Knji�evnost 18. i 19. veka

Jovan Dereti�

• Evropeizacija i ra�anje nove knji�evnosti
• Patrijarhalna i gra�anska kultura
• Romantizam i procvat lirike
• Realizam: Doba pripovetke

Izme�u stare i nove knji�evnosti

Posle Velike seobe 1690. te�i�te �itavog knji�evnog i kulturnog �ivota srpskog naroda pomera se s juga na sever, iz turskih oblasti na podru�ja pod Habsbur�kom monarhijom. Gotovo sve �to je srpska knji�evnost dala u narednih sto i vi�e godina stvoreno je u toj novoj sredini u istorijskim prilikama bitno razli�itim i od onih raznih i od onih u kojima su u to vreme �iveli drugi delovi srpskog naroda.

Knji�evni rad u po�etku nastavio se na starim osnovama. Poetika je tradicionalna, vizantijsko-crkvenoslovenska, ali sa zna�ajnim inovacijama. Kod nekih pisaca ose�a se uticaj rusko-ukrajinskog baroka, a u knji�evni jezik, vi�e nego ranije, prodire �iv, narodni govor. Novo knji�evno stole�e otvara nesu�eni srpski despot �or�e Brankovi� (1645-1711) opse�nom Slavenoserbskom hronikom, pisanom te�ko pristupa�nim jezikom ali vrlo zna�ajno po uticaju na razvoj na�e istoriografije i politi�ke misli u 18. v. U mona�koj literaturi, koja i dalje preovla�uje, izdvajaju se dela na narodnom jeziku u koja spada putopis u Svetu zemlje Jeroteja Ra�anina iz 1721, kao i mnogobrojne besede Gavrila Stefanovi�a Venclovi�a (druga polovina 17. v. - oko 1747), koji je pisao uporedo i stari, srpskoslovenskim, i narodnim jezikom. On je vrstan znalac srpskog jezika, istinski jezi�ki stvaralac, majstor besedni�kog stila.

Srpska knji�evnost ipak nije krenula putevima ikoje je otvorio Venclovi�. Nepripremljeni za �ivot u novoj sredini, bez �kola i u�itelja, bez knjiga i �tamparija, Srbi se okre�u "jednovernoj" Rusiji i�tu�i od nje pomo�. Prve regularne �kole osnivaju ruski u�itelji, u njima se u�i iz ruskih knjiga na ruskoslovenskom, koji postaje jezik liturgije i �itave kulture. Preko Rusa dolaze i druge novine: dominacija stiha umesto dotada�nje retorske proze (osnovni stih je tzv. poljski trinaesterac), barokni ornamentalizam, drama. Sholasti�ka gimnazija u Sremskim Karlovcima (1733-1739), �iji su osniva�i u�enici Kijevske duhovne akademije, bila je prvo �ari�te nove, barokne knji�evne kulture. Iz te konstitutivne faze novog stila, osim prigodnih, religioznih i rodoljubivih pesama, imamo i dva opse�nija dela u stihu: baroknu dramu Traedokomedija (izvedena 1734) Emanuela Koza�inskog i zbornik grbova i heraldi�kih pesama Stematografija (1741) Hristifora �efarovi�a. U oba dela vizija srpske istorije dovodi se u sklad sa suvremenim nacionalnim te�njama i potrebama.

Na tim temeljima u narednim decenijama izrastaju dva svestrana stvaraoca, Jovan Raji� (1726-1801) i Zaharije Orfelin (1726-1785), prvi teolog, istori�ar i pesnik, drugi daroviti slikar, nau�nik i pesnik. Me�u Raji�evim delima izdvaja se monumentalna Istorija raznih slovenskih narodov, naipa�e Bolgar, Horvatov i Serbov (I-IV, 1794/5), sinteza �itave na�e dotada�nje istoriografske literature, pro�eta rodoljubivim ose�anjima i prosvetiteljskim idejama, zna�ajna i kao riznica knji�evnih motiva iz nacionalne pro�losti. Orfelin se vi�e rukovodio suvremenim potrebama naroda. On je pokrenuo prvi �asopis na slovenskom jugu ("Slavenoserbski magazin", 1768), pisao �kolske ud�benike, radove iz ekonomije, fizike, dao veliku monografiju ruskog cara Petra I. Me�u pesmama najzna�ajnija mu je "Pla� Serbiji" (1761), nacionalna jeremijada, slobodoumna i kriti�na, napisana u dve jezi�ke verzije, srpskoj i crkvenoslovenskoj. Kao i Raji�, Orfelin je po�ao od ruskih baroknih modela 17. v., da bi se kasnije pribli�io idealima ruskog i zapadnog prosvetiteljstva.

Evropeizacija i ra�anje nove knji�evnosti

Po�etkom 80-tih godina 18. v., u doba cara reformatora Josifa II, srpska knji�evnost ulazi u period korenitih preobra�aja. Inicijator promena bio je prosvetitelj i racionalista Dositej Obradovi� (1739-1811). Ro�en u dana�njem rumunskom Banatu, on je svoj duhovni razvoj po�eo dvostrukim bekstvom, sa zanata u manastir a potom iz manastira u svet, da bi najve�i deo �ivota proveo na putu. U prvom periodu svog �ivota Dositej kao odbegli monah putuje najve�ma po zemljama pravoslavnog jugoistoka, upoznaju�i tako sve narodne i sve kulturne jezike tog prostora. Pre odlaska na Zapad on se razvio u knji�evnika i humanistu isto�noevropskog tipa s dominantnim gr�kim uticajem (a ne ruskim kao kod drugih tada�njih na�ih pisaca), �to je do�lo do izraza u nekoliko njegovih ranih, za �ivota neobjavljenih dela (I�ica, Venac od alfavita, Hristoitija i dr.). U drugom periodu �ivota (od odlaska u Be� 1771) Dositej se sasvim okre�e Zapadu: upoznaje zemlje srednje Evrope, slu�a predavanja na univerzitetima u Nema�koj, boravi u Parizu i Londonu, brzo i lako savla�uje oba klasi�na i sve glavne evropske jezike i prevodi s njih. Za to vreme on se iz osnova izmenio: odbacio je mantiju i stavio periku, od odbeglog monaha postao je slobodni mislilac, Evropejac, filosof u duhu 18. v., prvi moderni srpski pisac. Dositejevo delo ima dvostruku osnovu: njegovo li�no iskustvo, poznavanje naroda, putni�ke do�ivljaje i dodire s drugim narodima, s jedne, te njegovu ogromnu lektiru na klasi�nim i modernim jezicima, s druge strane. Kao pisac zahtevao je napu�tanje konfesionalnih pretpostavki ranije kulture, prihvatanje zapadne prosve�enosti i stvaranje knji�evnosti na narodnom jeziku prema anti�kim i modernim evropskim uzorima. Taj program sa�eto je formulisao u prosvetiteljskom manifestu Pismo Haralampiju a �iroko ga je obrazlo�io polaze�i od vlastitih do�ivljaja u svom glavnom delu, autobiografiji �ivot i priklju�enija (I, 1783, II, 1788). Ostala dela nastala su prete�no slobodnom adaptacijom stranih tekstova (Sovjeti zdravog razuma, Basne, Sobranije i dr.). Ona su �anrovski heterogena, u njima ima anegdota, basana (omiljena Dositejeva forma), pripovedaka, ponekad stihova, u jednom slu�aju �ak i drama (Lesing), zatim moralnih eseja, filosofskih traktata i dr. U najboljim nalazimo isto �to i u autobiografiji: �ivo ose�anje za narodne potrebe, didaktiku, humor, �ivopisne likove, poetske opise prirode. Najzna�ajniji srpski pisac 18. v., jedan od vode�ih prosvetitelja srednje i jugoisto�ne Evrope, prevo�en jo� za �ivota na rumunski, Dositej je za�etnik nove srpske knji�evnosti, s ogromnim uticajem kako na naredne generacije pisaca tako i na njene dalje tokove, sve do danas.

U poslednjim decenijama 18. i prvim decenijama 19. v. udareni su temelji nove srpske kulture i knji�evnosti: osnovane su �kole, pokrenuti prvi listovi, stvoreno je pozori�te, napisani su kompendijumi iz osnovnih nau�nih disciplina, uvedeni novi knji�evni �anrovi (roman, drama, esej, razni pesni�ki oblici). Od njih je najve�i uticaj imao roman s Milovanom Vidakovi�em (1780-1841), kao glavnim predstavnikom, koji je svojim moralnim i sentimentalnim povestima i svojim "slatkim stilom" postao omiljen kod �iroke �itala�ke publike. Sli�na orijentacija obele�ava i delo Joakima Vuji�a (1772-1847), "oca srpskog teatra". On je stvarao pozori�ne amaterske dru�ine i za njihove potrebe "posrbljavao" drame nema�kih pisaca (Kocebu i dr.). Dok je proza te�ila pateti�noj i lirskoj ose�ajnosti, u poeziji je preovladao ideal u�enosti, i to one vrhunske, �iji su uzori u klasi�noj kulturi. Iz te orijentacije ponikao je prvi srpski pesni�ki stil, klasicizam. Njegov utemeljiva� Lukijan Mu�icki (1777-1837), arhimandrit manastira �i�atovca, potom episkop, u svojim pesmama didakti�ne i rodoljubive inspiracije negovao je klasi�ne pesni�ke forme, a za njim je po�lo nekoliko generacija pesnika.

Patrijarhalna i gra�anska kultura

U prvoj polovini 19. v. pro�iruje se kulturno podru�je. Posle dva oslobodila�ka ustanka (1804, 1815) u knji�evnost ulazi Srbija, potom Crna Gora, delimi�no slobodna jo� od kraja 17. v., i drugi krajevi ju�no od Save i Dunava. S njima dolaze do izra�aja sasvim nove pojave: narodna, patrijarhalna kultura, kolektivno stvarala�tvo, usmena poezija. One prodiru u sferu pisane re�i i po�inju razarati tradicionalne i uspostavljati nove vrednosti. Knji�evnost ulazi u period dugotrajnih, bespo�tednih borbi, iz kojih �e izi�i preobra�ena.

Nosilac tog velikog pokreta iz naroda bio je Vuk Stefanovi� Karad�i� (1787-1864), reformator knji�evnog jezika, kodifikator usmene knji�evnosti, istori�ar, etnolog. Ro�en u selu Tr�i�u kod Loznice u porodici koja se u prvoj polovini 18. v. doselila iz Stare Hercegovine, Vuk je u detinjstvu i mladosti stekao izvanredno poznavanje jezika, poezije i obi�aja prostog naroda. Kada se, posle sloma Prvog srpskog ustanka (1804), �iji je u�esnik bio u 26. godini �ivota, na�ao u Be�u, on nije, po vlastitom priznanju, ni pomi�ljao na knji�evni poziv. Susret sa slovena�kim slavistom Jernejem Kopitarom bio je presudan za Vukovo opredeljenje. Po�to je od Kopitara stekao osnovna filolo�ka znanja i uputstva za rad, dao se na posao i u toku pedesetogodi�nje neumorne aktivnosti obavio poslove za �itavu akademiju nauka. Kao poznavalac narodne kulture, Vuk je jedno od prvih imena u evropskoj folkloristici svog doba. Njegova klasi�na zbirka narodnih umotvorina (Srpske narodne pjesme I-IV, Srpske narodne pripovijetke; Srpske narodne poslovice), nastala izborom iz ogromne gra�e koju je sakupio sam i uz pomo� mnogobrojnih saradnika, imala je �irok evropski odjek. Srpske narodne pesme prevode se na mnoge jezike, o njima pi�u najistaknutiji pisci, me�u ostalima i Gete, njih opona�aju na raznim jezicima. U filologiji, gde je njegov rad najve�i, obavio je �etiri temeljna posla: napisao prvu gramatiku, prvi re�nik (Srpski rje�nik, 1818), reformom tradicionalne �irilice stvorio modernu srpsku azbuku zasnovanu na fonolo�kom principu, stvorio moderni srpski knji�evni jezik na temelju narodnih govora. U kritikama tada�njeg knji�evnog jezika i u polemikama s mnogim protivnicima dao je prve oglede na�e filolo�ke i knji�evne kritike, kao �to je u tekstovima o narodnim umotvorinama dao osnove za teoriju i istoriju usmene knji�evnosti. Svoju reformu krunisao je izvanrednim prevodom Novog zavjeta (1847), kojem �e kasnije njegov mla�i saradnik �ura Dani�i�, (1825-1882) pridru�iti prevod Starog zavjeta. Uporedo s jezikom i narodnim umotvorinama Vuk se bavio i drugim oblastima narodnog �ivota. Utoku cele svoje knji�evne karijere on je prikupljao gra�u s namerom a opi�e "obi�aje, sujeverje, mitologiju i doma�i �ivot srpskog naroda". Deo te gra�e uneo je u Srpski rje�nik, koji je zbog toga prerastao prvobitnu namenu i postao enciklopedija narodnog �ivota, i u druge svoje radove, dok je sinteti�ko delo �ivot i obi�aji naroda srpskog ostalo nezavr�eno. Kao istori�ar opisao je sve va�nije doga�aje i li�nosti Prvog i Drugog srpskog ustanka, objavio na nema�kom knjigu o Crnoj Gori, sara�ivao s nema�kim istori�arem Leopoldom Rankeom u radu na delu Die serbische Revolution, preko kog se evropska javnost upoznala sa srpskom istorijom. Vuk je izvanredan prozni pisac, "tvorac �iste srpske proze i stila". To je primetno u svim njegovim radovima: u �estokim, temperamentnim polemikama o jezi�kim pitanjima, u opisima narodnog �ivota u Srpskom rje�niku, u stilizaciji narodnih pripovedaka, u prevodu Novog zavjeta (srpska Biblija, u Vukovu i Dani�i�evu prevodu, najlep�i je spomenik srpskoga na narodnoj osnovi izgra�enog knji�evnog jezika). Ali najbolje osvedo�enje Vukovog spisateljskog dara nalazimo u njegovim istorijskim spisima. Kao pripoveda� Vuk se nadovezuje na umetnost usmene re�i. Njegov stil suprotan je duhu tada�nje na�e sentimentalno-didakti�ke proze, u njemu nema ni�eg suvi�nog ni kitnjastog, nema primesa patetike i sentimentalnosti. Vuk o svemu pripoveda mirnim, epski nezainteresovanim stilom, nastoje�i stalno da odr�i stav objektivnog hroni�ara, �iji je glavni cilj da istinito svedo�i. A u stravi, on je mnogo vi�e od toga: slikar dru�tvenih naravi, vrstan karakterolog, istorijski mislilac.

Iz istih izvora potekli su i Memoari Vukovog savremenika Prote Mateje Nenadovi�a (1777-1854), ustani�kog vojvode i prvog diplomate nove Srbije. Vuk pri�a kao nepristrasni svedok a Prota kao anga�ovani u�esnik ustani�ke epopeje. On pi�e stilom nadahnutog usmenog pripoveda�a, kod koga ima jednostavnosti i naivnosti ali, isto tako, te�ke �ivotne zbilje, istorije, razmi�ljanja, humora. To je najlep�a knjiga uspomena koja je ikad napisana na srpskom.

Iz ustanka je izi�ao i Sima Milutinovi� Sarajlija (1791-1847) jedan od vode�ih pesnika tog doba. U �ivotu nemiran duh, lutalica, sva�tar, radoznao ali neistrajan, on je ostavio iza sebe obimno i raznovrsno delo: veliki epski spev o Prvom srpskom ustanku Serbijanka, tri dramska dela, od kojih je najzna�ajnija Tragedija vo�da Kara�or�a, lirske pesme, kosmi�ke spevove, zbirku narodnih pesama, istorijske radove i dr. Po vrednosti neujedna�en i te�ko �itljiv zbog zamr�enog jezika punog neologizma, tuma� epske tradicije i ustani�ke heroike, pesnik romanti�arskog temperamenta ali sa sna�nim primesama klasicizma, on je ostavio sna�an utisak na savremenike i uticao na mnoge pisce. Najvi�e mu duguje najve�i srpski pesnik P. P. Njego�.

Glavno popri�te kulturnog �ivota ostalo je i dalje na severu, u dana�njoj Vojvodini i u srpskim naseobinama u Ma�arskoj i Rumuniji. Glavni knji�evni centar nalazio se u Pe�ti, u kojoj je osnovao prvo nau�no dru�tvo Matica srpska, pokrenut �asopis "Srpski letopis" (1825), koji pod imenom "Letopis Matice srpske" (od 1873) izlazi i danas. Ta visoko razvijena gra�anska sredina bila je odbojna prema inovacijama s juga. Dok je narodne pesme rodoljubivo prigrlila, Vukov narodni jezik �inio se ve�ini primitivan i nedovoljan za najvi�e kulturne potrebe. Oko osnovnih pitanja jezika i knji�evnosti izme�u pisaca iz te sredine i Vuka Karad�i�a vodio se u toku nekoliko decenija pravi knji�evni rat. Literatura se vezivala za tradiciju 18. v., za Dositeja, Vidakovi�a, Mu�ickog. Dositej je delovao kao u�itelj razuma, "srpski Sokrat", Evropejac. Vidakovi� je u romanu proizveo vi�e bezna�ajnih epigona. Mu�icki je stvorio prvu pesni�ku �kolu, �kolu "objektivne lirike" ili "mirnog �uvstva", kako �e je kasnije nazvati romanti�ari. Preko Mu�ickog ona se vezivala za Horacija i anti�ku poeziju ali je bila otvorena i prema savremenijim pesni�kim tokovima, prema J. V. Geteu i F. �ileru, prema nema�kom i evropskom klasicizmu i predromantizmu, prema na�oj narodnoj poeziji. Iz te �kole potekao je i jedan pesnik trajne vrednosti, Jovan Sterija Popovi� (1806-1856). On se odlikovao i u drugim �anrovima, a posebno u drami.

Drama, uz poeziju, filozofiju i istoriju, najvi�e obele�ava knji�evnost tog doba. Originalna drama nastaje u tre�oj deceniji 19. v., a me�u njenim tvorcima najzna�ajniji je Sterija. On je uporedo pisao istorijske tragedije ili "�alosna pozorja" i komedije iz suvremenog �ivota ili "vesela pozorja", od kojih druge imaju trajnu vrednost. Sterija je moralista, dru�tveni kriti�ar i satiri�ar. Njegova komedija je neposredno anga�ovana u dru�tvenim i kulturnim zbivanjima svog doba. Ona izobli�ava pogre�no vaspitanje, pomodarstvo, snobizam, ismeva nadriu�enost na�ih pisaca i njihov "nakaradni", "slavjanski" jezik. �ak i mane univerzalnog karaktera, kao �to je �krtost, osvetljavaju se iz lokalne perspektive (Tvrdica). Vrhunac anga�ovanosti postigao je u komediji politi�kog pona�anja gra�ana, koje se kre�e izme�u visokoparnih patriotskih fraza i trgovine nacionalnim interesima (Rodoljupci). Blizak komediji je i njegov Roman bez romana, neka vrsta srpskog Don Kihota, u kojem je parodirao Vidakovi�a i stariji roman uop�te. Kao pesnik, Sterija se ostvario u poslednjim godinama �ivota, kada je objavio knjigu Davorje (1854). Njegova poezija - refleksivna, pesimisti�ka, intelektualna - sadr�i razmi�ljanja razo�aranog i bolesnog �oveka, koji je povukao iz javnog �ivota. Proizi�la iz tradicije klasicizma, ona je suprotna duhu romanti�arske poezije, koja je u to vreme sasvim prevladala.

Kao gotovo sve literature srednje i isto�ne Evrope, i srpska knji�evnost u prvoj polovini 19. veka dobija svog najve�eg pesnika. Petar Petrovi� Njego� (1813-1851), vladika i vladar Crne Gore, u svom pesni�kom razvoju obuhvatio je �itavu tu epohu, od narodne poezije preko klasicisti�kih stremljenja do romantike. Po�eo je kao narodni peva� pesmama o crnogorskim borbama s Turcima, zatim se priklonio klasicisti�kom maniru, gde su mu u�itelji bili vi�e ruski nego srpski klasicisti. Njegovi anti�ki uzori nisu bili rimski, nego helenski, a pre svega Homer, Pindar, tragi�ari. U poslednjoj fazi pribli�io se suvremenom romantizmu (Pu�kin, Igo, Lamartin). Njego� nije tematski raznovrstan, on je u biti bitematski pesnik. Njegove su osnovne teme kosmi�ka sudbina �ovek i istorija sudbina Crne Gore i Srpstva. U osnovi njegove kosmi�ke poezije nalazi se misao o jedinstvu �oveka i Boga, o �ovekovoj nebeskoj preegzistenciji, o njegovoj moralnoj krivici, padu i ponovnom uzdizanju. Ona govori o �ovekovom duhovnom povratku na po�etke svog bi�a, na izvore svog postojanja. Tu temu on je razvio u nizu pesama (me�u njima je najbolja Misao, da bi joj dao zavr�ni oblik u kosmogonijskom spevu Lu�a mikrokozma (1845) u kojem je motiv biblijskog pada �ovekova pomeren sa zemlje na nebo i interpretiran, s jedne strane, u duhu neoplatonisti�ke tradicije, a s druge, pomo�u modernih prirodnonau�nih shvatanja. Me�u pesmama najbolja mu je No� skuplja vijeka, ljubavna fantazmagorija, neobi�an spoj erotike i spiritualnosti. Iz crnogorske istorije nastali su Njego�evi dramski spevovi Gorski vijenac (1847) i La�ni car ��epan Mali (1851), od kojih je prvi njegovo najbolje delo.

U Gorskom vijencu ogleda se ceo pre�eni put i �itava epoha u kojoj je nastao. Na temelju narodne pesme Njego� je stvorio novu pesni�ku formu, oslanjaju�i se pri tome na tradicije evropske poezije od Homera do romantizma, kao i na pesni�ka iskustva savremenih srpskih pesnika, a pre svega na svog u�itelja Milutinovi�a. Sinteti�an po svojim zahvatima u tradiciju, Gorski vijenac je takav i po svojim umetni�kim osobinama. Oko jednog doga�aja nevelikih razmera Njego� je prikazao �itavu crnogorsku istoriju, opevao slavne doga�aje iz pro�losti, naslikao svakodnevni doma�i �ivot, prikazao susedne narode Turke i Mle�ane, tako da u njemu imamo tri sveta, tri civilizacije, evropski zapad, islamski istok i izme�u njih ukle�ten, na� svet. Spev je isto tako otvoren prema prirodi i kosmosu. A ta otvorenost dobija razne oblike, od folklornih posmatranja nebeskih prilika preko makrokosmi�kih vizija vladike Danila do filosofskih meditacija igumana Stefana, u kojima se hri��anska tradicija dodiruje s modernom naukom. Struktura speva, nesaglasna s pravilima dramske forme, ima dublju zasnovanost. Gorski vijenac po�inje kao pesni�ka vizija, nastavlja se kao politi�ko-istorijska drama, prelazi dalje u venac epskih slika iz narodnog �ivota, a zavr�ava se prizorima zasnovanim na paralelizmu istorijskih zbivanja i filosofske refleksije. To je svojevrsna pesni�ka enciklopedija u kojoj su obuhva�ene sve pesni�ke forme i svi vidovi crnogorske stvarnosti i istorije, jedna od onih izuzetnih pesni�kih tvorevina u koje kao da se sleglo sveukupno iskustvo pojedinih naroda. Spev je preveden na glavne evropske jezike, na neke i vi�e puta.

Romantizam i procvat lirike

Sredinom 40-ih godina Vukova borba za knji�evnost na narodnom jeziku ulazi u zavr�nu fazu. U tom pogledu prekretni�ku ulogu imale su knjige iza�le 1847, Vukov prevod Novog zavjeta, Njego�ev Gorski vijenac i dela dva mlada sasvim nova pisca, Pesme Branka Radi�evi�a i filolo�ka rasprava Rat za srpski jezik i pravopis �ure Dani�i�a. Razdoblje zapo�eto tim delima donosi punu pobedu romantizma kao stilskog pravca. Dok je prethodno bio samo jedna od knji�evnih struja s dosta primesa klasicizma, po�ev�i od B. Radi�evi�a romantizam se javlja kao suprotnost klasicizmu a posle njegove smrti postaje stilska dominanta epohe. Pretpostavke na�eg romantizma jesu: Vukova jezi�ka reforma, narodna poezija i evropski uticaji, a ti uticaji bili su razli�iti: nema�ka poezija, posebno Hajne, Bajron i bajronizam, Petefi, u drami �ekspir, i dr. I na�a romantika, kao i drugde u Evropi, bila je prevashodno lirska. Kratka lirska pesma, po sadr�ini ispovedna, rodoljubiva ili meditativna, bila je glavna vrsta romanti�arske poezije. Lirskom na �elu podre�ena su i druga dva pesni�ka �anra romantizma, bajronovska poema i istorijska drama. Lirizam obele�ava i romanti�arsku prozu, �ija su dostignu�a ina�e manje zna�ajna.

Rodona�elnik srpske lirske romantike Branko Radi�evi� (1824-1853), raskrstiv�i podjednako sa zastarelim klasicizmom i nestvarala�kim opona�anjem narodne poezije, uveo je na�e pesni�tvo u prostore evropskog romantizma. On je pesnik elementarnih ose�anja, blizak animisti�kom i panteisti�kom poimanju sveta. Njegove najjednostavnije pesme sadr�e obi�no male lirske pri�e, prizore s momcima i devojkama u slobodnoj prirodi. One su radosne, vedre, umiljate, ali istovremeno raspusne i �ulne. U drugima se javljaju setni tonovi i sumorna, elegi�na raspolo�enja; me�u ovima je i najpoznatija njegova pesma Kad mlidijah umreti. Premda prevashodno lirski talenat, Branko je ipak te�io da stvori ve�e pesni�ke kompozicije i sanjao o tome da napi�e veliki ep. Najve�i domet dao je u dva lirska speva, �a�ki rastanak i Tuga i opomene, te u satiri�nom spevu Put u kojem slavi Vuka Karad�i�a i ismeva njegove protivnike. Prva dva dela pripadaju suprotnim stilskim tendencijama. �a�ki rastanak uvodi nas u naju�i zavi�ajni krug pesnikov, u ozareni karlova�ki, fru�kogorski predeo, u dane veselog �akovanja s razigranim kolima i vedrim popevkama u kojima se ose�a ritam sremske posko�ice i radosno strujanje narodnog �ivota. Tuga i opomena otkriva druk�iji svet i na drugi na�in. To je ve�a lirska kompozicija napisana u oktavama i najve�im delom u jampskim jedanaestercima prema uzorima iz pozne nema�ke romantike. Banalna ljubavna fabula o dvoje mladih koje razdvaja najpre mladi�ev put u drugi kraj a potom smrt drage lirski je vi�estruko nadogra�ena vizuelnim i auditivnim slikama prirode. Slo�ene strukture, rasko�ne imaginacije i zatamnjenog smisla, ta poema otkriva druk�ijeg Branka od onog kakav je u ve�ini drugih pesama, �to se govori o raznovrsnim mogu�nostima ovog pesnika koji je svoju sudbinu sam najbolje opisao u stihovima: "Mnogo hteo, mnogo zapo�eo, / �as umrli njega je omeo."

Brankovom knji�evnom pokolenju pripadaju filolog �ura Dani�i�, romanti�arski pripoveda� Bogoboj Atanackovi�, pesnik Jovan Ili� i, kao najzna�ajniji, putopisac Ljubomir Nenadovi� (1826-1895), sin Prote Mateje. Me�u njegovim putopisima po svojim umetni�kim kvalitetima izdvaja se Pisma iz Italije i Pisma iz Nema�ke. Prva su zna�ajna i kao knjiga o Njego�u, s kojim je Nenadovi� putovao po Italiji.

Branko je ostao usamljena pojava u svom vremenu. On je umro isuvi�e rano da bi do�ekao pobedu svog pravca. Ali 50-ih godina javlja se nov nara�taj pesnika, koji dovodi do kraja njegovu pesni�ku osnovu i s kojima se romantizam utvr�uje kao vode�i pravac.

Prvi me�u njima, Jovan Jovanovi� Zmaj (1833-1904) ostavio je ogromno, tematski i �anrovski raznovrsno delo. Njegovu osnovu �ini intimna lirika, ljubavne i porodi�ne pesme, sabrana najve�im delom u dve tematski povezane pesni�ke knjige, �uli�i i �uli�i uveoci (od turcizma �ul-ru�a). Zmajeva lirika izra�ava ose�anje duboke veze, jedinstva, sa svojima, sa �enom, decom, porodicom i, u produ�etku, s celim srpskim narodom i �ove�anstvom. �uli�i imaju obele�ja lirskog dnevnika ili poetskog romana o ljubavi i sre�nom porodi�nom �ivotu. �uli�i uveoci su, nasuprot tome, knjiga bola i tuge, inspirisana smr�u najbli�ih. Ose�anja se prepli�u i spajaju s prirodom, tako da u prvoj knjizi imamo ozarene, idili�ne pejza�e, a u drugoj sumorne jesenje slike, vizije ni�tavila, nepostojanja, mrtvila. Lirika �ini srazmerno manji deo Zmajeva pesni�kog opusa. Njegova produkcija u oblasti anga�ovane poezije bila je ogromna. Kao rodoljubivi pesnik Zmaj ne dosti�e druge velike romanti�are, ali je u oblasti politi�ke i satiri�ne poezije ostao nedosti�an kako neobi�nom plodno��u tako i ostvarenim kvalitetima, zna�ajnim naro�ito u mnogim satiri�nim pesmama. Zmaj je tako�e veliki de�ji pesnik, koji je u mno�tvu pesma dao nezaboravne prizore i likove iz sveta deteta, stvoriv�i pravi epos detinjstva. Treba ukazati i na druge vidove njegove mnogostruke delatnosti: na prevode i adaptacije poezije raznih naroda Zapada i Istoka, gde se posebnim kvalitetom izdvajaju prilozi iz udaljene, isto�nja�ke, i bliske, ma�arske poezije, zatim na mnoge listove i �asopise koje je izdavao i ure�ivao, na u�e��e u kulturnom i javnom �ivotu. Pisao je lako i brzo i nikada se nije posebno trudio oko forme i izraza. Otuda kod njega ima dosta aljkavosti i nemara, ali nema monotonije. Te�nja k raznolikosti ose�a se na svim planovima, u temama, emocijama, stihu i strofici, u kompoziciji pesme. Najbli�a narodnoj metrici i govornom jeziku Zmajeva poezija stekla je ogromnu popularnost kod �italaca. Ali istovremeno ona je dala veliki doprinos razvoju srpskog pesni�kog izraza i stiha i vr�ila stalan uticaj na poeziju svog vremena.

Najizrazitiji romantik me�u srpskim umetnicima jeste �ura Jak�i� (1832-1878), stvaralac mnogostran po svojoj obdarenosti, slikar, pesnik, pripoveda�, dramski pisac. U poeziji je i�ao vlastitim putem. On je najsubjektivniji me�u suvremenim pesnicima. Duboko li�no nezadovoljstvo prilikama u kojima je �iveo prerasta u tipi�no romanti�arski sukob izuzetne, nesre�ne li�nosti sa svetom oko sebe. Pesnikovo ja u stanju je stalne zara�enosti sa svetom, izme�u njega i drugih nema pravog ljudskog dodira, nema dijaloga. Taj stav izra�ava se u raznim vidovima, u gordom odbacivanju sveta, prometejskom prkosu, preziranju svega prizemnog, u bacanju pesni�ke anateme na svet, ali ima i dosta pesama u kojima su izra�ena bla�a ose�anja: tuga, potreba za ljudskom toplinom, ljubavlju i lepotom, �e�nja za mirom i spokojstvom u krilu prirode. Pesnik no�i, potmulih ti�ina, strepnji pred nepoznatim, Jak�i� je u svojim rodoljubivim pesmama grmeo gnevom protiv tu�inskih osvaja�a i doma�ih tirana i stekao glas srpskog Tirteja. Pisao je tako�e istorijske tragedije herojske inspiracije s monumentalnim ili jednodimenzionalnim likovima, obele�ene sna�nim lirizmom (Jelisaveta i dr.). On je i prozni pisac, najzna�ajniji pripoveda� epohe romantizma.

Poslednji veliki pesnik me�u romanti�arima Laza Kosti� (1841-1910) bio je kontroverzna li�nost, pisac od koga je kritika stvorila slu�aj. U mladosti vi�e slavljen nego shva�en, on je u starosti do�iveo sveop�te osporavanje, a prava slava dolazila je tek posle smrti, i to vrlo sporo. Danas je op�teprihva�eno da je on za�etnik moderne srpske poezije, prete�a avangardizma i stvarala�kih eksperimenata kakvi su zavladali u na�em pesni�tvu mnogo, mnogo kasnije. I u �ivotu i u poeziji on je stalno odstupao od svakodnevnog i uobi�ajenog. Va�io je kao primer bizarnog, ekscentri�nog romanti�ara kojeg malo ko uzima ozbiljno. Ali taj pesni�ki fantasta bio je na� najobrazovaniji pisac tog doba, znalac klasi�nih i modernih jezika, prevodilac �ekspira, pisac esteti�kih i filosofskih rasprava, najzna�ajniji mislilac srpskog romantizma. Kosti� je pesnik duhovne, filosofske inspiracije. Njegova poezija nije poezija srca i ose�anja nego poezija duha i ma�te, sasvim razli�ita od neposredne lirike kakvu su pisali Branko i Zmaj, pesnici protiv �ijeg se kulta borio. On je novator i eksperimentator. Unutra�nju formu njegovih pesama odlikuje slo�ena slikovitost, sklonost ka alegorizaciji, fantastika, humor, igre re�ima, kovanice, manirizam. Umetni�ki neujedna�en, Kosti� je napisao izvestan broj pesama izuzetne vrednosti, me�u kojima mo�emo izdvojiti tri velike: Spomen na Ruvarca, Jadranski Prometej i Santa Maria della Salute, od kojih je prva kosmi�ko-filosofska, druga rodoljubivo-filosofska a tre�a erotsko-filosofska i, ujedno, njegova poslednja i najslavnija pesma. Uz Jak�i�a, Kosti� je glavni dramski pisac romantizma (Maksim Crnojevi�, Pera Segedinac).

Od ostalih pisaca treba spomenuti ne�nog liri�ara Jovana Gr�i�a Milenka, virtuoznog komediografa Kostu Trifkovi�a i crnogorskog kralja Nikolu Petrovi�a Njego�a, pesnika junaka.

Realizam: Doba pripovetke

Realizam je otkrio malog �oveka i njegov svet. Knji�evnost je zahvatila maticu naroda. Svu svoju pa�nju pisci poklanjaju raznolikim vidovima narodnog �ivota - od onih prastarih, folklornih, do onih koje je donosilo novo doba. Oni te�e da �to vernije prenesu na�in �ivljenja, obi�aje, naravi, na�in govora u pojedinim krajevima. U knji�evnost ulazi regionalna tematika, a u njen jezik prodiru dijalekatska obele�ja. Zaljubljeni u stare patrijarhalne odnose �to su nestajali, realisti su s poznavanjem i razumevanjem prikazali porodi�ne i dru�tvene prilike na selu i u malom gradu, dok su od modernog grada i od evropskog na�ina �ivota zazirali.

Srpski realizam obuhvata �iroku i raznovrsnu panoramu knji�evnih pojava u velikom vremenskom rasponu. Najraniji pisci te orijentacije pojavili su se jo� 60-ih godina, u jeku romantizma. To su Jakov Ignjatovi� (1822-1889) i Stefan Mitrov Ljubi�a (1824-1878), oba iz generacije Branka Radi�evi�a. Ignjatovi� poti�e iz srpske dijaspore (ro�en je u Sentandreji, u srcu dana�nje Ma�arske). Po�to se oku�ao u raznim knji�evnim �anrovima i u politici, on se kao �etrdesetogodi�njak prihvatio rada na romanu i pripoveci iz suvremenog �ivota i u toj oblasti stekao glas srpskog Balzaka (Milan Narand�i�, Vasa Re�pekt, Ve�iti mlado�enja i dr.). Od svih na�ih realista on je dao naj�iru socijalnu panoramu i najbogatiju galeriju likova. Uprkos slabostima i umetni�koj obradi, u jeziku i stilu, to je sna�an pisac, pronicljiv posmatra� �ivota, vrstan poznavalac ljudi. On je jedini istinski romansijer me�u srpskim realistima, orijentisanim prete�no prema pripoveci. Ljubi�a poti�e s krajnjeg juga, iz patrijarhalne primorske op�tine Pa�trovi�i kod Budve. Nazvan je "Njego�em u prozi" zato �to je sli�no velikom pesniku prikazivao narodnu istoriju i "na�in �ivljenja, mi�ljenja, razgovora" ljudi svog kraja, koriste�i forme usmenog pripovedanja i stil "pu�kog krasnorje�ja". Me�u njegovim pripovetkama ima i remek-dela (Kanjo� Macedonovi�).

Od 70-ih godina realizam postaje vode�i pravac. U to vreme sredi�te kulturnog i knji�evnog �ivota pomera se iz Vojvodine u Srbiju, iz Novog Sada u Beograd. Programske osnove realizma formulisao je socijalista Svetozar Markovi� (1846-1875) u �lancima Pevanje i mi�ljenje i Realnost u poeziji. Najpotpuniji izraz novi pravac dobija u pripoveci iz narodnog �ivota ("seoska pripovetka"), �iji su tvorci Milovan Gli�i� (1847-1908), Laza Lazarevi� (1851-1891) i Janko Veselinovi� (1862-1905). Gli�i� i Veselinovi� ostali su u poeti�kim okvirima pokreta, izraziv�i njegove suprotne stilske mogu�nosti. Gli�i� u humoristi�ko-satiri�noj pripoveci, a Veselinovi� u idili�nim pri�ama i u romanima iz narodnog �ivota i istorije, dok je Lazarevi� kao umetnik te okvire vi�estruko nadma�io. Jedan od najobrazovanijih i najkultivisanijih duhova svog doba, istaknuti lekar koji je ostavio zna�ajne radove iz medicine, on je sli�no ostalim bio poklonik patrijarhalnog sveta i njegovih vrednosti i u nekoliko pripovedaka dao je porodi�ne drame, u kojima me�usobna ljubav i solidarnost nadvladavaju delovanje destruktivnih sila. Ali on je dublje od ostalih osetio potrese koje je donosilo novo doba, otkrio individualne i moralne aspekte krize starih odnosa, prvi prikazao sudbinu intelektualca u na�em dru�tvu. Iznad ostalih pisaca uzdigao se najvi�e smislom za psihologiju li�nosti, poetskom snagom u do�aravanju ambijenta i atmosfere te velikom bri�ljivo��u u izgra�ivanju kompozicije i stila svojih pripovedaka. On je tvorac srpske psiholo�ke proze i, s devet pripovedaka, kolik oje uspeo da zavr�i, koje su skoro sve remek-dela ("Prvi put s ocem na jutrenje", "Vetar", "Sve �e to narod pozlatiti" i dr.), svrstao se me�u nacionalne klasike.

U poslednjim decenijama pro�log i u prvoj deceniji ovog veka Srbija je bila zemlja pripoveda�a. Oni su dolazili iz raznih krajeva nose�i sa sobom svoja regionalna obele�ja. Gli�i�, Lazarevi� i Veselinovi� bili su iz zapadne Srbije. Iz sredi�nje oblasti, �umadije, potekli su Svetolik Rankovi� (1863-1899) i Radoje Domanovi� (1873-1908), koji su srpsku prozu obogatili novim kvalitetima, prvi u domenu psiholo�ke pripovetke i romana, drugi u satiri. Okrenuti vi�e sada�njosti nego nedavnoj pro�losti, oni su pru�ili mra�nu, pesimisti�ku sliku �ivota, suprotnu vedrini i optimizmu prvih realista. Rankovi� je dao li�nosti u razvoju, njihove sudare sa svetom u kojima se ru�e njihovi ideali, menjaju njihovi karakteri, te se �oveku sve doga�a suprotno onom �to je hteo. Domanovi� je pisao humoristi�ko-satiri�ne pripovetke, zatim i alegori�no-satiri�ne pri�e, u kojima je najvi�e postigao ("Stradija", "Danga", "Vo�a", "Mrtvo more" i dr.). U njima je postupkom dovo�enja do apsurda prikazao negativne strane novog dru�tva, birokratski formalizam, otu�enost od autenti�nih vrednosti, ropski mentalitet, podani�ko vaspitanje. U najboljoj satiri ("Vo�a") ispri�ao je pri�u o kolektivnoj opsesiji vo�om. Ponikao iz tradicije 19. veka, on je po svojim satiri�nim vizijama uistinu pisac 20. stole�a.

Najvi�e raznolikosti u temama, postupcima i stilu pokazali su Simo Matavulj (1852-1908) i Stevan Sremac (1855-1906), jer su i jedan i drugi bolje od ve�ine ostalih prevladali zavi�ajni regionalizam. Matavulj je �iveo po raznim krajevima, u rodnoj Dalmaciji, Crnoj Gori, Srbiji, a putovao je dosta i po stranim zemljama, �to je sve na�lo mesta u njegovim delima, me�u kojima se izdvaja humoristi�ki roman Bakonja fra-Brne, o �ivotnom putu jednog katoli�kog sve�tenika, kao i vi�e pripovedaka iz dalmatinskog i beogradskog �ivota. On je realista zapadnog tipa koji se razvijao pod uticajem italijanskih i francuskih prozaista, a najbli�i je Mopasanu. Njegov umetni�ki zavoj i�ao je od spontanog, folklorno obojenog i umetni�ki nedovoljno organizovanog pripovedanja k modernoj artisti�koj prozi u kojoj ni�ta nije ostavljeno slu�aju i improvizaciji. Vrhunac je dostigao u kratkim pri�ama iz poslednje decenije �ivota, od kojih su neke remek-dela (Povareta, Pilipenda, Na�ljedstvo, O�kopac i Bila i dr.). Sremac je rodom iz Vojvodine, ali je najve�i deo �ivota proveo u Srbiji, u Beogradu, i jedno vreme u Ni�u, tek oslobo�enom od turske vlasti. Ta tri ambijenta na�la su mesta u njegovim pripovetkama i romanima. Sremac je najpopularniji srpski pripoveda�. �itaoce je privukla nostalgi�na poezija starovremenog �ivota poluorijentalnog Ni�a (Ivkova slava, Zona Zamfirova) kao i rasko�an humor i slike ravni�arskog ambijenta u njegovom glavnom delu - humoristi�kom romanu Pop �ira i pop Spira. Ali on je davao i druge aspekte �ivota, manje egzoti�ne i poeti�ne, slike u kojima preovla�uju satiri�ni tonovi (Vukadin) ili ozbiljne analize suvremenih pojava u srpskom dru�tvu.

Realisti�ki program imao je mnogo manje odjeka u poeziji nego u prozi. Jedini istaknuti pesnik tog razdoblja, Vojislav Ili� (1862 - 1894), sin Jovana Ili�a, iako ima dosta zajedni�kog sa suvremenim pripoveda�ima (objektivni karakter njegove poezije, njena deskriptivnost i narativnost), ne mo�e se nazvati realistom u poeziji. On je dao pesme seoskih pejza�a, u kojima preovla�uju tamni, sutonski, poznojesenski i zimski tonovi. Imao je ose�anja za �ari dalekog i tu�eg, privla�ile su ga razvaline koje govore o davnim vremenima, obra�ivao je drevne legende s raznih meridijana evroazijskog kopna, od Indije do Portugalije. Najve�u pa�nju poklanjao je ipak temama iz gr�ke i rimske antike, s kojima u na�u poeziju ulaze klasi�ne forme i simboli. ON je artist u poeziji, "umetnik-pesnik", reformator srpskog stiha (najosobeniji mu je stih �esnaesterac), bri�ljiv stilista, majstor forme.

Iako nije bio naro�ito obrazovan pesnik niti dobro upu�en u suvremene pesni�ke tokove u Evropi, on je dao poeziju blisku zapadnim postromanti�arskim pravcima, posebno parnasu i simbolizmu, izvr�iv�i veliki uticaj na skoro sve na�e pesnike s kraja pro�log i po�etka ovog veka.

Drama ovog razdoblja dala je jednog od klasika srpskog teatra, Branislava Nu�i�a (1862-1938). Bio je polihistor i ogledao se u raznim vrstama, u komediji, istorijskoj i gra�anskoj drami, u pripoveci i romanu, u feljtonu, putopisu itd. Najve�e domete ostvario je u komediji, zatim u humoristi�koj prozi. U svojim velikim komedijama (Narodni poslanik, Sumnjivo lice, Gospo�a ministarka, Pokojnik i dr.) sjedinio je glavne vrline svojih prethodnika u toj vrsti, zna�ajnost Sterijine tematike i virtuoznost Trifkovi�eve scenske tehnike. U njima je u mno�tvu prizora dao dru�tvenu komediju Srbije svog doba, palana�ke trgovce, sreske kapetane, policijske pisare, dobre doma�ice, male i velike hulje, koje s najve�om otvoreno��u govore o svojim nevaljalstvima, njihovu komi�nu uzvitlanost kad po�u pod udar dveju opsesivnih sila suvremenog dru�tva, vlasti i novca. Nu�i� je ma�ioni�ar smeha, najpopularniji na� pozori�ni pisac, koji je prodro i na strane scene i u mnogim zemljama stekao zahvalnu publiku.

// Projekat Rastko / Istorija srpske kulture //
[ Promena pisma | Pretraga | Mapa Projekta | Kontakt | Pomo� ]