Karl Menger

Karl Menger
Tavalludi	13-yanvar 1902-yil; Vena, Avstriya-Vengriya
Vafoti	5-oktyabr 1985-yil ; (83 yoshda) ; Highland Park, Illinois, USA
Fuqaroligi	Avstriya
Sohasi	Matematika
Ish joylari	Illinoys texnologiya instituti; Notrdam universiteti; Vena universiteti
Tezis sarlavhasi	Über die Dimensionalität von Punktmengen
Akademik rahbarlari	Hans Hahn
Mashhur shogirdlari	Abraham Wald; Witold Hurewicz; Georg Nöbeling

Karl Menger (1902-yil, 13-yanvar – 1985-yil, 5-oktyabr) Avstriyalik matematik, iqtisodchi Carl Mengerning oʻgʻli edi. Matematikada Menger algebra maydoni nazariyasi va past regulyarlik (silliqlik) egri chiziqlar va oʻlchov nazariyasi bilan shugʻullangan; graf nazariyasida esa Menger teoremasi bilan tanilgan. Matematikadan tashqari, Menger oʻyinlar nazariyasi va ijtimoiy fanlarga katta hissa qoʻshgan.

Biografiyasi

Karl Menger Hans Hahning talabasi boʻlgan va 1924-yilda Vena universitetidan doktorlik diplomini olgan. L.E.J.Brouwer 1925-yilda Mengerni Amsterdam universitetiga oʻqitishga taklif qiladi. 1927-yilda u Venaga qaytdi va u yerda professorlik darajasini oldi. 1930–1931-yillarda u Harvard universiteti va Rice instituti tashrif buyurgan. 1937-yildan 1946-yilgacha Notre Dam universiteti professoridir. 1946-yildan 1971-yilgacha u Chikagodagi Ilinoys texnologiya institutida professor boʻlgan. 1983-yilda IIT Mengerga insonparvarlik harflari va ilm-fanlari doktori darajasini berdi^[1].

Matematikaga qoʻshgan hissasi

Uning eng mashhur ishlaridan biri Menger shimgichi (Sierpinski shimgichi deb notoʻgʻri tanilgan) edi. Shuningdek, bu Cantor toʻplami bilan bogʻliq.

Artur Keyli bilan Menger masofa geometriyasining asoschilaridan biri hisoblanadi; ayniqsa, burchak va egrilik tushunchalarining toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchanadigan fizik kattaliklar, ya'ni masofa qiymatlarining nisbatlari nuqtai nazaridan rasmiylashtirilgan ta'riflariga ega boʻlish orqali. Ushbu ta'riflarda uchraydigan xarakterli matematik ifodalar Keyli-Menger determinantlaridir.

U 1920-yillarda Venadagi falsafa va jamiyat muzokaralari olib boriladigan aylananing a'zosi edi. Oʻsha vaqt ichida u Sankt-Peterburg paradoksi boʻyicha ta'sirchan natijani iqtisoddagi foydalilik nazariyasiga qoʻllash nomi bilan nashr etdi; bu natija tubdan notoʻgʻri deb tanqid qilindi^[2] ^[3]. Keyinchalik u Oskar Morgenstern bilan birga oʻyin nazariyasi rivojlantirishga hissa qoʻshdi.

Menger "Ekonometrik jamiyat" ning asoschisi edi.

Asarlaridagi iqtisodiy qarashlari

U insonlarning ehtiyojini oʻrganish orqali mahsulotga talabni qondirish yoʻllarini hamda ehtiyojlarini qondira oladigan mahsulotlarni tahlil qila oldi. Menger insonning individual qiziqishini emas, balki uning buyumlarga munosabatini iqtisodiy kategoriya sifatida qaraydi. Qimmatlilik uning gʻoyasida sub'ektiv, chunki ma'lum bir shaxs tomonidan buyumning individual bahosi va uning nafliligi anglashidir. Bu inson ongidan tashqarisida buyumning qimmatliligi yoʻq boʻlsa ham, ammo u inson ongida qimmatga ega boʻladi. Buyum foydaliligini Menger ikki koʻrinishda aks ettiradi: birinchisi iqtisodiy mahsulotlar — bu ehtiyojlarning yuqoriligi bilan oʻz qimatiga ega noyob mahsulotlardir, noiqtisodiy mahsulotlar esa keng tarqalgan va shu sababli ularning inson uchun qiymati past buyumlar deb ta'riflashadi. Ular oʻrtasidagi chegara egiluvchan: biror bir buyumning kamayishi yoki koʻpayishi bir kategoriyadan ikkinchi kategoriyaga oʻtishiga sabab boʻladi. Menger shuningdek mahsulotlarni ketma-ketligini ham ajratgan: birinchi tartibdagi mahsulotlar - bu natijaviy mahsulotlar, ikkinchi tartibdagi mahsulotlar birinchisini ishlab cghiqarish uchun kerak boʻladigan mahsulotlardir (hozirgi til bilan aytganda aylanma mahsulotlar). Menger aytadiki, ishlab chiqarishning kengayishi va murakkablashishi oqibatida vaqt (ya'ni ishlab chiqarish vaqti) koʻpayadi, bu natijaviy mahsulotni ishlab chiqarish vaqtini uzaytiradi.

Merosi

Mengerning eng uzoq va soʻnggi akademik lavozimi Illiinoysning texnologiya institutida boʻlgan, u har yili IIT Karl Menger ma'ruzasini davomli oʻtkazib boradi va har yili oliy oʻquv yurtining iqtidorli talabalariga IIT Karl Menger talaba stipendiya mukofoti taqdim etiladi^[4].

Manbalar

↑ „Biography of Karl Menger“. Illinois Institute of Technology. Qaraldi: 2010-yil 22-dekabr.
↑ Menger, Karl (1934-08-01). "Das Unsicherheitsmoment in der Wertlehre" (de). Zeitschrift für Nationalökonomie 5 (4): 459–485. doi:10.1007/BF01311578. ISSN 1617-7134.
↑ Peters, O. and Gell-Mann, M., 2016. Evaluating gambles using dynamics. Chaos: An Interdisciplinary Journal of Nonlinear Science, 26(2), p.023103
↑ „Remembering Karl Menger“. Illinois Institute of Technology. 2009-yil 2-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 26-mart.

[1] „Biography of Karl Menger“. Illinois Institute of Technology. Qaraldi: 2010-yil 22-dekabr.

[2] Menger, Karl (1934-08-01). "Das Unsicherheitsmoment in der Wertlehre" (de). Zeitschrift für Nationalökonomie 5 (4): 459–485. doi:10.1007/BF01311578. ISSN 1617-7134.

[3] Peters, O. and Gell-Mann, M., 2016. Evaluating gambles using dynamics. Chaos: An Interdisciplinary Journal of Nonlinear Science, 26(2), p.023103

[4] „Remembering Karl Menger“. Illinois Institute of Technology. 2009-yil 2-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 26-mart.

[1]

[2]

[3]

[4]