4, ISBN 978-0-444-53488-0, PMID 25015505
  34. ↑ Griffin DE (2021-02). "Measles immunity and immunosuppression". Current Opinion in Virology (në anglisht). 46: 9–14. doi:10.1016/j.coviro.2020.08.002. PMC 7994291. PMID 32891958. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  35. ↑ "Measles – Immunology Explained". American Association of Immunologists (në anglisht). 2025-09-09.
  36. 1 2 3 4 5 6 7 "Measles". Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (në anglisht).
  37. ↑ National Institutes of Health Office of Dietary Supplements (2013). "Vitamin A" (në anglisht). U.S. Department of Health & Human Services.
  38. 1 2 3 4 5 Griffin, Ashley Hagen (2019-05-18). "Measles and Immune Amnesia" (në anglisht). American Society for Microbiology.
  39. 1 2 Mina MJ, Kula T, Leng Y, Li M, de Vries RD, Knip M (2019-11-01). "Measles virus infection diminishes preexisting antibodies that offer protection from other pathogens". Science (në anglisht). 366 (6465): 599–606. doi:10.1126/science.aay6485. PMC 8590458. PMID 31672891. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!)
  40. 1 2 Guglielmi, Giorgia (2019-10-31). "Measles erases immune 'memory' for other diseases". Nature (në anglisht). doi:10.1038/d41586-019-03324-7. PMID 33122832.
  41. 1 2 Mina MJ, Metcalf CJ, de Swart RL, Osterhaus AD, Grenfell BT (2015-05). "Long-term measles-induced immunomodulation increases overall childhood infectious disease mortality". Science (në anglisht). 348 (6235): 694–9. doi:10.1126/science.aaa3662. PMC 4823017. PMID 25954009. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  42. ↑ Bakalar, Nicholas (2015-05-07). "Measles May Increase Susceptibility to Other Infections". The New York Times (në anglisht).
  43. ↑ Griffin DE (2010-07). "Measles virus-induced suppression of immune responses". Immunological Reviews (në anglisht). 236: 176–89. doi:10.1111/j.1600-065X.2010.00925.x. PMC 2908915. PMID 20636817. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  44. 1 2 3 4 5 Hübschen JM, Gouandjika-Vasilache I, Dina J (2022-02-12). "Measles". Lancet (në anglisht). 399 (10325): 678–690. doi:10.1016/S0140-6736(21)02004-3. PMID 35093206.
  45. 1 2 3 4 5 6 Bester, JC (2016-12). "Measles and Measles Vaccination: A Review". JAMA Pediatrics (në anglisht). 170 (12): 1209–15. doi:10.1001/jamapediatrics.2016.1787. PMID 27695849. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  46. ↑ Banerjee E, Griffith J, Kenyon C, Christianson B, Strain A, Martin K (2020). "Containing a measles outbreak in Minnesota, 2017: methods and challenges". Perspectives in Public Health (në anglisht). 140 (3): 162–171. doi:10.1177/1757913919871072. PMID 31480896. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!)
  47. ↑ Spelman LH, Gilardi KV, Lukasik-Braum M, Kinani JF, Nyirakaragire E, Lowenstine LJ (2013). "Respiratory disease in mountain gorillas (Gorilla beringei beringei) in Rwanda, 1990–2010". Journal of Zoo and Wildlife Medicine (në anglisht). 44 (4): 1027–35. doi:10.1638/2013-0014R.1. PMID 24450064. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!)
  48. ↑ Gowda VK, Sukanya V (2012-11). "Acquired immunodeficiency syndrome with subacute sclerosing panencephalitis". Pediatric Neurology (në anglisht). 47 (5): 379–81. doi:10.1016/j.pediatrneurol.2012.06.020. PMID 23044024. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  49. ↑ Waggoner JJ, Soda EA, Deresinski S (2013-10). "Rare and emerging viral infections in transplant recipients". Clinical Infectious Diseases (në anglisht). 57 (8): 1182–8. doi:10.1093/cid/cit456. PMC 7107977. PMID 23839998. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  50. ↑ Leuridan E, Sabbe M, Van Damme P (2012-09). "Measles outbreak in Europe: susceptibility of infants too young to be immunized". Vaccine (në anglisht). 30 (41): 5905–13. doi:10.1016/j.vaccine.2012.07.035. PMID 22841972. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  51. ↑ Rainwater-Lovett K, Moss WJ (2018), "Measles (Rubeola)", Harrison's Principles of Internal Medicine (në anglisht) (bot. 20), Nju-Jork: McGraw-Hill Education
  52. ↑ Baxby D (1997-07). "The diagnosis of the invasion of measles from a study of the exanthema as it appears on the buccal mucous membrane, by Henry Koplik, M.D.". Reviews in Medical Virology (në anglisht). 7 (2): 71–74. doi:10.1002/(SICI)1099-1654(199707)7:2<71::AID-RMV185>3.0.CO;2-S. PMID 10398471. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  53. 1 2 "Surveillance Manual: Measles". Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (në anglisht). 2019-05-23.
  54. 1 2 Friedman M, Hadari I, Goldstein V, Sarov I (1983-10). "Virus-specific secretory IgA antibodies as a means of rapid diagnosis of measles and mumps infection". Israel Journal of Medical Sciences (në anglisht). 19 (10): 881–4. PMID 6662670. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  55. 1 2 Dimech W, Mulders MN (2016-07). "A review of testing used in seroprevalence studies on measles and rubella". Vaccine (në anglisht). 34 (35): 4119–4122. doi:10.1016/j.vaccine.2016.06.006. PMID 27340096. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  56. ↑ Simon JK, Ramirez K, Cuberos L, Campbell JD, Viret JF, Muñoz A (2011-03). "Mucosal IgA Responses in Healthy Adult Volunteers following Intranasal Spray Delivery of a Live Attenuated Measles Vaccine". Clinical and Vaccine Immunology (në anglisht). 18 (3): 355–361. doi:10.1128/CVI.00354-10. PMC 3067370. PMID 21228137. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!); Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  57. 1 2 Weisenberg, Elliot (2022-08-09). "Measles". PathologyOutlines.com (në anglisht).
  58. 1 2 "Management of Obstetric–Gynecologic Patients During a Measles Outbreak". American College of Obstetricians and Gynecologists (në anglisht).
  59. 1 2 "Measles vaccines: WHO position paper". Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) (në anglisht). 2017-04-28.
  60. 1 2 3 4 McLean HQ, Fiebelkorn AP, Temte JL, Wallace GS (2013-06). "Prevention of measles, rubella, congenital rubella syndrome, and mumps, 2013: summary recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP)" (PDF). MMWR Recommendations and Reports (në anglisht). 62 (RR-04): 2, 19. PMID 23760231. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  61. ↑ Galindo BM, Concepción D, Galindo MA, Pérez A, Saiz J (2012-01). "Vaccine-related adverse events in Cuban children, 1999–2008". MEDICC Review (në anglisht). 14 (1): 38–43. doi:10.37757/MR2012V14.N1.8. PMID 22334111. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  62. ↑ Helfand RF, Witte D, Fowlkes A, Garcia P, Yang C, Fudzulani R (2008-11). "Evaluation of the immune response to a 2-dose measles vaccination schedule administered at 6 and 9 months of age to HIV-infected and HIV-uninfected children in Malawi". The Journal of Infectious Diseases (në anglisht). 198 (10): 1457–65. doi:10.1086/592756. PMID 18828743. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!); Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  63. ↑ Ołdakowska A, Marczyńska M (2008). "Szczepienia przeciwko odrze u dzieci zakażonych HIV" [Vaksinimi kundër fruthit te fëmijët e infektuar me HIV]. Medycyna Wieku Rozwojowego (në polonisht). 12 (2 Pt 2): 675–80. PMID 19418943.
  64. ↑ UNICEF (2007). "Global goal to reduce measles deaths in children surpassed" (in en). Press release. http://www.unicef.org/media/media_38076.html.
  65. ↑ "Plan for Travel". Measles (Rubeola) (në anglisht). 2024-07-15.
  66. ↑ "Measles Prevention: Recommendations of the Immunization Practices Advisory Committee (ACIP)". Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (në anglisht). 1989-12-29.
  67. 1 2 3 Di Pietrantonj C, Rivetti A, Marchione P, Debalini MG, Demicheli V (2021-11-22). "Vaccines for measles, mumps, rubella, and varicella in children". The Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 2021 (11): CD004407. doi:10.1002/14651858.CD004407.pub5. PMC 8607336. PMID 34806766.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  68. 1 2 Young MK, Nimmo GR, Cripps AW, Jones MA (2014-04). "Post-exposure passive immunisation for preventing measles". Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 2014 (4): CD010056. doi:10.1002/14651858.CD010056.pub2. PMC 11055624. PMID 24687262. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  69. 1 2 Imdad A, Mayo-Wilson E, Haykal MR, Regan A, Sidhu J, Smith A, Bhutta ZA (2022-03). "Vitamin A supplementation for preventing morbidity and mortality in children from six months to five years of age". Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 3 (3): CD008524. doi:10.1002/14651858.CD008524.pub4. PMC 8925277. PMID 35294044. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  70. 1 2 3 4 "Office of Dietary Supplements – Vitamin A and Carotenoids". ods.od.nih.gov (në anglisht).
  71. ↑ Bello S, Meremikwu MM, Ejemot-Nwadiaro RI, Oduwole O (2016-08). "Routine vitamin A supplementation for the prevention of blindness due to measles infection in children". Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht) (8): CD007719. doi:10.1002/14651858.CD007719.pub4. PMC 8483617. PMID 27580345. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  72. 1 2 3 Rosenbluth, Teddy (2025-03-25). "For Some Measles Patients, Vitamin A Remedy Supported by RFK Jr. Leaves Them More Ill". The New York Times (në anglisht).
  73. 1 2 Davies, David Martin (2025-03-28). "West Texas children treated for vitamin A toxicity as medical disinformation spreads alongside measles outbreak". Texas Public Radio (në anglisht).
  74. ↑ Fischman, Josh (2025-05-05). "Do 'alternative' measles treatments touted by RFK Jr. work?". Scientific American (në anglisht).
  75. ↑ Rezaie, Salim R. "Measles: The Sequel". Emergency Physicians Monthly (në anglisht).
  76. ↑ Organizata Botërore e Shëndetësisë (2017-04). "Measles vaccines: WHO position paper – April 2017". Weekly Epidemiological Record (në anglisht). 92 (17): 205–27. hdl:10665/255377. PMID 28459148. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  77. ↑ "Frequently Asked Questions about Measles" (në anglisht). Washington State Department of Health.
  78. ↑ Huiming Y, Chaomin W, Meng M (2005-10). "Vitamin A for treating measles in children". The Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 2005 (4): CD001479. doi:10.1002/14651858.CD001479.pub3. PMC 7076287. PMID 16235283. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  79. ↑ Awotiwon AA, Oduwole O, Sinha A, Okwundu CI (2017-06). "Zinc supplementation for the treatment of measles in children". The Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 2017 (6): CD011177. doi:10.1002/14651858.CD011177.pub3. PMC 6481361. PMID 28631310. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  80. ↑ Chen S, Wu T, Kong X, Yuan H (2011-11-09). "Chinese medicinal herbs for measles". The Cochrane Database of Systematic Reviews (në anglisht). 2011 (11): CD005531. doi:10.1002/14651858.CD005531.pub4. PMC 7265114. PMID 22071825.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  81. ↑ "Measles Complications". Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (në anglisht). 2019-02-25.
  82. ↑ Cohen BE, Durstenfeld A, Roehm PC (2014-07). "Viral causes of hearing loss: a review for hearing health professionals". Trends in Hearing (në anglisht). 18: 2331216514541361. doi:10.1177/2331216514541361. PMC 4222184. PMID 25080364. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  83. ↑ Noyce RS, Richardson CD (2012-09). "Nectin 4 is the epithelial cell receptor for measles virus". Trends in Microbiology (në anglisht). 20 (9): 429–39. doi:10.1016/j.tim.2012.05.006. PMID 22721863. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  84. ↑ "Subacute Sclerosing Panencephalitis" (në anglisht). National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS).
  85. ↑ Centers for Disease Control (CDC) (1982-05). "Recommendation of the Immunization Practices Advisory Committee (ACIP). Measles prevention". MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report (në anglisht). 31 (17): 217–24, 229–31. PMID 6804783. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  86. ↑ Bartlett, M. S. (1957). "Measles periodicity and community size". Journal of the Royal Statistical Society. Ser. A (në anglisht) (120): 48–70.
  87. 1 2 Black FL (1966-07). "Measles endemicity in insular populations: critical community size and its evolutionary implication". Journal of Theoretical Biology (në anglisht). 11 (2): 207–11. doi:10.1016/0022-5193(66)90161-5. PMID 5965486. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  88. ↑ Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V (2012-12). "Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010". Lancet (në anglisht). 380 (9859): 2095–128. doi:10.1016/S0140-6736(12)61728-0. PMC 10790329. PMID 23245604. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!); Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  89. ↑ "Measles Data and Statistics" (PDF) (në anglisht). Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
  90. ↑ "Measles notifications and deaths in England and Wales: 1940 to 2017". GOV.UK (në anglisht).
  91. ↑ "Complications of measles" (në anglisht). Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 2014-11-03.
  92. ↑ "GHO – Measles: reported cases by WHO region". Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) (në anglisht).
  93. ↑ "UNICEF Joint Press Release" (në anglisht). UNICEF.
  94. ↑ Organizata Botërore e Shëndetësisë (2009-12). "Global reductions in measles mortality 2000–2008 and the risk of measles resurgence". Weekly Epidemiological Record (në anglisht). 84 (49): 509–16. hdl:10665/241466. PMID 19960624. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  95. 1 2 Brown KE, Rota PA, Goodson JL, Williams D, Abernathy E, Takeda M (2019-07-05). "Genetic Characterization of Measles and Rubella Viruses Detected Through Global Measles and Rubella Elimination Surveillance, 2016–2018". MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report (në anglisht). 68 (26): 587–591. doi:10.15585/mmwr.mm6826a3. PMC 6613570. PMID 31269012. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!)
  96. ↑ Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) (2019-04-15). "New measles surveillance data for 2019" (in en). Press release. https://www.who.int/immunization/newsroom/measles-data-2019/en/.
  97. 1 2 Patel MK, Goodson JL, Alexander JP, Kretsinger K, Sodha SV, Steulet C (2020-11-13). "Progress Toward Regional Measles Elimination — Worldwide, 2000–2019". MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report (në anglisht). 69 (45): 1700–1705. doi:10.15585/mmwr.mm6945a6. PMC 7660667. PMID 33180759. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!)
  98. ↑ "At least 80 million children under one at risk of diseases such as diphtheria, measles and polio as COVID-19 disrupts routine vaccination efforts" (in en). Press release. 2020-05-22. https://www.who.int/news/item/22-05-2020-at-least-80-million-children-under-one-at-risk-of-diseases-such-as-diphtheria-measles-and-polio-as-covid-19-disrupts-routine-vaccination-efforts-warn-gavi-who-and-unicef.
  99. ↑ "More than half the world faces high measles risk, WHO says". The Straits Times (në anglisht). 2024-02-21.
  100. 1 2 Minta, Anna A. (2024). "Progress Toward Measles Elimination — Worldwide, 2000–2023". MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report (në anglisht). 73 (45): 1036–1042. doi:10.15585/mmwr.mm7345a4. PMC 11576049. PMID 39541251.
  101. 1 2 Christensen, Jen (2024-11-14). "Measles is debilitating and deadly, and cases are surging, WHO and CDC warn". CNN (në anglisht).
  102. ↑ "50 years of measles vaccination in the UK". Public Health England (në anglisht).
  103. 1 2 Elizabeth Whitman (2015-03-13). "Who Is Stefan Lanka? Court Orders German Measles Denier To Pay 100,000 Euros". International Business Times (në anglisht).
  104. ↑ "Europe observes a fourfold increase in measles cases in 2017 compared to previous year" (in en). Press release. 2018-02-19. http://www.euro.who.int/en/media-centre/sections/press-releases/2018/europe-observes-a-4-fold-increase-in-measles-cases-in-2017-compared-to-previous-year.
  105. ↑ "WHO EpiData" (PDF) (në anglisht). Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH). 2019-02. {{cite web}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  106. 1 2 Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) (2019-02-07). "Measles in Europe: record number of both sick and immunized" (in en). Press release. http://www.euro.who.int/en/media-centre/sections/press-releases/2019/measles-in-europe-record-number-of-both-sick-and-immunized.
  107. 1 2 "European Region loses ground in effort to eliminate measles" (in en). Press release. 2019-08-29. http://www.euro.who.int/en/media-centre/sections/press-releases/2019/european-region-loses-ground-in-effort-to-eliminate-measles.
  108. ↑ "European Region reports highest number of measles cases in more than 25 years – UNICEF, WHO/Europe" (në anglisht). UNICEF. 2025-03-13.
  109. ↑ "Region of the Americas is declared free of measles". Organizata Panamerikane e Shëndetësisë (në anglisht). 2016-09-29.
  110. ↑ "Measles spreads again in the Americas". MercoPress (në anglisht). 2018-03-28.
  111. 1 2 "Measles cases in the U.S. are highest since measles was eliminated in 2000" (in en). Press release. 2019-04-26. https://www.cdc.gov/media/releases/2019/s0424-highest-measles-cases-since-elimination.html.
  112. 1 2 3 4 "Measles Cases and Outbreaks". Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (në anglisht). 2020-01-06.
  113. ↑ "Measles". Alberta.ca (në anglisht).
  114. ↑ "Alberta health experts warn of possible measles resurgence as kids head back to school". Global News (në anglisht). 2025-08-25.
  115. ↑ Orenstein WA, Papania MJ, Wharton ME (2004-05). "Measles elimination in the United States". The Journal of Infectious Diseases (në anglisht). 189 (Suppl 1): S1–3. doi:10.1086/377693. PMID 15106120. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  116. ↑ "1991: The Philly measles outbreak that killed 9 children". 6abc Philadelphia (në anglisht). 2015-02-06.
  117. 1 2 Papania MJ, Wallace GS, Rota PA, Icenogle JP, Fiebelkorn AP, Armstrong GL (2014-02). "Elimination of endemic measles, rubella, and congenital rubella syndrome from the Western hemisphere: the US experience". JAMA Pediatrics (në anglisht). 168 (2): 148–55. doi:10.1001/jamapediatrics.2013.4342. PMID 24311021. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!); Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  118. ↑ Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (2008-02). "Multistate measles outbreak associated with an international youth sporting event — Pennsylvania, Michigan, and Texas, August–September 2007". MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report (në anglisht). 57 (7): 169–73. PMID 18288074. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  119. 1 2 Gastañaduy PA, Budd J, Fisher N, Redd SB, Fletcher J, Miller J (2016-10). "A Measles Outbreak in an Underimmunized Amish Community in Ohio". The New England Journal of Medicine (në anglisht). 375 (14): 1343–1354. doi:10.1056/NEJMoa1602295. PMID 27705270. {{cite journal}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!); Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  120. ↑ "Year in Review: Measles Linked to Disneyland" (në anglisht). Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 2015-12-02.
  121. ↑ Clemmons NS, Gastanaduy PA, Fiebelkorn AP, Redd SB, Wallace GS (2015-04). "Measles — United States, January 4–April 2, 2015". MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report (në anglisht). 64 (14): 373–6. PMC 5779542. PMID 25879894. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  122. ↑ "Measles Outbreak — California, December 2014–February 2015". Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (në anglisht).
  123. ↑ "Measles kills first patient in 12 years". USA Today (në anglisht). 2015-07-02.
  124. ↑ "First Measles Death in US Since 2003 Highlights the Unknown Vulnerables". National Geographic (në anglisht). 2015-07-02.
  125. ↑ "First Measles Death In 12 Years Renews Vaccination Concerns". NPR (në anglisht). 2015-07-06.
  126. ↑ "Maine confirms its first case of measles in 20 years". CBS News (në anglisht). 2017-06-27.
  127. ↑ "Measles case confirmed in Portland, about 500 people possibly exposed". KATU (në anglisht).
  128. ↑ "Weekly cases of selected infrequently reported notifiable diseases". wonder.cdc.gov (në anglisht).
  129. 1 2 Alltucker, Ken (2019-02-11). "A quarter of all kindergartners in Washington county aren't immunized. Now there's a measles crisis". USA Today (në anglisht).
  130. ↑ Howard, Jacqueline (2019-01-09). "New York tackles 'largest measles outbreak' in state's recent history as cases spike globally". CNN (në anglisht).
  131. ↑ "Washington state is averaging more than one measles case per day in 2019". NBC News (në anglisht). 2019-02-04.
  132. ↑ Belluz, Julia (2019-01-27). "Washington declared a public health emergency over measles". Vox (në anglisht).
  133. ↑ Gander, Kashmira (2019-01-28). ""Dangerous" anti-vaxx warning issued by Washington officials as cases in measles outbreak continue to rise". Newsweek (në anglisht).
  134. 1 2 Howard, Jacqueline; Goldschmidt, Debra (2019-04-24). "US measles outbreak is largest since disease was declared eliminated in 2000". CNN (në anglisht).
  135. ↑ Goldstein-Street, Jake (2019-01-28). "Amid measles outbreak, legislation proposed to ban vaccine exemptions". The Seattle Times (në anglisht).
  136. ↑ Tanne JH (2019-04). "New York City mayor declares measles public health emergency". BMJ (në anglisht). 365: l1724. doi:10.1136/bmj.l1724. PMID 30971409. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Numri i artikullit si numër faqeje (lidhja)
  137. ↑ "Measles Cases and Outbreaks". Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (në anglisht). 2023-09-29.
  138. ↑ Mukherjee, Neha (2025-02-26). "Child in West Texas is first US measles death in a decade". CNN (në anglisht).
  139. ↑ IANS (2025-03-29). "Measles outbreak 2025: US cases surge past 2024 total". Gulf News (në anglisht).
  140. ↑ "Sarampo está eliminado do Brasil, segundo comitê internacional". Bem Estar (në portugalisht). 2016-07-26.
  141. 1 2 "Brasil já tem mais de mil casos de sarampo em 2018, segundo Ministério da Saúde". G1 (në portugalisht). 2018-08-02.
  142. 1 2 "Ministério da Saúde atualiza casos de sarampo". Ministério da Saúde (në portugalisht).
  143. ↑ Lien Chau (2014-04-18). "Vietnam minister calls for calm in face of 8,500 measles cases, 114 fatalities" (në anglisht). Thanh Niên.
  144. ↑ Quốc Thanh (2014-05-30). "Bộ Y tế: "VN đã phản ứng rất nhanh đối với dịch sởi"" [Ministria e Shëndetësisë: "Vietnami është përgjigjur shumë shpejt ndaj fruthit"] (në vietnamisht). Tuổi Trẻ.
  145. ↑ "WHO doctors in Myanmar's Naga areas identify 'mystery disease'" (në anglisht). Eastern Mirror Nagaland. 2016-08-06.
  146. ↑ "Myanmar (02): (SA) fatal, measles confirmed" (në anglisht). International Society for Infectious Diseases.
  147. ↑ "Philippines measles update: Nearly 600 cases in 2 days" (në anglisht). Outbreak News Today. 2019-03-26.
  148. ↑ Oon, Alyssa J. (2019-06-17). "A Measles Outbreak Is The Cause of 15 Orang Asli Deaths In Kelantan" (në anglisht). Says.com.
  149. ↑ Tay, Rachel (2019-06-18). "The mysterious illness that caused 15 deaths in a Malaysian tribe has been linked to a measles outbreak". Business Insider Malaysia (në anglisht).
  150. ↑ Unson, John (2024-03-24). "Measles outbreak declared in BARMM". The Philippine Star (në anglisht).
  151. ↑ Qeveria e Samoas (2019-12-22). "National Emergency Operation Centre, update on the measles outbreak (press release 36)" (në anglisht).
  152. ↑ "New measles surveillance data from WHO". Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) (në anglisht).
  153. ↑ Bezain, Laetitia (2019-04-14). "Measles outbreak kills more than 1200 in Madagascar" (në anglisht). Associated Press.
  154. ↑ "Nearly 5,000 dead in world's worst measles outbreak" (në anglisht). BBC News. 2019-11-21.
  155. ↑ Ratcliffe, Rebecca (2019-11-22). "Children bear the brunt as the world's biggest measles epidemic sweeps Congo". The Guardian (në anglisht).
  156. ↑ "Measles and Rubella Surveillance Data". Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) (në anglisht).
  157. 1 2 3 Furuse Y, Suzuki A, Oshitani H (2010-03). "Origin of measles virus: divergence from rinderpest virus between the 11th and 12th centuries". Virology Journal (në anglisht). 7: 52. doi:10.1186/1743-422X-7-52. PMC 2838858. PMID 20202190. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: DOI i lirë i pashënjuar (lidhja)
  158. ↑ Düx A, Lequime S, Patrono LV, Vrancken B, Boral S, Gogarten JF (2019-12-30). "The history of measles: from a 1912 genome to an antique origin" (në anglisht). bioRxiv 10.1101/2019.12.29.889667. {{cite bioRxiv}}: |display-authors=6 i pavlefshëm (Ndihmë!)
  159. ↑ Kupferschmidt, Kai (2019-12-30). "Measles may have emerged when large cities rose, 1500 years earlier than thought". Science (në anglisht). doi:10.1126/science.aba7352.
  160. ↑ Përfundimi i H. Haeserit, në Lehrbuch der Geschichte der Medicin und der epidemischen Krankenheiten III:24–33 (1882), i ndjekur nga Zinsseri më 1935. Stampa:Në gjuhën
  161. ↑ Cohen SG (2008-02). "Measles and immunomodulation". The Journal of Allergy and Clinical Immunology (në anglisht). 121 (2): 543–4. doi:10.1016/j.jaci.2007.12.1152. PMID 18269930. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  162. ↑ Byrne, Joseph Patrick (2008). Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A–M (në anglisht). ABC-CLIO. fq. 413. ISBN 978-0-313-34102-1.
  163. 1 2 3 4 Harper, Kyle (2020-03-11). "What Makes Viruses Like COVID-19 Such a Risk for Human Beings?". Time (në anglisht).
  164. ↑ "Migration and Disease". Digital History (në anglisht).
  165. ↑ "Our History". Fiji National University (në anglisht).
  166. ↑ Bhaumik, Subir (2006-05-16). "Measles hits rare Andaman tribe" (në anglisht). BBC News.
  167. ↑ Crum, Frederick S. (1914-04). "A Statistical Study of Measles". American Journal of Public Health (në anglisht). 4 (4): 289–309. doi:10.2105/AJPH.4.4.289-a. PMC 1286334. PMID 18009016. {{cite journal}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  168. ↑ Baker, Jeffrey P. (2011-09-01). "The First Measles Vaccine". Pediatrics (në anglisht). 128 (3): 435–437. doi:10.1542/peds.2011-1430. PMID 21873696.
  169. ↑ Offit PA (2007). Vaccinated: One Man's Quest to Defeat the World's Deadliest Diseases (në anglisht). Uashington: Smithsonian. ISBN 978-0-06-122796-7.
  170. ↑ Lanka, Stefan (1995-04). "HIV; Reality or artefact?" (në anglisht). Virusmyth.com. {{cite web}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
  171. ↑ "Das Masern-Virus: 100.000 € Belohnung!" (PDF) (në gjermanisht). 2011-11-24.
  172. ↑ "Germany court orders measles sceptic to pay 100,000 euros" (në anglisht). BBC News. 2015-03-12.
  173. ↑ "Disappointing outcome of Bardens vs. Lanka" (në anglisht). 2017-01-23.
  174. ↑ Novella, Steven (2015-03-13). "Yes, Dr. Lanka, Measles is Real" (në anglisht). NeuroLogica Blog.
  175. ↑ Abramson, Brian Dean (2025). "Kap. 15 – Specific Vaccines". Vaccine, Vaccination, and Immunization Law (në anglisht) (bot. 3). Bloomberg Law. fq. 29. ISBN 979-8-34170-407-7.
  176. ↑ Scirè, Giovanni (2021-01-01). "Modelling and assessing public health policies to counteract Italian measles outbreaks". International Journal of Simulation and Process Modelling (në anglisht). 16 (4): 271–284. doi:10.1504/IJSPM.2021.118832. hdl:10447/513505.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Fruthi&oldid=3017433"