Peruxhia
Peruxhia
Perugia | |
|---|---|
| Comune di Perugia | |
 | |
 Coat of arms | |
  Peruxhia Vendndodhja në Itali | |
| Koordinatat: 43°6′43″N 12°23′19″E / 43.11194°N 12.38861°E | |
| Shteti | Italia |
| Rajoni | Umbria |
| Provinca | Peruxhia (PG) |
| Qeverisja | |
| • Kryetarja | Vittoria Ferdinandi |
| Sipërfaqja | |
• Total | 449.95 km2 (173.73 sq mi) |
| Lartësia | 493 m (1,617 ft) |
| Popullsia (31 dhjetor 2024)[1] | |
• Total | 162.050 |
| Emërtimi i banorëve | peruxhinë |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| • Verë (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Kodi postar | 06121–06135 |
| Kodi telefonik | 075 |
| Shenjtët mbrojtës | Shën Kostanco, Shën Erkolano, Shën Lorenco |
| Dita festive | 29 janar |
| Faqja zyrtare | www |
Peruxhia (it. Perugia) është një qytet dhe komunë në Italinë qendrore, kryeqendra e rajonit Umbria dhe e provincës së Peruxhias. Qyteti shtrihet mbi një sistem kodrash në lartësi rreth 493 metra mbi nivelin e detit, në zonën e luginës së Tiberit, dhe përfaqëson një nga qendrat historike, kulturore dhe universitare më të rëndësishme të Italisë qendrore.[2][3]
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Peruxhia ndodhet në pjesën qendrore të Italisë, në rajonin e Umbrias, dhe shtrihet mbi disa kodra që dominojnë luginën e Tiberit. Pozita e saj topografike, në rreth 493 metra lartësi, i ka dhënë qytetit një rëndësi të veçantë strategjike dhe urbane që nga epoka e lashtë.[2]
Territori komunal ka një sipërfaqe prej 449,95 km², çka e bën atë një nga komunat më të gjera të Italisë qendrore.[4]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Peruxhia ka origjinë shumë të lashtë. Vendbanimet e para datojnë që në epokën villanoviane ose protoetruske, ndërsa në shekujt VII–VI p.e.s. qyteti u zhvillua si një nga qendrat më të rëndësishme etruske të territorit përreth.[2][5]
Më pas Peruxhia hyri në orbitën romake pas betejës së Sentinumit në vitin 295 p.e.s. dhe u integrua gradualisht në shtetin romak. Gjatë konfliktit midis Oktavianit dhe Mark Antonit, qyteti u përfshi në Bellum Perusinum dhe u rindërtua në epokën augustiane.[6][5]
Në Mesjetë Peruxhia u afirmua si komunë e lirë dhe si një qendër e rëndësishme politike e kulturore. Më vonë kaloi nën kontrollin e Shtetit Papnor. Kryengritja kundër taksës së kripës në vitin 1540 shënoi një moment vendimtar në historinë e qytetit dhe solli ndërtimin e Rocca Paolina, simbol i rikthimit të pushtetit papnor.[5][7]
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sipas serisë demografike të përditësuar mbi bazë ISTAT, Peruxhia kishte 162.050 banorë më 31 dhjetor 2024.[8]
Qyteti ruan një profil demografik të qëndrueshëm dhe karakterizohet nga një prani e rëndësishme studentore, falë rolit të tij si qendër universitare dhe kulturore e Umbrias.[3]
Ekonomia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ekonomia e Peruxhias mbështetet kryesisht në sektorin e shërbimeve, administratën publike, arsimin universitar, turizmin dhe veprimtaritë agro-ushqimore.[5][3]
Qyteti është i lidhur ngushtë edhe me traditën e çokollatës. Në Peruxhia u krijua në vitin 1907 Società Perugina, e cila u bë më pas një nga markat më të njohura të industrisë ëmbëltore italiane.[9]
Monumentet dhe kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Qendra historike e Peruxhias është një nga ansamblet urbane mesjetare më të rëndësishme të Italisë qendrore dhe ruan gjurmë të dukshme të epokës etruske, romake dhe mesjetare.[3][5]
Ndër monumentet më të njohura të qytetit janë Fontana Maggiore, e realizuar midis viteve 1278 dhe 1280 nga Nicola dhe Giovanni Pisano, Palazzo dei Priori, seli e komunës dhe e Galerisë Kombëtare të Umbrias, si dhe Rocca Paolina, fortesa e lidhur me periudhën e sundimit papnor.[10][11][7]
Peruxhia është edhe një qendër e rëndësishme e jetës kulturore bashkëkohore. Qyteti pret Umbria Jazz, festival i themeluar në vitin 1973, dhe Eurochocolate, festival ndërkombëtar i kakaos dhe çokollatës që zhvillohet rregullisht në qytet.[12][13]
Arsimi dhe kërkimi shkencor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Peruxhia është një nga qendrat universitare më të rëndësishme të Italisë. Universiteti i Peruxhias ka zanafillë zyrtare në vitin 1308, me bulën Super Specula të papës Klementi V.[14]
Në qytet ndodhet edhe Universiteti për të Huaj në Peruxhia, i themeluar në vitin 1925, institucion historik i specializuar në mësimin dhe përhapjen e gjuhës dhe kulturës italiane në përmasa ndërkombëtare.[15][16]
Prania e këtyre institucioneve, së bashku me akademitë dhe konservatorët e qytetit, i jep Peruxhias një profil të fortë studentor dhe ndërkombëtar.[3]
Transporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Peruxhia është e lidhur me territorin rajonal dhe kombëtar përmes rrjetit rrugor, hekurudhor dhe ajror. Brenda qytetit, një rol të veçantë luan Minimetrò, sistemi i transportit automatik që lidh zonën e Pian di Massiano me Pincetto dhe funksionon çdo ditë të javës.[17][18]
Qyteti shërbehet edhe nga Aeroporto Internazionale dell’Umbria – Perugia, aeroporti kryesor i rajonit.[19]
Feja dhe traditat qytetare
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Jeta qytetare e Peruxhias lidhet ngushtë me figurën e Shën Kostancos. Festa e shenjtit mbrojtës zhvillohet më 29 janar, ndërsa më 28 janar mbahet tradicionalisht Luminaria di San Costanzo.[20]
Kalendari ceremonial i Komunës së Peruxhias e shënon zyrtarisht 29 janarin si festën e shenjtit mbrojtës të qytetit.[21]
Shih edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ "Bilancio demografico mensile" (në italisht). ISTAT.
- 1 2 3 "Itinerario archeologico in centro storico" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 3 4 5 "Perugia, città medievale nel cuore dell'Umbria" (në italisht). Italia.it. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Sezione 1 - Scheda anagrafica" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 3 4 5 "Perugia" (në anglisht). Umbria Tourism. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Perugia. The ancient city" (në anglisht). Visita Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 "Rocca Paolina" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Popolazione Perugia 2001-2024" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "La storia di Perugina dalle origini ad oggi" (në italisht). Perugina. Marrë më 10 prill 2026.[lidhje e vdekur]
- ↑ "Fontana Maggiore" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Palazzo dei Priori" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Umbria Jazz: the rise of an icon" (në anglisht). Umbria Jazz. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Eurochocolate - Sito ufficiale" (në italisht). Eurochocolate. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Storia" (në italisht). Università degli Studi di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Centenario" (në italisht). Università per Stranieri di Perugia. Arkivuar nga origjinali më 15 prill 2026. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Missione e valori" (në italisht). Università per Stranieri di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Orari" (në italisht). Minimetrò S.p.A. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Percorso e stazioni" (në italisht). Minimetrò S.p.A. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Aeroporto Internazionale dell'Umbria - Perugia" (në italisht). Aeroporto Internazionale dell'Umbria. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Chiesa di San Costanzo" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Cerimoniale" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
