close
Ir al contenido

Cristianismo

De Biquipedia
Articlo d'os 1000
A cruz ye o simbolo d'o cristianismo.

O cristianismo ye una relichión monoteísta abrahanica (mesmo que en son o chudaísmo y l'islam) que se fundamenta en a vida y las amostranzas de Chesús de Nazaret, que se troban recullidas en o Nuevo Testamento por os evanchelistas en l'Evanchelio (d'o griego ευαγγέλιον, evanguélion), estando profetizada la suya arribada por as profecías que se troban en o Viello Testamento. O cristianismo ye la mayor relichión d'a Tierra, con alto u baixo 2.100 millons de practicants, lo que representa cuasi que un tercio d'o total d'a población humana, estando amás a relichión mayoritaria en bels 120 países. Comparte con o chudaísmo lo Tánakh, clamau como Antigo Testamento por os cristianos. Por ista razón ye a vegadas clamada como una relichión abrahananica, chunto a lo chudaísmo y a l'islam.

Os practicants d'o cristianismo son clamaus "cristianos". O suyo nombre provién d'o griego Χριστιανός, khristianós, y s'estendilló a traviés de l'Imperio Romano, mas que mas cuan a practica d'a nueva relichión sobreixió d'o suyo nuclio orichinal entre los practicants d'o chudaísmo ta abracar a atras capas d'a sociedat en as tierras de l'Imperio. Efectivament, de feito en primeras o cristianismo no yera considerau so que una secta u branca concreta d'o chudaísmo y circumscrita a la provincia romana de Chudea. Tanimientres, bien luego s'ixeminó por os nuclios de población chudieva (a sobén vinclaus a lo comercio), inicialment en os territorios orientals de l'Imperio (provincias d'Echipto, Arabia Petria, Asia, Bitinia y Ponto, Cilicia, Galacia, Licia y Panfilia...) ta posteriorment plegar enta la ciudat de Roma, d'a on s'ixeminó por tot l'Imperio.

Encara que en os primers intes d'a presencia d'o cristianismo en Roma la nueva relichión estió obchecto de persecucions (motivadas expecialment por topar a creyencia cristiana en nomás que un unico Dios con o culto imperial, que consideraba a l'emperador como un dios), a la fin plegó en primeras a estar tolerada como una relichión mas con l'Edicto de Milán de Constantín I en 313 (estando ista aceptación o motivo prencipal d'o creiximiento d'o cristianismo) y dimpués cuasi que como la sola relichión de l'Imperio. En desapareixer l'Imperio Romano d'Occident con as primeras invasions barbaras por os pueblos chermanicos, o cristianismo fue adoptau por istos (en primeras en a suya versión arriana) ta estar posteriorment un d'os fundamentos d'o Reino franco de Carlos Magno en a suya fundación d'o Sacro Imperio Romano Chermanico, escomenzando dende alabez a suya expansión enta l'este, a la vegada que lo cristianismo oriental constituyiu en l'Imperio bizantín s'expandiba enta lo norte y l'este enta los eslaus. Dende ixas envueltas os procesos d'expansión d'os países d'Europa estioron tamién una expansión d'o cristianismo enta nuevos territorios, mesmo enta America por os países occidentals que enta Siberia por l'Imperio ruso, continando con una expansión enta Africa mas que mas con a expansión colonial dende lo sieglo XIX enta dito continent.

As diferents brancas d'o cristianismo difieren entre ellas en cualques aspectos concretos doctrinals, encara que comparten atros aspetos fundamentals: consideran que Chesús de Nazaret ye lo fillo de Dios, naixiu a lo mundo con a encarnación de Chesús como fillo de Santa María en a Natividat de Chesús ta dimpués d'una vida de miraglos padeixer a pasión y la crucifixión y ta posteriorment resucitar y ascender enta los cielos con su pai, Dios, y que iste proceso vital s'escaició ta la salvación d'a Humanidat.

Ta mas detalles, veyer l'articlo Historia d'o cristianismoveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

O primer cristianismo

[editar | modificar o codigo]

O cristianismo s'orichina mientres o sieglo I en a provincia de l'Imperio Romano de Chudea fendo parte d'o chudaísmo mientres o periodo clamau como "Chudaísmo d'o Segundo Templo".[1] De feito, los primers seguidors de Chesús de Nazaret estioron chudieus que entendeban a suya vida, muerte y tornada a traviés de mecanismos mentals propios d'os chudieus d'ixas envueltas, como l'escatolochía chudieva u lo concepto d'o Mesías. Istos primers cristianos remanioron integraus en a vida relichiosa y social chudieva y en primeras no se veyeban deseparando-se d'o chudaísmo ta fundar una nueva fe ni tampoco alpartando-se d'o pueblo chudieu. Dimpués d'a resurrección de Cristo nomás facioron que establir una comunidat en Cherusalem que asperaba la Segunda Venita de Chesús que s'heba profetizau a la vegada que tamién difundiban iste mensache a traviés d'os chudieus residents en Chudea pero tamién en a diaspora chudieva. En ixas envueltas, ixa primera comunidat yera rechida por os clamaus tres Pilars d'a Ilesia (Chaime lo Chusto, sant Pero y Chuan l'Apóstol). No se conoix qué s'escaició con ista primera comunidat cristiana, que pareixe que desapareixió con a destrucción d'a ciudat como consecuencia d'o seche de Cherusalem por l'Imperio Romano l'anyo 70.

A la vegada, a mida que lo mensache de Chesus s'estendillaba dillá de Chudea y Galilea enta lo mundo grecorromano en cheneral, cada vegada atrayeba mas seguidors chentils, anque mas que mas entre los no chudieus que se sentiban atrayius por o chudaísmo y partecipaban en o culto en as sinogas encara que no s'heban convertiu.[2] Io comportaba un problema ta la perspectiva relichiosa fundament chudieva d'iste primer cristianismo, que enfatizaba con o complimento estricto d'os mandatos relichiosos chudieus. En ixe contexto, l'apóstol sant Pavlo (un fariseu[3] que dica l'inte heba perseguiu a lo cristianismo cerenyament) se convertió a lo cristianismo ta estar dende alavez un d'os suyos predicadors mas influyents estendillando lo mensache cristiano entre los habitants no chudieus d'a mar Mediterrania oriental.[2] Pavlo argumentaba que los chentils podeban partecipar con a devoción exclusiva a lo Dios d'Israel, a fe en Cristo, lo baptismo y la suya partecipación en a muerte y resurrección de Chesús sin a suya adhesión a toz os mandatos incluyius en a Torah, como la circumcisión.[4] Iste feito estió lo prencipio d'a deseparación entre lo cristianismo y lo chudaísmo, con chicotas diferencias cada vegada mas grans que provocoron un proceso gradual que remató con a consolidación d'o cristianismo como una relichión diferenciada.[5]

Antes d'o concilio de Nicea

[editar | modificar o codigo]

Mientres iste periodo, prencipioron os primers bispes, a qui los cristianos consideran como succesors d'os apóstols de Cristo. Prencipiando arredol de 150, os mayestros cristianos escomenzoron a producción d'obras teolochicas y apolocheticas con l'obchecto de defender a fe cristiana. A istos primers autors se'ls conoix como los "Pais d'a Ilesia" y l'estudio d'a suya vida y obra se clama "patristica". Entre los mas destacaus Pais d'a Ilesia se puet citar a Sant Ignacio d'Antioquia, Sant Policarpo d'Esmirna, Sant Chustino mártir, Sant Ireneu, Tertuliano, Sant Climent d'Alexandría u Origenes.

Mientres iste periodo no bi heba un movimiento cristiano unificau, so que un conchunto de sectas con rivalidat entre ellas y con creyencias bien diferents unas d'atras. Os autors cristianos d'ixas envueltas prencipioron a fer servir a palabra griega "hairesis" (que significa "escuela de pensamiento") ta designar a comunidaz rivals, estando ixe termin l'orichen d'o concepto d'herechía.[2] Mientres os sieglos II y III figuras como sant Chustín Mártir, sant Irineu, Tertuliano u sant Climent insistiban en a existencia d'una ensenyanza apostolica orichinal y que toz os grupos rivals s'heban deseparau d'ella.[2] Valentín o Gnostico d'Aleixandría, dimpués de no estar esleyiu bispè, desenrolló una teoría de tipo gnostico seguntes a cual Chesús heba trayiu un conoiximiento salvador (una gnosi) que permitiba a los creyents d'estar redimius d'o mundo material.[2] Marción, un teologo de Sinope en Bitinia, establió una distinción entre un Dios alto, purament bueno y pai de Cristo, con un dios baixo, merament "chusto" en o chudaísmo, que desichiba sacrificio y procreación.[2] Marción estió tamién qui replegó un conchunto de textos cristianos (incluyindo-ie lo suyo propio evanchelio, l'Evanchelio de Marción, creyando asinas un d'os cánons escriturals mas antigos d'o cristianismo.[2] Sant Chustín Mártir, procedent de Neapolis, discrepaba de toz dos, argumentando que lo Dios d'as escrituras chudievas yera lo mesmo Cristo antis d'a suya encarnación.[2] Una escisión gradual d'un cristianismo chentil u no chudieu deixó a los chudeocristianos continando con a Lei de Moisen, incluyindo-ie practicas como la circumcisión, pero ya en o sieglo V fuoron en a suya mayor parte suprimius por sectas dominants mesmo en o cristanismo que en o chudaísmo, desapareixendo asinas ixe grupo que compartiba aspectos d'uns y d'atros.

En l'interior d'o mundo romano, lo cristianismo d'ixas envueltas ocupaba una posición inestable. En ixos momentos, ixo que modernament clamamos "relichión" se trobaba estreitamemnt vinclau a tradicions ancestrals y, amás, yera muit uniu a muitos atros aspectos d'a identidad etnica.[2] Asinas, puet considerar-se que los cristianos d'orichen etnico no chudieu estasen percibius por os suyos vecins que encara practicaban as relichions paganas como personas que alteraban a relación tradicional entre la divinidat y la propia comunidat, relación que yera fundamental ta lo mesmo bienestar civico.[2] Asinas, os primers eixemplos de persecución d'os cristianos relataus en os Feitos d'os Apóstols amuestran a sant Istevan estando asasinau por una turba en Cherusalem, y lo mesmo sant Pavlo relata las suyas propias persecucions de cristianos antes d'a suya conversión.[2] Amás, Tacito conta en os suyos escritos que l'emperador Nerón culpaba a los cristianos de l'incendio de Roma l'anyo 64 dC.[2] En os sieglos posteriors, se citan acusacions a los cristianos como responsables de sequeras, fambreras u plagas.[2] Con tot y con ixo, as persecucions dica meyaus d'o sieglo III yeran nomas que localizadas, reactivas y ocasionals.[2] OL gan cambio s'escaició l'anyo 249, cuan l'emperador Decio, qui gubernó bien luego d'un periodo d'inestabilidat, ordenó a toz os habitants de l'Imperio Romano (con a excepción d'os chudieus) a celebración d'un sacrificio en a honor d'os dioses romanos.[2] Os chodigos feba tiempos que heban conseguiu a suya exclusión d'ixe tipo de situacions en poseyer unas costumbres asentadas y bien conoixidas, cosa que en ixe momento los cristianos no poseyeban.[2] Ixo ubrió lo camín a una represión y persecucuón d'os cristianos, destacando las encetadas por l'emperador Dioclecián a partir de l'anyo 303, con acusacions de atrayer con as suyas practicas a diaples, d'interromper as practicas relichiosas tradicionals y de menazar l'orden publico, motivos por os cuals prencipioron confiscacions, destruccions d'edificios, expulsions, engarcholamientos y desichencias de sacrificios a los dioses romanos.[2] A situación cambió con Constantín I, qui atorgó refirme imperial a lo cristianismo, incluyindo-ie la supresión d'as formas d'o cristianismo consideradas hereticas.[2] Ixe refirme de Constantín prencipió en 313 con l'Edicto de Milán, que concedió la libertat de culto a los cristianos.

Expansión en l'Imperio Romano

[editar | modificar o codigo]

O cristianismo s'estendilló enta los lugars a on se i charraba l'idioma arameu en a costa d'a mar Mediterrania y tamién enta lugars interiors perteneixents a l'Imperio Romano pero tamién dillá, enta l'Imperio Parto (y lo posterior Imperio Sasanida) , incluyindo-ie Mesopotamia, territorio que estió a sobén baixo lo control d'istos imperios.[6] A presencia d'o cristianismo en Africa escomencipió en o sieglo I en Echipto y tamién alto u baixo mientres o sieglo II en a redolada de Cartago. Se diz que sant Marcos Apóstol estió lo fundador d'a Ilesia d'Aleixandría alto u baixo lo 43 dC, estando ixe feito reclamau como lo suyo acto fundacional por atras ilesias, incluyindo-ie la Ilesia Ortodoxa Copta.[7] Como consecuencia, cuantos africanos tenioron gran importancia en o desenrollo posterior d'o cristianismo, como por eixemplo Tertuliano, sant Climent d'Alexandría, Origenes, sant Cebrián, sant Atanasio u sant Agostín d'Hipona.

En o reino d'Armenia, lo suyo rei Tiridates III convertió en primerías d'o sieglo IV a lo cristianismo en a relichión oficial d'o reino, que esdevenió asinas o primer estau oficialment cristiano d'a Historia. No yera una relichión desconoixida en ixas envueltas en o país, a on se sabe que i yera present ya mientres o sieglo III, con posibilidaz mesmo de presencia anterior.

Brancas d'o cristianismo

[editar | modificar o codigo]

As diferents brancas d'o cristianismo han amaneixiu dende lo mesmo suyo orichen. A mes antiga son os clamaus ebionitas, que creyeban en a fegura de Chesús pero sin deixar de seguir a lei y rituals propios d'o chudaísmo, por o que no acceptoron a sant Pavlo. Tamién i habió en ixas envueltas sectas que combinaban cristianismo y gnosis.

Belunas d'as ditas ilesias orientals tienen o suyo orichen en as luitas por o poder entre bispes, cuan uns conseguiban imponer os suyos criterios en os concilios y atros no los acceptaban, independizando-se de feito y convertindo-se en hereches pa lo cristianismo oficial. Pa pueblos sozmesos a los romanos l'herechía ha estau un camín pa expresar o deseyo d'independencia u la independencia politicas (nacionalismo relichioso); como ye lo caso d'a Ilesia Copta u d'a Ilesia Siriana. O proceso d'expansión d'o cristianismo fueras de l'Imperio Romano permitió la expansión tanto de formas de cristianismo que obedeixeban a Roma u a Costantinoble como de formas hereticas. As formas no ortodoxas u herechías permitiban a los recient convertius desligar-sen d'o poder imperial, creyar ilesias nacionals u no ser perseguius en países enemigos de Roma: Ilesia Arriana, Ilesia Armenia, Ilesias Celtas, Ilesia Asiriana, etc...

A rivalidat entre la hierarquía de Roma y Costantinoble produció un proceso contino de deseparación que remató en o sieglo XI con a primer gran división d'o cristianismo en dos grans brancas diferenciadas:

Dende ixas envueltas d'as Cruzadas y d'a decadencia de l'Imperio Bizantín Roma ha conseguiu que parte d'os fidels d'as ilesias orientals haigan acceptau l'autoridat de Roma, encara que tamién mantenendo lo suyo rito propio, convertindo-se asinas en lo que se conoixe como "ilesias uniatas", en oposición a las ilesias orientals que no acceptan l'autoridat papal y que se conoixen como "ilesias ortodoxas".

As crisis baixomedievals y los cambios socioeconomicos de dimpués d'a Edat Meya facioron que en cualques países d'Europa que deseyaban desligar-sen de Roma prenesen versions d'o cristianismo diferents d'o catolicismo, mirando en a radiz biblica y orichinando una succesión d'ilesias diferents a lo largo d'os sieglos.

Bibliografía

[editar | modificar o codigo]

Se veiga tamién

[editar | modificar o codigo]

Referencias

[editar | modificar o codigo]
  1. (en) Stephen Benko: Pagan Rome and the Early Christians, Indiana University Press, 1984, p.22 ISBN 978-0-253-34286-7.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 , (en) Paula Fredriksen: Ancient Christianities: The First Five Hundred Years, Princeton: Princeton University Press, 1era ed, 2024, ISBN 978-0-691-26497-4.
  3. , (en) Paula Fredriksen: When Christians Were Jews: The First Generation, New Haven London: Yale University Press, 2018. ISBN 978-0-300-24840-1.
  4. (en) Mark A. Seifrid: "'Justification by Faith' and The Disposition of Paul's Argument", en Justification by Faith: The Origin and Development of a Central Pauline Theme, Novum Testamentum, Leiden: Brill. pp. 210–211, 246–247. ISBN 9004095217. ISSN 0167-9732.
  5. (en) Stephen M. Wylen: The Jews in the Time of Jesus: An Introduction, Paulist Press (1995), ISBN 0809136104, pp. 190–192; y James D.G. Dunn: Jews and Christians: The Parting of the Ways, A.D. 70 to 135, Wm. B. Eerdmans Publishing (1999), ISBN 0802844987, pp. 33–34.
  6. (en) Michael Whitby y atros, eds.: Christian Persecution, Martyrdom and Orthodoxy, 2006.
  7. (en) Neil Lettinga: A History of the Christian Church in Western North Africa, en African Christianity.

Vinclos externos

[editar | modificar o codigo]