Aristoteli

Aristoteli

Kopje romake e një busti grek të Aristotelit
Era	Filozofia e Greqisë së lashtë
Rajoni	Filozofia perëndimore

Aristoteli (greqishte e vjetër: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs; 384–322 p.e.s.) ishte filozof dhe polihistor i Greqisë së lashtë. Shkrimet e tij shtrihen në shkencat natyrore, filozofi, gjuhësi, ekonomi, politikë, psikologji dhe arte. Si themelues i shkollës peripatetike të filozofisë në Lykeun e Athinës, ai nisi traditën më të gjerë aristoteliane që e pasoi, e cila hodhi themelet për zhvillimin e shkencës moderne.

Për jetën e Aristotelit dihet pak. Ai lindi në qytetin e Stagirës në Halkidiki (Greqia e sotme e veriut) gjatë periudhës klasike. Babai i tij, Nikomaku, vdiq kur Aristoteli ishte fëmijë dhe ai u rrit nga një kujdestar. Rreth moshës tetëmbëdhjetë vjeçare, ai u bashkua me Akademinë e Platonit në Athinë dhe qëndroi atje deri në moshën tridhjetë e shtatë vjeçare (rreth 347 p.e.s.). Pak pas vdekjes së Platonit, Aristoteli u largua nga Athina dhe, me kërkesën e Filipit II të Maqedonisë, u bë mësues i djalit të tij, Aleksandrit të Madh, duke nisur nga viti 343 p.e.s. Ai ngriti një bibliotekë në Lyke, e cila i ndihmoi të prodhonte shumë prej qindra librave të tij në rrotulla papirusi.

Ndonëse Aristoteli shkroi shumë traktate dhe dialogje për botim, vetëm rreth një e treta e prodhimit të tij origjinal ka mbijetuar, dhe asnjë prej tij nuk kishte për synim botimin. Aristoteli ofroi një sintezë të ndërlikuar të filozofive të ndryshme që ekzistonin para tij. Mësimet dhe metodat e tij të hetimit kanë pasur ndikim të ndjeshëm në mbarë botën dhe mbeten temë e diskutimit filozofik bashkëkohor.

Pikëpamjet e Aristotelit i dhanë formë thellësisht studimeve mesjetare. Ndikimi i shkencës së tij fizike shtriu nga antikiteti i vonë dhe Mesjeta e Hershme deri në Rilindje, dhe nuk u zëvendësua sistematikisht deri në Iluminizëm dhe zhvillimin e teorive si mekanika klasike. Ai ndikoi në filozofitë judeo-islamike gjatë Mesjetës, si edhe në teologjinë e krishterë, veçanërisht në neoplatonizmin e Kishës së Hershme dhe në traditën skolastike të Kishës Katolike. Aristoteli nderohej ndër studiuesit mesjetarë musliman si "Mësuesi i Parë", dhe ndër të krishterët mesjetarë si Toma i Akuinit thjesht si "Filozofi". Ai është quajtur shkencëtari i parë. Veprat e tij përmbajnë studimin sistematik më të hershëm të njohur të logjikës dhe u studiuan nga studiues mesjetarë si Pjetër Abelardi dhe Zhan Buridani. Ndikimi i tij në logjikë vazhdoi thellë në shekullin XIX. Përveç kësaj, etika e tij, ndonëse gjithnjë me ndikim, ka fituar interes të përtërirë me shfaqjen moderne të etikës së virtytit.

Jeta

Në përgjithësi, hollësitë e jetës së Aristotelit nuk janë të përcaktuara mirë. Biografitë e shkruara në kohët e lashta shpesh janë spekulative dhe historianët bien në një mendje vetëm për disa pika kryesore. Aristoteli lindi më 384 p.e.s. në Stagirë të Halkidikit, rreth 55 km në lindje të Selanikut të sotëm. Ai ishte i biri i Nikomakut, mjekut personal të mbretit Amintas të Maqedonisë, dhe të Faestidës, një gruaje me origjinë nga Halkida e Eubesë. Thuhej se Nikomaku i kishte përkitur esnafit mjekësor të asklepiadëve dhe me shumë gjasë ishte përgjegjës për interesin e hershëm të Aristotelit për biologjinë e mjekësinë. Tradita e lashtë mbante se familja e Aristotelit rridhte nga mjeku legjendar Asklepi dhe i biri i tij Makaoni. Të dy prindërit e Aristotelit vdiqën kur ai ishte ende në moshë të vogël dhe Proksenu i Atarneut u bë kujdestari i tij. Ndonëse ka mbijetuar pak informacion për fëmijërinë e Aristotelit, ai ndoshta kaloi një kohë në kryeqytetin maqedon, Pela, duke krijuar lidhjet e tij të parë me monarkinë maqedone.

Shkolla e Aristotelit në Miezë të Maqedonisë, Greqi

Në moshën shtatëmbëdhjetë ose tetëmbëdhjetë vjeçare, Aristoteli u zhvendos në Athinë për t'i vazhduar studimet në Akademinë e Platonit. Ai u dallua si studiues e ligjërues, duke fituar prej mësuesit të vet, Platonit, nofkën "mendja e shkollës". Në Athinë ai ndoshta përjetoi Misteret Eleusine, siç shkroi kur përshkruante pamjet që shihte njeriu në Misteret: "të përjetosh është të mësosh" (παθεĩν μαθεĩν). Aristoteli qëndroi në Athinë gati njëzet vjet, para se të largohej më 348/47 p.e.s. pas vdekjes së Platonit. Rrëfimi tradicional për largimin e tij thotë se ai u zhgënjye me drejtimin e akademisë pasi kontrolli kaloi te nipi i Platonit, Speusipi, ndonëse është e mundur që edhe ndjenjat antimaqedone në Athinë mund të kenë ndikuar në vendimin e tij. Aristoteli u largua bashkë me Ksenokratin drejt Asosit në Azinë e Vogël, ku u ftua nga bashkënxënësi i tij i mëparshëm, Hermia i Atarneut; ai qëndroi atje disa vjet, duke u larguar rreth kohës së vdekjes së Hermias. Gjatë kohës në Asos, Aristoteli dhe koleg i tij Teofrasti bënë hulumtime të gjera në botanikë e biologji detare, të cilat më vonë i vazhduan në ishullin e afërt të Lesbosit. Në këtë kohë Aristoteli u martua me Pitiadën, bijën e adoptuar dhe mbesën e Hermias, dhe pati një bijë të cilën e quajtën edhe Pitiadë.

"Aristoteli duke mësuar Aleksandrin" (1895), nga Jean Leon Gerome Ferris

Më 343/42 p.e.s., Aristoteli u ftua në Pelë nga Filipi II i Maqedonisë për t'u bërë mësues i djalit të tij trembëdhjetëvjeçar, Aleksandrit; zgjedhje e ndikuar ndoshta nga marrëdhënia e familjes së Aristotelit me dinastinë maqedone. Aristoteli i dha mësim Aleksandrit në shkollën private të Miezës, në kopshtet e nimfave, pranë pronës mbretërore afër Pelës. Arsimimi i Aleksandrit ndoshta përfshinte një numër lëndësh, si etikën dhe politikën, si edhe tekste standarde letrare, si Euripidin dhe Homerin. Ka gjasa që gjatë kohës së Aristotelit në oborrin maqedon, edhe fisnikë të tjerë të shquar, si Ptolemeu dhe Kasandri, të kenë ndjekur herë pas here ligjëratat e tij. Aristoteli e nxiti Aleksandrin drejt pushtimit të Lindjes, ndërsa qëndrimi i tij ndaj Persisë ishte fuqishëm etnocentrik. Në një shembull të njohur, ai i këshillon Aleksandrit të jetë "prijës për grekët dhe despot për barbarët". Arsimimi i Aleksandrit nën kujdestarinë e Aristotelit me gjasë zgjati vetëm pak vjet, sepse rreth moshës gjashtëmbëdhjetëvjeçare ai u kthye në Pelë dhe u emërua mëkëmbës i Maqedonisë nga babai i vet, Filipi. Në këtë kohë Aristoteli i dhuroi Aleksandrit një kopje me shënime të Iliadës, e cila thuhet se u bë një nga zotërimet më të çmuara të Aleksandrit. Studiuesit hamendësojnë se dy vepra të Aristotelit tashmë të humbura, Për mbretërinë dhe Në dobi të kolonive, u shkruan nga filozofi për princin e ri. Aristoteli u kthye në Athinë për të dytën dhe të fundit herë një vit pas vrasjes së Filipit II më 336 p.e.s.

Si metek, Aristoteli nuk mund të kishte pronë në Athinë, prandaj marri me qira një ndërtesë të njohur si Lykeu (emërtuar sipas korijes së shenjtë të Apollonit Likeios), në të cilën ngriti shkollën e vet. Ndërtesa përfshinte një gjimnazium dhe një portik me kolona (peripatos), prej të cilit shkolla mori emrin peripatetike. Aristoteli zhvilloi kurse dhe hulumtime në shkollë për dymbëdhjetë vjetët në vazhdim. Ai shpesh ligjëronte para grupeve të vogla nxënësish të shquar dhe, bashkë me disa prej tyre, si Teofrasti, Eudemi dhe Aristoksenu, ngriti një bibliotekë të madhe që përfshinte dorëshkrime, harta dhe objekte muzeale. Ndërsa ishte në Athinë, e shoqja e tij Pitiada vdiq dhe Aristoteli lidhi jetën me Herpilidën e Stagirës. Ata pate një djalë, të cilin Aristoteli e quajti me emrin e babait të vet, Nikomak. Kjo periudhë në Athinë, mes viteve 335 dhe 323 p.e.s., mendohet se është kur Aristoteli hartoi shumë prej veprave të tija filozofike. Ai shkroi shumë dialogje, prej të cilëve kanë mbijetuar vetëm fragmente. Veprat që kanë mbijetuar janë në formë traktati dhe, në pjesën më të madhe, nuk kishin për synim botimin e gjerë; përgjithësisht mendohet se ishin ndihmesa ligjëratash për nxënësit e tij. Traktatet e tija më të rëndësishme përfshijnë Fizikën, Metafizikën, Etikën e Nikomakesë, Politikën, Për shpirtin dhe Poetikën. Aristoteli studioi dhe dha ndihmesa të ndjeshme në "logjikë, metafizikë, matematikë, fizikë, biologji, botanikë, etikë, politikë, bujqësi, mjekësi, vallëzim dhe teatër".

Bust portret i Aristotelit; kopje romake perandorake (shek. I ose II e.s.) e një skulpture bronzi të humbur të Lisipit

Ndonëse Aristoteli e admironte thellësisht Aleksandrin, nga fundi i jetës së tij të dy burrat u ftohën, duke pasur mendime të kundërta për çështje si administrimi më i mirë i qytet-shteteve, trajtimi i popullatave të pushtuara — si persët — dhe pyetje filozofike si përcaktimi i trimërisë. Në antikitet u përhap hamendja e gjerë se Aristoteli luajti rol në vdekjen e Aleksandrit, por dëshmia e vetme për këtë është një pretendim i pabesueshëm, i bërë rreth gjashtë vjet pas vdekjes. Pas vdekjes së Aleksandrit, ndjenja antimaqedone në Athinë u ndez përsëri. Më 322 p.e.s., Demofili dhe Eurimedoni Hierofant thuhet se e denoncuan Aristotelin për pafeje, çka e shtyu të ikte në pronën e familjes së s'ëmës në Halkidë të Eubesë; me atë rast thuhet se pati deklaruar: "Nuk do t'i lejoj athinasit të mëkatojnë dy herë kundër filozofisë" — një referencë ndaj gjykimit dhe ekzekutimit të Sokratit në Athinë. Ai vdiq në Halkidë të Eubesë nga shkaqe natyrore më vonë po atë vit, pasi kishte emëruar nxënësin e tij Antipatrin si ekzekutorin kryesor të testamentit dhe pasi kishte lënë një testament në të cilin kërkonte të varrosej pranë së shoqes. Aristoteli i lau veprat e tija Teofrastit, pasardhësit të vet në kryesinë e Lykeut, i cili në vazhdim ia kaloi Neleut të Skepsisit në Azinë e Vogël. Atje letrat mbetën të fshehura për mbrojtje, derisa u blenë nga koleksionisti Apelikoni. Ndërkohë, shumë kopje të veprave kryesore të Aristotelit tashmë kishin nisur të qarkullonin e të përdoreshin në Lykeun e Athinës, në Aleksandri dhe më vonë në Romë.

Filozofia teorike

Logjika

Me Analitikën e parë, Aristotelit i njihet studimi sistematik më i hershëm i logjikës, dhe konceptimi i tij i saj ishte forma mbizotëruese e logjikës perëndimore deri në arritjet e shekullit XIX në logjikën matematike. Kanti pohoi edhe në Kritikën e arsyes së kulluar se me Aristotelin logjika arriti plotësimin e vet.

Organoni

Platoni (majtas) dhe Aristoteli në afreskun e vitit 1509 të Rafaelit, Shkolla e Athinës. Aristoteli mban Etikën e Nikomakesë dhe bën shenjë drejt dheut, duke përfaqësuar pikëpamjen e tij në realizmin imanent, ndërsa Platoni bën shenjë drejt qiellit, duke treguar Teorinë e tij të Formave, dhe mban Timeun.

Pjesa më e madhe e veprës së Aristotelit me gjasë nuk është në formën e vet origjinale, sepse ka shumë të ngjarë të jetë redaktuar nga nxënës dhe ligjërues të mëvonshëm. Veprat logjike të Aristotelit u përmblodhën në një grup prej gjashtë librash të quajtur Organoni, rreth vitit 40 p.e.s., nga Androniku i Rodit ose nga të tjerë ndër ndjekësit e tij. Librat janë:

1. Kategoritë
2. Për interpretimin
3. Analitika e parë
4. Analitika e dytë
5. Topikat
6. Për përgënjeshtrimet sofistike

Rendi i librave (ose i mësimeve prej të cilëve përbëhen) nuk është i sigurt, por kjo listë u nxor nga analiza e shkrimeve të Aristotelit. Ajo shkon nga bazat — analiza e termave të thjeshtë në Kategoritë, analiza e propozicioneve dhe e marrëdhënieve elementare mes tyre në Për interpretimin — drejt studimit të formave më të ndërlikuara, përkatësisht silogjizmave dhe demonstrimit (në Analitikat) dhe dialektikës (në Topikat dhe Përgënjeshtrimet sofistike). Tri traktatet e parë përbëjnë bërthamën e teorisë logjike stricto sensu: gramatikën e gjuhës së logjikës dhe rregullat e sakta të arsyetimit. Retorika rëndom nuk përfshihet, por vetë ajo pohon se mbështetet në Topikat.

Silogjizmi

Një nga tipat e silogjizmit të Aristotelit

Me fjalë	Me terma	Me ekuacione
Të gjithë njerëzit janë të vdekshëm. Të gjithë grekët janë njerëz. ∴ Të gjithë grekët janë të vdekshëm.	M a P S a M S a P

Atë që sot quhet logjikë aristoteliane, me tipat e vet të silogjizmit (metoda të argumentimit logjik), Aristoteli vetë do ta kishte quajtur "analitikë". Termin "logjikë" ai e ruante për të shënuar dialektikën.

Demonstrimi

Analitika e dytë e Aristotelit përmban rrëfimin e tij për demonstrimin, ose njohjen demonstrative — atë që sot do të konsiderohej studim i epistemologjisë e jo i logjikës, por që për Aristotelin është thellësisht e lidhur me rrëfimin e tij për silogjizmin. Për Aristotelin, njohja është ajo që është me domosdo ashtu si është, bashkë me studimin e shkaqeve.

Metafizika

Fjala "metafizikë" vjen nga titulli i një përmbledhjeje veprash të Aristotelit që mban atë titull. Megjithatë, Aristoteli nuk përdori vetë atë term — ai i vjen një përmbledhësi të mëvonshëm — por e quajti "filozofi e parë" ose teologji. Ai e dalloi këtë si "studimin e qenies si qenie", i cili, në kundërshtim me studime të tjera të qenies, si matematika dhe shkenca natyrore, studion atë që është e përjetshme, e pandryshueshme dhe jomateriale. Ai shkroi në Metafizikën e vet (1026a16):

Nëse nuk do të kishte gjëra të tjera të pavarura përveç atyre natyrore të përbëra, studimi i natyrës do të ishte lloji parësor i njohjes; por nëse ka ndonjë gjë të pavarur e të palëvizshme, njohja e kësaj i paraprin atij dhe është filozofi e parë, dhe është universale pikërisht në këtë mënyrë, sepse është e parë. Dhe kësaj radhe filozofie i takon të studiojë qenien si qenie, edhe atë çka është, edhe atë çka i takon vetëm në sajë të qenies.

Substanca

Aristoteli shqyrton nocionet e substancës (ousia) dhe të esencës (to ti ên einai, "ajo çka ishte të ishte") në Metafizikën (Libri VII), dhe arrin në përfundimin se një substancë e veçantë është ndërthurje e lëndës dhe e formës — teori filozofike e quajtur hilomorfizëm. Në Librin VIII ai e dallon lëndën e substancës si substratin, ose stofin prej të cilit ajo përbëhet. Për shembull, lënda e një shtëpie janë tullat, gurët, trarët e kështu me radhë, ose çfarëdo që përbën shtëpinë potenciale, ndërsa forma e substancës është shtëpia aktuale, përkatësisht "mbulesë për trupat e për sendet" ose çdo diferencë tjetër specifike që na lejon të përcaktojmë diçka si shtëpi. Formula që jep përbërësit është rrëfimi i lëndës, dhe formula që jep diferencën specifike është rrëfimi i formës.

Realizmi i moderuar

Format e Platonit ekzistojnë si universale, si forma ideale e një molle. Për Aristotelin, edhe lënda edhe forma i takojnë gjësë individuale (hilomorfizmi).

Si mësuesi i tij Platoni, filozofia e Aristotelit synon universalen. Ontologjia e Aristotelit i ka universalet (katholou) të ekzistuese në kuptim më të vogël se të veçantat (kath' hekaston), gjërat në botë, ndërsa për Platonin universalja është një formë më e vërtetë, që ekziston veçmas, dhe të cilën gjërat e veçanta thjesht e imitojnë. Për Aristotelin, universalet ekzistojnë përsëri, por hasen vetëm kur "mishërohen" në një substancë të veçantë.

Përveç kësaj, Aristoteli nuk pajtohej me Platonin për vendndodhjen e universaleve. Ndërsa Platoni fliste për format si ekzistuese veçmas gjërave që marrin pjesë në të, Aristoteli mbante se universalet gjenden në shumë vende njëkohësisht. Sipas Aristotelit, pra, forma e mollës ekziston brenda çdo molle, e jo në botën e formave.

Potenca dhe akti

Për natyrën e ndryshimit (kinesis) dhe shkaqet e tij, siç i parashtron në Fizikën dhe në Për gjenerimin dhe shkatërrimin (319b–320a), ai e dallon të-vijnë-në-qenie (genesis, përkthyer edhe si 'gjenerim') nga:

1. rritja dhe zvogëlimi, që është ndryshim në sasi;
2. lëvizja në vend, që është ndryshim në hapësirë; dhe
3. alterimi, që është ndryshim në cilësi.

Aristoteli argumentoi se një aftësi si t'i biesh fyellit mund të përvetësohet — potenca të bëhet akt — me mësim.

Të-vijnë-në-qenie është një ndryshim ku substrati i gjësë që ka pësuar ndryshimin ka ndryshuar vetë. Në atë ndryshim të veçantë ai fut nocionin e potencës (dynamis) dhe të aktit (entelecheia) në lidhje me lëndën dhe formën. Përkitazi me potencën, kjo është çka një gjë është e zotë të bëjë ose të pësojë nëse kushtet janë të përshtatshme dhe nëse nuk pengohet nga diçka tjetër. Për shembull, fara e një bime në dhé është potencialisht (dynamei) bimë, dhe, nëse nuk pengohet nga diçka, do të bëhet bimë. Potencialisht, qeniet mund ose të 'veprojnë' (poiein) ose të 'pësojnë veprim' (paschein), çka mund të jetë e lindur ose e mësuar. Për shembull, sytë zotërojnë potencën e shikimit (e lindur — pësim veprimi), ndërsa aftësia t'i biesh fyellit mund të zotërohet me mësim (ushtrim — vepruese). Akti është plotësimi i fundit të potencës. Ngaqë fundi (telos) është principi i çdo ndryshimi, dhe potenca ekziston për hir të fundit, akti, përkatësisht, është fundi. Duke iu kthyer shembullit të mëparshëm, mund të thuhet se akt është kur bima bën një nga veprimtaritë që bëjnë bimët.

Sepse ajo për hir të së cilës (to hou heneka) është një gjë, është principi i saj, dhe të-bëhurit është për hir të fundit; dhe akti është fundi, dhe është për hir të kësaj që fitohet potenca. Sepse kafshët nuk shohin që të kenë shikim, por kanë shikim që të shohin.

Me përmbledhje, lënda e përdorur për të bërë një shtëpi ka potencën të jetë shtëpi, dhe si veprimtaria e ndërtimit, ashtu edhe forma e shtëpisë përfundimtare janë akte, çka është njëkohësisht shkak final ose fund. Pastaj Aristoteli vazhdon dhe përfundon se akti i paraprin potencës në formulë, në kohë dhe në substancialitet. Me këtë përcaktim të substancës së veçantë (pra, lëndë dhe formë), Aristoteli provon të zgjidhë problemin e njësisë së qenieve, për shembull: "çfarë është ajo që e bën njeriun një"? Meqë, sipas Platonit, ka dy ide — kafshë dhe dykëmbësh — si është, atëherë, njeriu njësi? Sipas Aristotelit, megjithatë, qenia potenciale (lënda) dhe ajo aktuale (forma) janë një e njëjta.

Filozofia natyrore

"Filozofia natyrore" e Aristotelit shtrihet mbi një gamë të gjerë dukurish natyrore, përfshirë atë që tani mbulohet nga fizika, biologjia dhe shkencat e tjera natyrore. Në terminologjinë e Aristotelit, "filozofia natyrore" është një degë e filozofisë që shqyrton dukuritë e botës natyrore dhe përfshin fusha që sot do të shihen si fizikë, biologji e shkenca të tjera natyrore. Vepra e Aristotelit përfshiu praktikisht të gjitha anët e hetimit intelektual. Aristoteli e bën filozofinë, në kuptimin e gjerë, të shtrihet aq sa arsyetimi, të cilin ai do të përshkruante edhe si "shkencë". Megjithatë, përdorimi i tij i termit shkencë mban kuptim të ndryshëm nga ai që mbulohet me termin "metodë shkencore". Për Aristotelin, "e gjithë shkenca (dianoia) është ose praktike, ose poetike, ose teorike" (Metafizika 1025b25). Shkenca e tij praktike përfshin etikën dhe politikën; shkenca e tij poetike nënkupton studimin e arteve të fisme, përfshirë poezinë; shkenca e tij teorike mbulon fizikën, matematikën dhe metafizikën.

Fizika

Katër elementet klasike (zjarr, ajër, ujë, dhé) të Empedoklit dhe Aristotelit, ilustruar me një trung që digjet.

Pesë elementet

Në Për gjenerimin dhe shkatërrimin, Aristoteli lidhi secilin nga katër elementet e propozuara më parë nga Empedokli — dhé, ujë, ajër dhe zjarr — me dy nga katër cilësitë e ndjeshme: i ngrohtë, i ftohtë, i njomë dhe i thatë. Në skemën empedokliane, e gjithë lënda përbëhej nga katër elementet, në përpjesëtime të ndryshme. Skema e Aristotelit shtoi eterin qiellor, substancën hyjnore të sferave qiellore, të yjeve dhe të planetëve.

Elementet e Aristotelit

Element	I ngrohtë/i ftohtë	I njomë/i thatë	Lëvizja	Gjendja moderne e lëndës
Dheu	i ftohtë	i thatë	poshtë	e ngurtë
Uji	i ftohtë	i njomë	poshtë	e lëngshme
Ajri	i ngrohtë	i njomë	lart	e gaztë
Zjarri	i ngrohtë	i thatë	lart	plazmë
Eteri	(substancë hyjnore)	asnjë	rrethore (në qiej)	vakum

Lëvizja

Aristoteli përshkruan dy lloje lëvizjeje: lëvizjen "e dhunshme" ose "të panatyrshme", si atë të një guri të hedhur, në Fizikën (254b10), dhe lëvizjen "natyrore", si atë të një objekti që bie, në Për qiellin (300a20). Në lëvizjen e dhunshme, sapo agjenti ndalon së shkaktuari, ndalon edhe lëvizja: me fjalë të tjera, gjendja natyrore e një objekti është të pushojë, sepse Aristoteli nuk merret me fërkimin. Me këtë kuptim, mund të vërehet se, siç pohonte Aristoteli, objektet e rënda (në tokë, të thuash) kërkojnë më shumë forcë për t'u lëvizur; dhe objektet e shtyrë me forcë më të madhe lëvizin më shpejt. Kjo do të nënkuptonte ekuacionin

$F=mv$,

i pasaktë në fizikën moderne.

Lëvizja natyrore varet nga elementi përkatës: eteri lëviz natyrshëm në rreth përreth qiejve, ndërsa katër elementet empedokliane lëvizin vertikalisht lart (si zjarri, siç vërehet) ose poshtë (si dheu) drejt vendeve të tyre natyrore të pushimit.

Ligjet e lëvizjes së Aristotelit. Në Fizikën ai pohon se objektet bien me shpejtësi në përpjesëtim të drejtë me peshën e tyre dhe në përpjesëtim të zhdrejtë me dendësinë e lëngut në të cilin janë të zhytur.

Në Fizikën (215a25), Aristoteli pohon në të vërtetë një ligj sasior: shpejtësia v e një trupi që bie është në përpjesëtim të drejtë (me konstante c) me peshën e tij W dhe në përpjesëtim të zhdrejtë me dendësinë ρ të lëngut në të cilin bie:

$v=c{\frac {W}{\rho }}$

Aristoteli nënkupton se në vakum shpejtësia e rënies do të bëhej e pafundme, dhe përfundon nga ky absurditet i dukshëm se vakumi nuk është i mundur. Mendimet kanë ndryshuar për atë nëse Aristoteli kishte për synim të pohonte ligje sasiore. Henri Carteron mbante "pikëpamjen ekstreme" se nocioni i Aristotelit për forcën ishte në thelb cilësor, por autorë të tjerë e hedhin poshtë këtë.

Arkimedi korrigjoi teorinë e Aristotelit se trupat lëvizin drejt vendeve të tyre natyrore të pushimit; barkat metalike mund të pluskojnë nëse shtyjnë mënjanë ujë të mjaftueshëm; pluskimi varet, në skemën e Arkimedit, nga masa dhe vëllimi i objektit, e jo, si mendonte Aristoteli, nga përbërja e tij elementare.

Shkrimet e Aristotelit për lëvizjen mbetën me ndikim deri në periudhën e modernitetit të hershëm. Thuhet se Joan Filoponi (në antikitetin e vonë) dhe Galileu (në modernitetin e hershëm) treguan me eksperiment se pretendimi i Aristotelit — se një objekt më i rëndë bie më shpejt se një më i lehtë — është i pasaktë. Mendim të kundërt jep Carlo Rovelli, i cili argumenton se fizika e lëvizjes e Aristotelit është e saktë brenda fushës së vlefshmërisë së vet: atë të objekteve në fushën gravitacionale të Tokës, të zhytura në një lëng si ajri. Në këtë sistem, trupat e rëndë në rënie të qëndrueshme vërtet udhëtojnë më shpejt se të lehtët, dhe vërtet bien më ngadalë në medium më të dendur.

Lëvizja "e detyruar" e Isak Njutonit u përgjigjet lëvizjes "së dhunshme" të Aristotelit me agjentin e vet të jashtëm, por supozimi i Aristotelit se efekti i agjentit ndalon menjëherë sapo ai ndalon së vepruari (p.sh. topi lë dorën e hedhësit) ka pasoja të vështira: ai duhet të supozojë se lëngu përreth ndihmon në shtytjen e topit, që ai të vazhdojë të ngjitet edhe kur dora nuk vepron më mbi të — çka rezultoi në teorinë mesjetare të impetusit.

Katër shkaqet

Aristoteli argumentoi, me analogji nga zdrukthëtaria, se një gjë e merr formën nga katër shkaqe: në rastin e një tavoline, druri i përdorur (shkaku material), dizajni i saj (shkaku formal), veglat e teknikat e përdorura (shkaku veprues) dhe qëllimi i saj zbukurues ose praktik (shkaku final).

Aristoteli dalloi mes katër "shkaqesh" (αἰτία, aitia) ose shpjegimesh të ndryshme për arsyen pse një objekt ekziston ose ndryshon:

• Shkaku material përshkruan lëndën prej të cilës përbëhet diçka. Kështu, shkaku material i një tavoline druri është druri prej të cilit është bërë.
• Shkaku formal është forma e tij, pra rregullimi i asaj lënde, dizajni i tavolinës i pavarur nga lënda specifike prej të cilës është bërë.
• Shkaku veprues është "burimi parësor", përcaktimi modern i "shkakut" si agjenti ose agjencia e ngjarjeve ose gjendjeve të veçanta. Në rastin e dy dominove, kur e para përmbyset, ajo shkakton rënjen e së dytës. Në rastin e një kafshe, kjo agjenci është ndërthurje e mënyrës si zhvillohet nga veza dhe e mënyrës si funksionon trupi i saj.
• Shkaku final (telos) është qëllimi i tij, arsyeja pse ekziston ose pse bëhet, ose funksioni që diçka duhet të kryejë. Në rastin e gjallesave, nënkupton përshtatje ndaj një mënyre të veçantë jetese.

Optika

Aristoteli e njihte optikën pitagoriane. Ai përdori optikën në Meteorologjinë e vet, duke e trajtuar si shkencë. Ai e shihte optikën si pohuese të ligjeve të shikimit, duke ndërthurur kështu atë që tani trajtohet si fizikë dhe biologji. Procesi i shikimit përfshinte lëvizjen e një forme të dukshme nga gjëja e shikuar, nëpër ajër (ose medium tjetër), drejt syrit, ku forma vjen në pushim. Aristoteli nuk analizon natyrën e kësaj lëvizjeje; ai nuk e paraprin optikën gjeometrike.

Rastësia dhe spontaniteti

Sipas Aristotelit, spontaniteti dhe rastësia janë shkaqe të disa gjërave, të dallueshme nga tipa të tjerë shkaku, si domosdoja e thjeshtë. Rastësia, si shkak i anësor, shtrihet në rrafshin e gjërave aksidentale, "prej atij që është spontan". Ka edhe një lloj rastësie më të veçantë, të cilën Aristoteli e quan "fat", dhe që zbatohet vetëm për zgjedhjet morale të njerëzve.

Astronomia

Në astronomi, Aristoteli përgënjeshtroi pretendimin e Demokritit se Rruga e Qumështit përbëhej nga "ata yje që hijezohen nga toka ndaj rrezeve të diellit", duke vënë në dukje pjesërisht saktë se, nëse "madhësia e diellit është më e madhe se ajo e tokës dhe largësia e yjeve nga toka shumë herë më e madhe se ajo e diellit, atëherë… dielli ndriçon mbi të gjithë yjet dhe toka nuk mbulon asnjërin prej tyre". Ai shkroi gjithashtu përshkrime kometash, përfshirë Kometën e Madhe të vitit 371 p.e.s.

Gjeologjia dhe shkencat natyrore

Aristoteli vërejti se niveli i tokës i Ishujve Eolianë ndryshoi para një shpërthimi vullkanik.

Aristoteli ishte një nga njerëzit e parë që regjistroi vëzhgime gjeologjike. Ai pohoi se ndryshimi gjeologjik ishte tepër i ngadalshëm për të vërehej brenda jetës së një njeriu. Gjeologu Charles Lyell vërejti se Aristoteli përshkroi ndryshime të tilla, përfshirë "liqene që kishin shterur" dhe "shkretëtira që kishin ardhur nën ujin e lumenjve", duke dhënë si shembuj rritjen e deltës së Nilit që nga koha e Homerit dhe "ngritjen e njërit prej Ishujve Eolianë, para një shpërthimi vullkanik".

Meteorologjika i huazon emrin studimit modern të meteorologjisë, por përdorimi modern i termit shmanget nga përmbajtja e traktatit të lashtë të Aristotelit për meteorët. Grekët e lashtë e përdorën vërtet termin për një gamë dukurish atmosferike, por edhe për tërmete e shpërthime vullkanike. Aristoteli propozoi se shkaku i tërmeteve ishte një gaz ose avull (anathymiaseis) i zënë brenda dheut dhe që provonte të shpëtonte, duke ndjekur autorë të tjerë grekë: Anaksagorën, Empedoklin dhe Demokritin.

Aristoteli bëri edhe shumë vëzhgime për ciklin hidrologjik. Për shembull, bëri disa nga vëzhgimet më të hershme për shkripëzimin: vërejti — herët dhe saktë — se kur ujë deti nxehet, avullon ujë i pijshëm, dhe se oqeanet mbushen përsëri me ciklin e shirave e të rrjedhjes së lumenjve ("Kam provuar me eksperiment se uji i kripur, i avulluar, formon ujë të pijshëm, dhe avulli, kur kondensohet, nuk kondensohet përsëri në ujë deti").

Biologjia

Ndër shumë vëzhgime zoologjike pionere, Aristoteli përshkroi krahun riprodhues hektokotil të oktapodit.

Hulumtimi empirik

Aristoteli ishte njeriu i parë që studioi biologjinë në mënyrë sistematike, dhe biologjia përbën një pjesë të madhe të shkrimeve të tija. Ai kaloi dy vjet duke vëzhguar e përshkruar zoologjinë e Lesbosit dhe të deteve përreth, veçanërisht lagunën e Pirras në qendër të Lesbosit. Të dhënat e tija në Historia e kafshëve, Gjenerimi i kafshëve, Lëvizja e kafshëve dhe Pjesët e kafshëve vijnë nga vëzhgimet e tija vetjake, nga pohime njerëzish të ditur, si bletarë e peshkatarë, dhe nga rrëfime udhëtarësh. Theksi i tij i dukshëm mbi kafshët e jo mbi bimët është një aksident historik: veprat e tija për botanikën kanë humbur, por dy libra për bimët nga nxënësi i tij Teofrasti kanë mbijetuar.

Aristoteli raporton për jetën e detit nga vëzhgimi në Lesbos dhe nga kapja e peshkatarëve. Ai përshkruan peshkun mustak, torpedon dhe peshkun bretkosë, si edhe kefalopodë si oktapodi dhe nautilusi i letrës. Përshkrimi i tij i krahut hektokotil të kefalopodëve, i përdorur në riprodhimin seksual, nuk u besua gjerësisht deri në shekullin XIX. Ai jep përshkrime të sakta të stomakut me katër dhoma të ruminantëve dhe të zhvillimit embriologjik ovovivipar të peshkaqenit gjahtar.

Ai vëren se struktura e një kafshe përputhet mirë me funksionin: kështu, çafka ka qafë të gjatë, këmbë të gjata dhe sqep të mprehtë si shtizë, ndërsa rosat kanë këmbë të shkurtra e me perde. Edhe Darvini vërejti dallime të tilla, por, ndryshe nga Aristoteli, i përdori të dhënat për të arritur në teorinë e evolucionit. Shkrimet e Aristotelit mund të dukeshin si nënkuptuese të evolucionit, por Aristoteli i shihte mutacionet ose hibridizimet si aksidente të rralla, të dallueshme nga shkaqet natyrore. Ai ishte kështu kritik ndaj teorisë së Empedoklit për një origjinë të gjallesave e të organeve të tyre me "mbijetesë të më të përshtatshmit", dhe përqeshi idenë se aksidentet mund të çonin në rezultate të rregullta. Në terma modernë, ai nuk thotë kurrkund se specie të ndryshme mund të kenë paraardhës të përbashkët, se një lloj mund të kalojë në një tjetër, ose se llojet mund të shuhen.

Stili shkencor

Aristoteli nxori ligje rritjeje nga vëzhgimet e tija mbi kafshët, përfshirë se madhësia e pjellës zvogëlohet me masën e trupit, ndërsa periudha e gjestacionit rritet.

Aristoteli nuk bënte eksperimente në kuptimin modern. Ai bënte vëzhgime, ose së shumti procedura hetuese si disekcioni. Në Gjenerimin e kafshëve ai hap një vezë pule të fekonduar për të shohë zemrën e embrionit duke rrahur brenda.

Në vend të kësaj, ai mblodhi sistematikisht të dhëna, duke zbuluar modele të përbashkëta për grupe të tëra kafshësh, dhe duke nxjerrë prej tyre shpjegime të mundshme kauzale. Ky stil është i rëndomtë në biologjinë moderne kur sasi të mëdha të dhënash bëhen të disponueshme në një fushë të re, si genomika. Kjo parashtron hipoteza të testueshme dhe ndërton një shpjegim rrëfimor të atij që vërehet. Në këtë kuptim, biologjia e Aristotelit është shkencore.

Nga të dhënat e tija, Aristoteli nxori rregulla që lidhin tiparet e historisë së jetës të tetrapodëve që lindin të gjallë (gjitarë tokësorë placentarë) të cilët i studioi. Ai parashikoi saktë se madhësia e pjellës zvogëlohet me masën e trupit; se jetëgjatësia rritet me periudhën e gjestacionit dhe me masën e trupit; dhe se fekonditeti zvogëlohet me jetëgjatësinë.

Klasifikimi i gjallesave

Aristoteli regjistroi se embrioni i një peshkaqeni qen ishte lidhur me një kordon me një lloj placente (thesi i të verdhës), si një kafshë më e lartë; kjo përbënte një përjashtim nga shkalla lineare nga më i larti drejt më të ulëtit.

Aristoteli dalloi rreth 500 specie kafshësh, duke i rregulluar në një shkallë josfetare të graduar të përsosjes, me njeriun në kryet. Më të lartat lindnin të gjalla krijesa të ngrohta e të njoma; më të ultat lëshonin vezë të ftohta, të thata, si mineral. Ai grupoi atë që një zoolog do t'i quante vertebrorë si "kafshë me gjak", dhe invertebrorët si "kafshë pa gjak". Ato me gjak ndaheshin në kafshë që lindin të gjalla (gjitarët) dhe që lëshojnë vezë (zogjtë, rrëshqanorët, peshqit). Ato pa gjak ishin insektet, krustacet dhe molusqet me guaskë të fortë. Ai pranoi se kafshët nuk përshtateshin saktësisht mbi një shkallë, dhe vërejti përjashtime, si që peshkaqenët kishin placentë. Për një biolog, shpjegimi është evolucioni konvergjent. Filozofët e shkencës kanë arritur në përfundimin se Aristoteli nuk interesohej për taksonominë, por zoologët mendojnë ndryshe.

Shkalla e natyrës (Scala naturae) e Aristotelit (nga më e larta drejt më të ultës)

Grupi	Shembuj (dhënë nga Aristoteli)	Gjaku	Këmbët	Shpirtërat (racional, sensitiv, vegjetativ)	Cilësitë
Njeriu	njeriu	me gjak	2 këmbë	R, S, V	i ngrohtë, i njomë
Tetrapodë që lindin të gjallë	macja, lepuri	me gjak	4 këmbë	S, V	i ngrohtë, i njomë
Cetacet	delfini, balena	me gjak	asnjë	S, V	i ngrohtë, i njomë
Zogjtë	bletëngrënësi, nata-korbi	me gjak	2 këmbë	S, V	i ngrohtë, i njomë; vezët të thata
Tetrapodë që lëshojnë vezë	kameleoni, krokodili	me gjak	4 këmbë	S, V	i ftohtë, i njomë, përveç shkallëzave e vezëve
Gjarpërinjtë	bolla e ujit, nepërka	me gjak	asnjë	S, V	i ftohtë, i njomë, përveç shkallëzave e vezëve
Peshq që lëshojnë vezë	levreku, peshku papagall	me gjak	asnjë	S, V	i ftohtë, i njomë, përfshirë vezët
(Ndër peshqit që lëshojnë vezë): selakianë placentarë	peshkaqeni, rrezja	me gjak	asnjë	S, V	i ftohtë, i njomë, por me placentë si tetrapodët
Krustacet	karkaleci i detit, gaforrja	pa gjak	shumë këmbë	S, V	i ftohtë, i njomë, përveç guaskës
Kefalopodët	kallamari, oktapodi	pa gjak	tentakula	S, V	i ftohtë, i njomë
Kafshë me guaskë të fortë	bërthama, kërmilli borie	pa gjak	asnjë	S, V	i ftohtë, i thatë (guaskë minerale)
Insekte që lindin larva	milingona, gjinkalla	pa gjak	6 këmbë	S, V	i ftohtë, i thatë
Që gjenerohen spontanisht	sfungjerët, krimbat	pa gjak	asnjë	S, V	i ftohtë, i njomë ose i thatë, prej dheut
Bimët	fiku	pa gjak	asnjë	V	i ftohtë, i thatë
Mineralet	hekuri	pa gjak	asnjë	asnjë	i ftohtë, i thatë

Psikologjia

Shpirti

Aristoteli propozoi një strukturë tripjesore për shpirtërat e bimëve, kafshëve dhe njerëzve, duke i bërë njerëzit të veçantë në zotërimin e të tri tipave të shpirtit.

Psikologjia e Aristotelit, në traktatin e tij Për shpirtin (peri psychēs), parashtron tri lloje shpirti (psyches): vegjetativ, sensitiv dhe racional. Njerëzit i kanë të tria. Shpirti vegjetativ merret me rritjen dhe ushqyerjen. Shpirti sensitiv përjeton ndjesitë dhe lëvizjen. Shpirti racional, veçmas njerëzor, pranon format e gjërave dhe i krahason duke përdorur nous-in (intelektin) dhe logos-in (arsyen).

Për Aristotelin, shpirti është forma e një qenieje të gjallë. Ngaqë të gjitha qeniet janë të përbëra nga formë e lëndë, forma e qenieve të gjalla është ajo që i pajis me atë çka është e veçantë për qeniet e gjalla, p.sh. zotësinë të ndërmarrin lëvizje. Në kundërshtim me filozofët e mëparshëm, por në përputhje me egjiptianët, ai e vendosi shpirtin racional në zemër. Aristoteli e dalloi ndjesinë nga mendimi, ndryshe nga filozofët e mëparshëm përveç Alkmeonit.

Në Për shpirtin, Aristoteli kritikon teorinë e Platonit për shpirtin dhe zhvillon të vetën si përgjigje. Së pari kritikon Timeun e Platonit, i cili mban se shpirti zë vend dhe mund të vijë në kontakt fizik me trupat. Studimet e shekullit XX mbanin se Aristoteli këtu e kishte keqinterpretuar Platonin. Aristoteli argumentoi gjithashtu se pikëpamja e Platonit për rimishërimin nënkupton se një shpirt dhe trupi i tij mund të mos përputhen; në princip, pretendon Aristoteli, çdo shpirt mund të shkojë me çdo trup, sipas teorisë së Platonit.

Kujtesa

Sipas Aristotelit në Për shpirtin, kujtesa është zotësia të mbahet në mendje një përjetim i perceptuar dhe të dallohet mes "shfaqjes" së brendshme dhe një ndodhie të kaluar. Një kujtim është një pamje mendore (fantazëm) që mund të riftohet. Një gjurmë lihet mbi një organ trupor gjysmë-lëngshëm, i cili pëson ndryshime për të bëjë një kujtim. Një kujtim ndodh kur stimulet — si pamjet ose zërat — janë aq të ndërlikuara që sistemi nervor nuk mund t'i pranojë të gjitha njëherësh. Këto ndryshime janë të njëjta me atë të përfshira në ndjesi, në 'ndjenjën e përbashkët' dhe në mendim.

Aristoteli përdor termin 'kujtesë' për mbajtjen faktike të një përjetimi në gjurmën që zhvillohet prej ndjesisë, dhe për ankthin intelektual që vjen me gjurmën, sepse ajo formohet në një kohë të veçantë dhe përpunon përmbajtje specifike. Kujtesa është e së kaluarës, parashikimi është i së ardhmes, ndjesia është e së tashmes. Riftimi i gjurmëve nuk mund të kryhet menjëherë. Duhet një kanal kalimtar, i vendosur në përjetimet e kaluara, edhe për përjetimin e mëparshëm, edhe për të tashmin.

Ngaqë Aristoteli besonte se njerëzit i perceptojnë të gjitha llojet e perceptimeve shqisore si gjurmë, njerëzit thurin vazhdimisht gjurmë të reja përjetimesh. Për të kërkuar gjurmë, njerëzit kërkojnë kujtesën vetë. Brenda kujtesës, nëse ofrohet një përjetim në vend të një kujtimi specifik, ai njeri do ta hedhë poshtë këtë përjetim derisa të gjejë atë që kërkon. Rikujtimi ndodh kur një përjetim i riftuar pason natyrshëm një tjetër. Nëse nevojitet zinxhiri i "pamjeve", një kujtim stimulon të pasuesin. Kur njerëzit rikujtojnë përjetime, ata stimulojnë përjetime të caktuara të mëparshme derisa arrijnë atë që nevojitet. Rikujtimi është kështu veprimtaria e vetëdrejtuar e riftimit të informacionit të depozituar në një gjurmë kujtese. Vetëm njerëzit mund të mbajnë mend gjurmë të veprimtarisë intelektuale, si numrat e fjalët. Kafshët që kanë perceptim të kohës mund të riftojnë kujtime të vëzhgimeve të tyre të kaluara. Të mbajtura mend përfshin vetëm perceptimin e gjërave të mbajtura mend dhe të kohës së kaluar.

Shqisat, perceptimi, kujtesa, ëndrrat dhe veprimi në psikologjinë e Aristotelit. Gjurmët depozitohen në sensorium (zemrën), të lidhura me ligjet e tija të asociacionit (ngjashmëri, kontrast, afërsi).

Aristoteli besonte se zinxhiri i mendimit që arrin rikujtimin e gjurmëve lidhej sistematikisht në marrëdhënie si ngjashmëria, kontrasti dhe afërsia, të përshkruara në ligjet e tija të asociacionit. Aristoteli besonte se përjetimet e kaluara janë të fshehura brenda mendjes. Një forcë vepron për të zgjojë materialin e fshehur, që të nxjerrë përjetimin faktik. Asociacioni është fuqia e lindur në një gjendje mendore, që vepron mbi mbetjet e pashprehura të përjetimeve të mëparshme, duke lejuar rikujtimin e tyre.

Ëndrrat

Aristoteli përshkruan gjumin në Për gjumin dhe zgjimin. Ai është pasojë e mbipërdorimit të shqisave ose e tretjes, dhe është jetësor për trupin. Ndërsa njeriu është në gjumë, veprimtaritë kritike — që përfshijnë mendimin, ndjesinë, rikujtimin dhe të mbajturit mend — nuk funksionojnë. Meqë njeriu nuk mund të ndjejë gjatë gjumit, nuk mund të kesh dëshirë. Megjithatë, shqisat punojnë gjatë gjumit, ndonëse ndryshe.

Ëndrrat nuk përfshijnë ndjesinë e një stimuli. Ndjesia është e përfshirë, por në mënyrë të alteruar. Aristoteli shpjegon se kur njeriu shikon një stimul në lëvizje, si valët në një trup uji, dhe pastaj shikon gjetiu, gjëja e radhës që shikon dukët si me lëvizje valore. Kur njeriu percepton një stimul dhe ai nuk është më në fokus të vëmendjes së tij, ai lë gjurmë. Kur trupi është zgjuar, njeriu haset vazhdimisht me stimule të reja, dhe kështu gjurmët e stimuleve të mëparshme shpërfillen. Gjatë gjumit, megjithatë, gjurmët e bëra gjatë ditës vërehen, të lira nga shpërqendrimet. Ëndrrat, pra, rrjedhin nga këto gjurmë të mbetura. Meqë gjurmët janë e vetmja gjë që mbetet, ëndrrat nuk ngjajnë me përjetimin në zgjim. Gjatë gjumit, njeriu është në një gjendje të alteruar mendore, si njeriu që kaplohet nga ndjenja të forta. Për shembull, njeriu që ka një dashuri të fortë për dikë mund të nisë të mendojë se e shikon atë njeri kudo. Meqë njeriu në gjumë është në gjendje të sugjestionueshme dhe i pazotë të gjykojë, ai mashtrohet lehtë nga ajo që shfaqet në ëndrrat e tij, si njeriu i dashuruar. Kjo e shtyn të besojë se ëndrra është reale, edhe kur ëndrrat janë absurde. Në De Anima III 3, Aristoteli ia atribuon zotësinë të krijojë, të depozitojë dhe të riftojë pamje aftësisë së imagjinatës, phantasia.

Një përbërës i teorisë së Aristotelit nuk pajtohet me besimet e mbajtura më parë. Ai pretendoi se ëndrrat nuk parathonë dhe nuk dërgohen nga një qenie hyjnore. Aristoteli arsyetoi se rastet në të cilat ëndrrat ngjajnë me ngjarje të ardhshme janë thjesht rastësi. Çdo përjetim shqisor i perceptuar ndërsa njeriu është në gjumë — si të dëgjuarit faktik të mbylljes së një porte — nuk kualifikohet si pjesë e ëndrrës. Pamjet e ëndrrave duhet të jenë pasojë e gjurmëve të mbetura të përjetimeve shqisore në zgjim.

Filozofia praktike

Filozofia praktike e Aristotelit mbulon fusha si etika, politika, ekonomia dhe retorika.

Virtytet dhe veset që i shoqërojnë

Tepër pak	Mesatarja e virtytshme	Tepër shumë
përulësi	madhështi mendore	mendjemadhësi
mungesë synimi	ambicie e drejtë	mbiambicie
shpirtvogëlsi	natyrë e mirë	irritueshmëri
vrazhdësi	mirësjellje	servilizëm
frikacakëri	trimëri	pamaturi
pandjeshmëri	vetëpërmbajtje	shthurje
sarkazëm	sinqeritet	mburrje
trashësi	mprehtësi	bufonëri
pashpirtësi	zemërim i drejtë	ligësi
ngushtësi	bujari	vulgaritet
koprraci	dorëlirësi	shkapërderdhje

Etika

Aristoteli ishte etikan i virtytit, që e konsideronte etikën si studim praktik e jo teorik, pra si studim që synon të bëhesh i mirë e të bësh mirë, e jo të dish për hir të diturisë. Ai shkroi disa traktate për etikën, veçanërisht Etikën e Nikomakesë.

Aristoteli mësonte se virtyti ka të bëjë me funksionin e përshtatshëm (ergon) të një gjëje. Një sy është sy i mirë vetëm për sa mund të shohë, sepse funksioni i përshtatshëm i syrit është shikimi. Aristoteli arsyetoi se njerëzit duhet të kenë një funksion të veçantë për njerëzit, dhe se ky funksion duhet të jetë një veprimtari e psuchē-së (shpirtit) në përputhje me arsyen (logos). Aristoteli e identifikoi një veprimtari të tillë optimale të shpirtit (mesatarja e virtytshme, mes veseve shoqëruese të tepricës ose të mangësisë) si synimin e çdo veprimi njerëzor të qëllimshëm: eudaimonia, përkthyer përgjithësisht si "lumturi" ose ndonjëherë "mirëqenie". Të kesh potencën të jesh ndonjëherë i lumtur në këtë mënyrë kërkon me domosdo karakter të mirë (ēthikē aretē), përkthyer shpesh si virtyt ose përsosmëri morale e etike.

Aristoteli mësonte se arritja e një karakteri të virtytshëm dhe potencialisht të lumtur kërkon një fazë të parë, ku njeriu ka fatin të përvetësojë shprehi, jo me qëllim, por prej mësuesish e prej përvojës, duke shpjerë në një fazë të mëvonshme, në të cilën ai zgjedh me vetëdije të bëjë gjërat më të mira, duke u bërë phronimos — njeriu i virtytshëm. Kur njerëzit më të mirë vijnë e jetojnë kështu, mençuria e tyre praktike (phronesis) dhe intelekti i tyre (nous) mund të zhvillohen bashkë drejt virtytit më të lartë të mundshëm njerëzor: mençurisë së një mendimtari të përsosur teorik ose spekulativ — me fjalë të tjera, të një filozofi.

Politika

Përveç veprave për etikën, që trajtojnë individin, Aristoteli trajtoi qytetin në veprën me titull Politika. Aristoteli e konsideronte qytetin bashkësi natyrore. Për më tepër, e konsideronte qytetin si të parën në rëndësi para familjes, e cila në vazhdim i paraprin individit, "sepse e tëra duhet me domosdo t'i paraprijë pjesës". Ai pohoi në mënyrë të njohur se "njeriu është nga natyra kafshë politike" dhe argumentoi se faktori përcaktues i njerëzisë ndër të tjerat në mbretërinë e kafshëve është racionaliteti i saj. Aristoteli e konceptoi politikën si organizëm e jo si makinë, dhe si përmbledhje pjesësh, prej të cilave asnjëra nuk mund të ekzistojë pa të tjerat. Konceptimi i Aristotelit për qytetin është organik, dhe ai konsiderohet një nga të parët që e konceptoi qytetin në këtë mënyrë.

Klasifikimi i kushtetutave politike sipas Aristotelit

Kuptimi i rëndomtë modern i bashkësisë politike si shtet modern është krejt i ndryshëm nga kuptimi i Aristotelit. Ndonëse ai e dinte për ekzistencën dhe potencën e perandorive më të mëdha, bashkësia natyrore sipas Aristotelit ishte qyteti (polis), i cili funksionon si "bashkësi" ose "partneritet" politik (koinōnia). Synimi i qytetit nuk është vetëm të shmangë padrejtësinë ose të sigurojë stabilitet ekonomik, por përkundrazi t'i lejojë së paku disa qytetarëve mundësinë të jetojnë jetë të mirë dhe të kryejnë veprime të bukura: "Partneriteti politik duhet të shihet, pra, si për hir të veprimeve fisnike, e jo për hir të bashkëjetesës." Kjo dallohet nga qasjet moderne, që nisin me teorinë e kontratës shoqërore, sipas të cilës individët e lënë gjendjen natyrore për shkak të "frikës nga vdekja e dhunshme" ose të "papërshtatësive" të saj.

Në Protreptikun, personazhi 'Aristoteli' pohon:

Sepse të gjithë pajtohemi se njeriu më i shkëlqyer duhet të sundojë, pra i suprem nga natyra, dhe se ligji sundon e vetëm ai është autoritativ; por ligji është një lloj inteligjence, pra një diskurs i bazuar në inteligjencë. Dhe përsëri, çfarë standard kemi, çfarë kriter të gjërave të mira, që është më i saktë se njeriu inteligjent? Sepse gjithçka që do të zgjedhë ky njeri, nëse zgjedhja bazohet në diturinë e tij, është e mirë, dhe të kundërtat e tyre janë të keqe. Dhe meqë secili zgjedh më së shumti atë që përputhet me dispozitat e vetja të përshtatshme (i drejti duke zgjedhur të jetojë drejtësisht, trimi të jetojë me trimëri, po ashtu i vetëpërmbajturi të jetojë me vetëpërmbajtje), është e qartë se njeriu inteligjent do të zgjedhë më së shumti të jetë inteligjent; sepse ky është funksioni i asaj zotësie. Prandaj është e dukshme se, sipas gjykimit më autoritativ, inteligjenca është suprem ndër të mirat.

Si nxënës i Platonit, Aristoteli ishte mjaft kritik ndaj demokracisë dhe, duke ndjekur skicën e disa ideve nga Shtetari i Platonit, zhvilloi një teori koherente të integrimit të formave të ndryshme të pushtetit në një të ashtuquajtur shtet të përzier:

Është… kushtetuese të merret… nga oligarkia që zyrat të jenë të zgjedhura, dhe nga demokracia që kjo të mos bëhet mbi bazë të kualifikimit pronësor. Kjo është, pra, mënyra e përzierjes; dhe shenja e një përzierjeje të mirë të demokracisë me oligarkinë është kur bëhet e mundur të flitet për të njëjtën kushtetutë si demokraci dhe si oligarki.
— Aristoteli, Politika, Libri 4, 1294b.10–18

Ekonomia

Aristoteli dha ndihmesa të ndjeshme në mendimin ekonomik, veçanërisht në mendimin e Mesjetës. Në Politikën, Aristoteli trajton qytetin, pronën dhe tregtinë. Përgjigjja e tij ndaj kritikave të pronës private, sipas pikëpamjes së Lionel Robbins-it, i paraprinte përkrahësve të mëvonshëm të pronës private ndër filozofë e ekonomistë, për sa kishte të bënte me dobinë e përgjithshme të rregullimeve shoqërore. Aristoteli besonte se, ndonëse rregullimet komunale mund të dukeshin dobiprurëse për shoqërinë, dhe ndonëse prona private shpesh fajësohet për përçarjen shoqërore, të keqe të tilla në të vërtetë vijnë nga natyra njerëzore. Në Politikën, Aristoteli ofron një nga rrëfimet më të hershme të origjinës së parasë. Paraja hyri në përdorim sepse njerëzit u bënë të varur nga njëri-tjetri, duke importuar atë që i duhej dhe duke eksportuar tepricën. Për hir të lehtësisë, njerëzit pastaj u marrëveshën të tregtonin me diçka që është në vetvete e dobishme dhe lehtësisht e zbatueshme, si hekuri ose argjendi.

Diskutimet e Aristotelit për tregtinë me pakicë dhe për interesin ishin ndikim i madh në mendimin ekonomik të Mesjetës. Ai kishte mendim të ulët për tregtinë me pakicë, duke besuar se, në kundërshtim me përdorimin e parasë për të siguruar gjërat që të duhen në administrimin e shtëpisë, tregtia me pakicë kërkon të bëjë fitim. Ajo, pra, i përdor të mirat si mjet drejt një fundi, e jo si fund në vetvete. Ai besonte se tregtia me pakicë ishte në këtë mënyrë e panatyrshme. Po ashtu, Aristoteli e konsideroi të panatyrshme bërjen e fitimit nëpërmjet interesit, sepse nxjerr fitim prej vetë parasë, e jo prej përdorimit të saj.

Aristoteli dha një përmbledhje të funksionit të parasë që ishte ndoshta shquarsisht e parakohshme për epokën e tij. Ai shkroi se, ngaqë është e pamundur të përcaktohet vlera e çdo të mire nëpërmjet një numërimi të sasisë së të mirave të tjera që vlen, lind domosdoja e një standardi të vetëm universal matjeje. Paraja, pra, lejon shoqërimin e të mirave të ndryshme dhe i bën "të matshme mes tyre". Ai vazhdon duke pohuar se paraja është e dobishme edhe për shkëmbim të ardhshëm, duke e bërë një lloj sigurie. Pra: "nëse nuk e dëshirojmë një gjë tani, do të mundemi t'e marrim kur t'e dëshirojmë".

Retorika

Retorika e Aristotelit propozon se një folës mund të përdorë tri lloje themelore thirrjesh për të bindë auditorin: ethos (thirrje ndaj karakterit të folësit), pathos (thirrje ndaj emocionit të auditorit) dhe logos (thirrje ndaj arsyetimit logjik). Ai gjithashtu kategorizon retorikën në tri gjini: epideiktike (fjalime ceremoniale që merren me lavdim ose fajësim), forenzike (fjalime gjyqësore për fajësi ose pafajësi) dhe deliberative (fjalime që i bëjnë thirrje auditorit të vendosë për një çështje). Aristoteli parashtron edhe dy lloje provash retorike: enthimemën (provë me silogjizëm) dhe paradeigma-n (provë me shembull).

Poetika

Aristoteli shkruan në Poetikën e vet se poezia epike, tragjedia, komedia, poezia ditirambike, piktura, skulptura, muzika dhe vallëzimi janë të gjitha në thelb akte të mimezës ("imitimit"), ku secila ndryshon në imitim sipas mediumit, objektit dhe mënyrës. Ai e zbaton termin mimezë si veti e një vepre arti dhe njëkohësisht si prodhim i qëllimit të artistit, dhe mban se ndërgjegjësimi i auditorit për mimezën është jetësor për të kuptohet vepra vetë. Aristoteli pohon se mimeza është instinkt natyror i njerëzisë, që i ndan njerëzit nga kafshët, dhe se e gjithë artëria njerëzore "ndjek modelin e natyrës". Për shkak të kësaj, Aristoteli besonte se secila prej arteve mimetike zotëron atë që Stephen Halliwell e quan "procedura shumë të strukturuara për arritjen e qëllimeve të tyre". Për shembull, muzika imiton me mediumet e ritmit e të harmonisë, ndërsa vallëzimi imiton vetëm me ritëm, dhe poezia me gjuhë. Format ndryshojnë edhe në objektin e imitimit. Komedia, për shembull, është imitim dramatik i njerëzve më të keq se mesatarja, ndërsa tragjedia imiton njerëz pak më të mirë se mesatarja. Së fundi, format ndryshojnë në mënyrën e imitimit — nëpërmjet rrëfimit ose personazhit, nëpërmjet ndryshimit ose pa ndryshim, dhe nëpërmjet dramës ose pa dramë.

Edipi i verbër duke ia besuar fëmijët zotave (1784), nga Bénigne Gagneraux. Në Poetikën, Aristoteli përdor tragjedinë Edipi mbret të Sofokliut si shembull të mënyrës si duhet strukturuar tragjedia e përsosur, me një protagonist përgjithësisht të mirë, që e nis dramën në begati, por humb çdo gjë nga një hamartia (fajë).

Ndonëse besohet se Poetika e Aristotelit fillimisht përbëhej nga dy libra — një për komedinë dhe një për tragjedinë — ka mbijetuar vetëm pjesa që përqendrohet në tragjedi. Aristoteli mësonte se tragjedia përbëhet nga gjashtë elemente: struktura e fabulës, personazhi, stili, mendimi, spektakli dhe poezia lirike. Personazhet në një tragjedi janë thjesht mjet për të shtyjë tregimin; dhe fabula, e jo personazhet, është fokusi kryesor i tragjedisë. Tragjedia është imitimi i veprimit që zgjon dhimbsuri e frikë, dhe ka për synim të kryejë katarsën e po atyre emocioneve. Aristoteli e përfundon Poetikën me një diskutim për atë se cila, në qoftë ndonjëra, është superiore: mimeza epike apo tragjike. Ai sugjeron se, ngaqë tragjedia zotëron të gjitha atributet e një epi, ndoshta zotëron atribute shtesë si spektakli e muzika, është më e njësuar, dhe arrin synimin e mimezës së vet në shtrirje më të shkurtër, ajo mund të konsiderohet superiore ndaj epit. Aristoteli ishte mbledhës i mprehtë e sistematik i gjëzave, i folklorit dhe i fjalëve të urta; ai dhe shkolla e tij kishin interes të veçantë për gjëzat e Orakullit të Delfit dhe studiuan fabulat e Ezopit.

Trashëgimia

Parathënie e përkthimit latin të shekullit XV të Fizikës së Aristotelit, nga Argjiropuli

Më shumë se 2300 vjet pas vdekjes së tij, Aristoteli mbetet një nga njerëzit më me ndikim që kanë jetuar ndonjëherë. Ai dha ndihmesë në thuajse çdo fushë të diturisë njerëzore që ekzistonte atëherë, dhe ishte themelues i shumë fushave të reja. Sipas filozofit Bryan Magee, "është e dyshimtë nëse ndonjë qenie njerëzore ka ditur ndonjëherë sa dinte ai". Aristoteli është shikuar si shkencëtari i parë.

Aristoteli ishte themelues i logjikës së termave, hapi rrugën për studimin e zoologjisë, dhe u dha dobi shkencëtarëve e filozofëve të ardhshëm nëpërmjet ndihmesave të tija në metodën shkencore. Taneli Kukkonen vëren se arritja e tij në themelimin e dy shkencave është e patejkaluar, dhe se shtrirja e tij në ndikimin mbi "çdo degë të ndërmarrjes intelektuale" — përfshirë teorinë etike e politike perëndimore, teologjinë, retorikën dhe analizën letrare — është njësoj e gjatë. Si pasojë, argumenton Kukkonen, çdo analizë e realitetit sot "gati me sigurí do të mbajë nënkuptime aristoteliane… dëshmi e një mendjeje jashtëzakonisht të fuqishme". Kukkonen shkruan se "në studimet më të mira të shekullit XX Aristoteli vjen në jetë si mendimtar që përballet me tërë peshën e traditës filozofike greke". Jonathan Barnes shkroi se "një rrëfim i pasjetës intelektuale të Aristotelit do të ishte pak më i vogël se një histori e mendimit europian".

Aristoteli është quajtur babai i logjikës, i biologjisë, i shkencës politike, i zoologjisë, i embriologjisë, i drejtës natyrore, i metodës shkencore, i retorikës, i psikologjisë, i realizmit, i kritikës, i individualizmit, i teleologjisë dhe i meteorologjisë.

Në vazhdim jepet një përmbledhje e transmetimit dhe e ndikimit të teksteve e ideve të tija në epokën moderne.

Antikiteti

Periudha helenistike

Frontespic i një versioni të vitit 1644 të Historia Plantarum të Teofrastit, shkruar fillimisht rreth 300 p.e.s.

Ndikimi i menjëhershëm i veprës së Aristotelit u ndie ndërsa Lykeu u rrit në shkollën peripatetike. Nxënësit e Aristotelit përfshinin Aristoksenin, Dikearkun, Demetrin e Falerumit, Eudemin e Rodit, Harpalin, Hefestionin, Mnasonin e Fokidës, Nikomakun dhe Teofrastin.

Nxënësi dhe pasardhësi i Aristotelit, Teofrasti, shkroi Historinë e bimëve, vepër pioniere në botanikë. Disa nga termat e tij teknikë mbeten në përdorim, si karpel nga carpos (frut) dhe perikarp nga pericarpion (dhomë e farës). Teofrasti merakosej shumë më pak për shkaqet formale se Aristoteli, duke përshkruar në vend të kësaj, në mënyrë pragmatike, si funksiononin bimët.

Nën ptolemejtë, mësuesi i parë i mjekësisë në Aleksandri, Herofili i Kalcedonisë, korrigjoi Aristotelin, duke e vendosur inteligjencën në tru, dhe lidhi sistemin nervor me lëvizjen e ndjesinë. Herofili dalloi gjithashtu mes venave e arterieve, duke vërejtur se të dytat pulsojnë, ndërsa të parat nuk pulsojnë.

Perandoria Romake e Hershme

Në antikitet, shkrimet e Aristotelit ndaheshin në dy grupe: veprat "ekzoterike", të synuara për publikun, dhe traktatet "ezoterike", për përdorim brenda shkollës së Lykeut. Megjithatë, të gjitha veprat e Aristotelit që kanë mbijetuar nga antikiteti nëpërmjet transmetimit mesjetar të dorëshkrimeve janë traktatet teknike filozofike prej brendës së shkollës së Aristotelit, të cilat u përmblodhën në shekullin I p.e.s. nga Androniku i Rodit prej një vargu veprash më të vogla e të veçanta në vepra më koherente e më të mëdha, siç njihen sot.

Mënyra kryesore si filozofët e lashtë në Perandorinë Romake u përfshinë me veprën teknike të Aristotelit ishte nëpërmjet komentarit filozofik: interpretimi e shpjegimi i tekstit të Aristotelit, bashkë me sintezën e pikëpamjet e tyre për temat që Aristoteli diskutonte. Tradita peripatetike e komentarit nisi me Boethin e Sidonit në shekullin I p.e.s. dhe arriti kulmin nga fundi i shekullit II e.s. me Aleksandrin e Afrodisisë, i cili u emërua në kryesinë zyrtare perandorake të filozofisë aristoteliane, të themeluar nga Mark Aureli; shumë prej komentarëve të tij mbijetojnë edhe tani.

Antikiteti i vonë

Në shekullin III, neoplatonizmi u shfaq si shkolla filozofike mbizotëruese. Neoplatonistët i shihnin të gjitha sistemet filozofike pas Platonit, përfshirë atë të Aristotelit, si zhvillime mbi filozofinë e Platonit, dhe kërkuan të shpjegonin si Platoni e Aristoteli ishin në pajtim, edhe në tema ku dukeshin se nuk pajtoheshin; ata përfshinë veprat logjike e fizike të Aristotelit në kurrikulën e shkollës së tyre si vepra hyrëse që duheshin zotëruar para studimit të Platonit vetë. Ky program studimi nisi me Kategoritë, për të cilat filozofi neoplatonist Porfiri i Tirit shkroi një hyrje të quajtur Isagoge, e cila në vazhdim ndikoi në filozofinë pasuese të antikitetit të vonë dhe të periudhës mesjetare. Neoplatonistë të mëvonshëm në Athinë e Aleksandri — përfshirë Sirianin, Amonin Hermia, Olimpiodorin e Riun dhe Simplikin e Kilikisë — shkruan komentarë të mëtejshëm mbi Aristotelin nga një perspektivë platoniste, të cilët ekzistojnë edhe tani; Simpliki përmblodhi shumë prej veprave të humbura të paraardhësve të tij në komentarë të gjerë që anketojnë tërë traditën neoplatoniste.

Me ngritjen e krishterimit dhe mbylljen e shkollave paganë me urdhër të Justinianit më 529, studimi i Aristotelit dhe i filozofëve të tjerë në pjesën e mbetur të periudhës bizantine u bë kryesisht nga një perspektivë e krishterë. Të krishterët e parë bizantinë që komentuan gjerësisht mbi Aristotelin ishin Filoponi, nxënës i Amonit, dhe Elia e Davidi, nxënës të Olimpiodorit, bashkë me Stefanin e Aleksandrisë në fillim të shekullit VII, i cili e shpuri studimin e Platonit e të Aristotelit nga Aleksandria në Konstandinopojë. Joan Filoponi dallohet për të kishte provuar një kritikë themelore të pikëpamjeve të Aristotelit për përjetësinë e botës, lëvizjen dhe elemente të tjera të mendimit aristotelian. Filoponi vuri në dyshim mësimin e Aristotelit për fizikën, duke vërejtur mangësitë e tij dhe duke futur teorinë e impetusit për të shpjegonte vëzhgimet e vetja.

Mesjeta

Perandoria Bizantine mesjetare

Pas një ndërprerjeje prej disa shekujsh, komentari formal nga Eustrati dhe Mikaeli i Efesit u shfaq përsëri nga fundi i shekullit XI e në fillim të shekullit XII, me sa dukët i mbështetur nga Ana Komnena. Filozofët bizantinë mbushën edhe boshllëqet në komentarët që kishin mbijetuar deri në kohën e tyre: komentari i Aleksandrit të Afrodisisë mbi Metafizikën, prej të cilit mbijetuan vetëm pesë librat e parë, u plotësua nga Mikaeli i Efesit, i cili shkroi edhe një komentar mbi Përgënjeshtrimet sofistike — vepra e vetme e Organonit pa komentar — ndërsa Mikaeli i Efesit dhe Eustrati përmblodhën një numër komentarësh fragmentarë mbi Etikën e Nikomakesë, të cilët i plotësuan me interpretimet e tyre. Mikaeli i Efesit shkroi komentarë mbi veprat e biologjisë së kafshëve të Aristotelit dhe mbi Politikën, duke plotësuar vargun e komentarëve mbi veprat e mbijetuara të Aristotelit.

Bota islame mesjetare

Paraqitje islame e Aristotelit (djathtas) në Kitāb naʿt al-ḥayawān, rreth 1220.

Veprat e Aristotelit pësuan një ringjallje në Kalifatin Abasid. Të përkthyera në arabisht, logjika, etika dhe filozofia natyrore e Aristotelit frymëzuan studiuesët e hershëm islamë. Aristoteli konsiderohet figura më me ndikim në historinë e filozofisë arabe dhe nderohej në teologjinë e hershme islame. Pjesa më e madhe e veprave të mbijetuara të Aristotelit, si edhe disa prej komentarëve origjinalë grekë, u përkthyen në arabisht dhe u studiuan nga filozofë, shkencëtarë e studiues musliman. Nëpërmjet komentarëve e përfshirjeve kritike, figura si Al-Kindi, Al-Farabi, Ibn Sina (Avicena) dhe Averroesi i dhanë jetë të re ideve të Aristotelit. Ata harmonizuan logjikën e tij me teologjinë islame, përdorën metodologjinë e tij shkencore për të hetonin botën natyrore, dhe riinterpretuan etikën e tij brenda kuadrit të moralit islam. Mendimtarët islamë përqafuan metodat rigoroze të Aristotelit, ndërsa vinin në dyshim përfundimet e tija atje ku shmangeshin nga besimet e tyre fetare, çka më vonë ndikoi në Tomën e Akuinit dhe në filozofë të tjerë skolastikë të krishterë perëndimorë. Studiuesët musliman mesjetarë e përshkruan Aristotelin si "Mësuesin e Parë". Titulli u përdor më vonë nga filozofë perëndimorë (si në poemën e Dantes), të cilët ishin nën ndikimin e traditës së filozofisë islame.

Judaizmi mesjetar

Moisi Maimonidi (i konsideruar figura intelektuale kryesore e judaizmit mesjetar) përvetësoi aristotelizmin prej studiuesëve islamë dhe mbi të bazoi Udhërrëfyesin e të hutuarve; vepra u bë baza e filozofisë skolastike judaike. Maimonidi e konsideroi gjithashtu Aristotelin filozofin më të madh që kishte jetuar ndonjëherë, dhe e stilizoi si "kryetarin e filozofëve". Po ashtu, në letrën e tij drejtuar Samuel ibn Tibonit, Maimonidi vëren se nuk ka nevojë që Samueli t'i studiojë shkrimet e filozofëve që i paraprinë Aristotelit, sepse veprat e këtij të fundit janë "të mjaftueshme në vetvete dhe [superiore] ndaj çdo gjëje që u shkrua para tyre. Intelekti i tij, i Aristotelit, është kufiri ekstrem i intelektit njerëzor, përjashtuar atë mbi të cilin emanacioni hyjnor ka rrjedhur në atë masë që arrijnë nivelin e profecisë, mbi të cilin nuk ka nivel më të lartë".

Europa Perëndimore mesjetare

Faqja e parë e një botimi të vitit 1566 të Etikës së Nikomakesë në greqisht e latinisht

Me humbjen e studimit të greqishtes së lashtë në Perëndimin latin të Mesjetës së hershme, Aristoteli ishte praktikisht i panjohur atje nga rreth viti 600 deri rreth vitit 1100, përveçse nëpërmjet përkthimit latin të Organonit të bërë nga Boeci. Në shekujt XII e XIII, interesi për Aristotelin u ringjall dhe të krishterët latinë bënë përkthime, edhe prej përkthimeve arabe — si atë të Gerardit të Kremonës — edhe prej greqishtes origjinale, si atë të Jakobit të Venedikut dhe të Vilhelmit të Merbekes.

Pasi skolastiku Toma i Akuinit shkroi Summa Theologica, duke punuar prej përkthimeve të Merbekes dhe duke e quajtur Aristotelin "Filozofi", kërkesa për shkrimet e Aristotelit u shtua, dhe dorëshkrimet greke u kthyen në Perëndim, duke nxitur një ringjallje të aristotelizmit në Europë që vazhdoi në Rilindje. Këta mendimtarë e përzien filozofinë aristoteliane me krishterimin, duke shpurë mendimin e Greqisë së lashtë në Mesjetë. Studiues si Boeci, Pjetër Abelardi dhe Zhan Buridani punuan mbi logjikën aristoteliane.

Sipas studiuesit Roger Theodore Lafferty, Dante e ndërtoi filozofinë e Komedisë mbi një themel aristotelian, njësoj si skolastikët e përdorën Aristotelin si bazë të mendimit të tyre. Dante e njihte Aristotelin drejtpërdrejt prej përkthimeve latine të veprave të tija, dhe në mënyrë të tërthortë nëpërmjet citimeve në veprat e Albertit të Madh. Dante e njeh ndikimin e Aristotelit hapur në poemë, kur Virgjili justifikon strukturën e Ferrit duke cituar Etikën e Nikomakesë. Dante i referohet si "ai / që njihet Mjeshtër i atyre që dinë".

Epoka moderne

Shkenca e modernitetit të hershëm

De Motu Cordis i William Harvey-t, 1628, tregoi se gjaku qarkullon, në kundërshtim me mendimin klasik.

Në periudhën e modernitetit të hershëm, shkencëtarë si William Harvey në Angli dhe Galileo Galilei në Itali reaguan kundër teorive të Aristotelit dhe të mendimtarëve të tjerë të epokës klasike, si Galeni, duke ngritur teori të reja të bazuara në një masë mbi vëzhgim e eksperiment. Harvey demonstroi qarkullimin e gjakut, duke vërtetuar se zemra funksiononte si pompë, e jo si froni i shpirtit dhe kontrolluesi i nxehtësisë së trupit, siç mendonte Aristoteli. Galileu përdori argumente më të dyshimta për të zhvendoste fizikën e Aristotelit, duke propozuar se trupat bien të gjithë me të njëjtën shpejtësi, pavarësisht peshës.

Shkenca e shekujve XVIII e XIX

Matematikani anglez George Boole e pranoi plotësisht logjikën e Aristotelit, por vendosi "të shkonte nën, mbi dhe përtej" saj me sistemin e vet të logjikës algjebrike, në librin e tij të vitit 1854 Ligjet e mendimit. Kjo i dha logjikës një themel matematik me ekuacione, i mundësoi të zgjidhë ekuacione po ashtu si të kontrollojë vlefshmërinë, dhe i lejoi të trajtojë një klasë më të gjerë problemesh duke zgjeruar propozicionet në çdo numër termash, e jo vetëm dy.

Charles Darwin e shihte Aristotelin si ndihmesëdhënësin më të rëndësishëm në lëndën e biologjisë. Në një letër të vitit 1882 ai shkroi se "Lineu dhe Kuvieri kanë qenë dy zotat e mi, ndonëse në mënyra shumë të ndryshme, por ata ishin thjesht nxënës shkolle përballë Aristotelit të vjetër". Po ashtu, në botime të mëvonshme të Origjinës së specieve, Darvini gjurmoi ide evolucionare qysh tek Aristoteli; teksti që ai citon është një përmbledhje nga Aristoteli e ideve të filozofit grek më të hershëm Empedokli.

Shkenca e ditëve tona

Filozofi Bertrand Russell pretendoi se "thuajse çdo përparim serioz intelektual ka duhur të nisë me një sulm mbi një doktrinë aristoteliane". Russell e quajti etikën e Aristotelit "të pështirë" dhe logjikën e tij "përcaktimisht të vjetëruar sa astronomia ptolemeike". Russell pohoi se këto gabime e vështirësojnë t'i bëhet drejtësi historike Aristotelit, derisa kujtohet çfarë përparim bëri ai mbi të gjithë paraardhësit e vetja.

Historiani holandez i shkencës Eduard Jan Dijksterhuis shkruan se Aristoteli dhe paraardhësit e tij treguan vështirësinë e shkencës duke "vazhduar me aq gatishmëri drejt formulimit të një teorie me karakter aq të përgjithshëm" mbi dëshmi të kufizuara nga shqisat e tyre. Më 1985, biologu Peter Medawar mund të pohonte edhe atëherë, me tone "të shekullit XVII të kulluar", se Aristoteli kishte mbledhur "një përzierje të çuditshme dhe, në përgjithësi, mjaft të lodhshme thashethemesh, vëzhgimi të papërsosur, mendimi me dëshirë dhe besueshmërie që arrin deri në naivitet të plotë".

Zoologët e kanë përqeshur shpesh Aristotelin për gabime e raportime dorë-dyte të paverifikuara. Megjithatë, vëzhgimi modern ka konfirmuar disa prej pretendimeve të tija më befasuese. Vepra e Aristotelit mbetet kryesisht e panjohur për shkencëtarët modernë, ndonëse zoologët ndonjëherë e përmendin si babain e biologjisë ose në veçanti të biologjisë detare. Zoologët praktikues nuk kanë gjasa t'i përmbahen zinxhirit të qenies të Aristotelit, por ndikimi i tij është ende i vërehshëm në përdorimin e termave "më i ulët" e "më i lartë" për të shënuar taksone si grupet e bimëve. Biologu evolucionar Armand Marie Leroi ka rindërtuar biologjinë e Aristotelit, ndërsa katër pyetjet e Niko Tinbergen-it, të bazuara në katër shkaqet e Aristotelit, përdoren për të analizohet sjellja e kafshëve; ato shqyrtojnë funksionin, filogjeninë, mekanizmin dhe ontogjeninë. Koncepti i homologjisë nisi me Aristotelin; biologu evolucionar i zhvillimit Lewis I. Held komentoi se ai do të interesohej për konceptin e homologjisë së thellë. Edhe në sistematikë, studime të kohëve të fundit konsiderojnë se Aristoteli dha ndihmesa të rëndësishme në taksonomi e në nomenklaturë biologjike.

Paraqitjet në art

Piktura

Aristoteli është paraqitur nga artistë të madh, përfshirë Lukas Kranahun Plak, Justus van Gent-in, Rafaelin, Paolo Veronesen, Jusepe de Riberën, Rembrandtin dhe Françesko Hajezin, ndër shekuj. Ndër paraqitjet më të njohura është afresku i Rafaelit Shkolla e Athinës, në Palatin Apostolik të Vatikanit, ku figurat e Platonit e të Aristotelit janë qendrore për pamjen, në pikën e zhdukjes arkitekturore, duke reflektuar rëndësinë e tyre. Edhe Aristoteli me bustin e Homerit i Rembrandtit është vepër e kremtuar, që shfaq filozofin e ditur dhe Homerin e verbër prej një epoke më të hershme: si shkruan kritiku i artit Jonathan Jones, "kjo pikturë do të mbetet një nga më të madhat e më misterioze në botë, duke na zënë në lakun e diturisë së tij të mykur, të ndritshme, të zezë si pisë e të tmerrshme për kohën".

• 
  Aristoteli, mozaik nga një vilë romake në Këln
• 
  Kronika e Nurembergut e paraqet Aristotelin anakronikisht me rroba të një studiuesi mesjetar. Bojë dhe akuarel mbi letër, 1493
• 
  Aristoteli, nga Justus van Gent. Vaj mbi panel, rreth 1476
• 
  Filida dhe Aristoteli, nga Lukas Kranahu Plak. Vaj mbi panel, 1530
• 
  Aristoteli, nga Paolo Veronese. Vaj mbi kanavacë, vitet 1560
• 
  Aristoteli dhe Kampaspa, Alessandro Turchi (atribuar). Vaj mbi kanavacë, 1713
• 
  Aristoteli, nga Jusepe de Ribera. Vaj mbi kanavacë, 1637
• 
  Aristoteli me bustin e Homerit, nga Rembrandti. Vaj mbi kanavacë, 1653
• 
  Aristoteli, nga Johann Jakob Dorner Plaku. Vaj mbi kanavacë, 1813
• 
  Aristoteli, nga Françesko Hajezi. Vaj mbi kanavacë, 1811
• 
  Nga Charles Laplante: "Ajo më e qëndrueshme prej pamjeve romantike — Aristoteli duke i dhënë mësim pushtuesit të ardhshëm, Aleksandrit". 1866

Skulptura

• 
  Kopje romake e shekullit I ose II prej bronzit origjinal të Lisipit. Muzeu i Luvrit
• 
  Kopje romake e vitit 117–138 e.s. e origjinalit grek. Muzeu Rajonal Arkeologjik i Palermos
• 
  Relief i Aristotelit dhe Platonit nga Luka dela Robia, Katedralja e Firences, 1437–1439
• 
  Statujë guri në nishë, Biblioteka e Gledstonit, Hauarden, Uells, 1899
• 
  Statujë bronzi, Universiteti i Frajburgut, Gjermani, 1915

Eponime

Malet Aristotel në Antarktidë janë emërtuar sipas Aristotelit. Ai ishte njeriu i parë i njohur që hamendësoi, në librin e tij Meteorologjia, ekzistencën e një masë toke në rajonin e gjerësive të larta të jugut, të cilin e quajti Antarktida. Aristoteles është një krater në Hënë që mban formën klasike të emrit të Aristotelit. (6123) Aristoteles, një asteroid në rripin kryesor të asteroidëve, mban gjithashtu formën klasike të emrit të tij.

Shih edhe

• Shkolla peripatetike
• Etika aristoteliane

Bibliografia

• Aesop (1998). The Complete Fables By Aesop (në anglisht). Përkthyer nga Temple, Olivia; Temple, Robert. Penguin Classics. ISBN 978-0-14-044649-4.
• Aird, W. C. (2011). "Discovery of the cardiovascular system: from Galen to William Harvey". Journal of Thrombosis and Haemostasis (në anglisht). 9: 118–129. doi:10.1111/j.1538-7836.2011.04312.x. PMID 21781247.
• Allain, Rhett (2016-03-21). "I'm So Totally Over Newton's Laws of Motion". Wired (në anglisht).
• Anagnostopoulos, Georgios (2013). A Companion to Aristotle (në anglisht). Wiley. ISBN 978-1-118-59243-4.
• Aquinas, Thomas (2013). Summa Theologica (në anglisht). e-artnow. ISBN 978-80-7484-292-4.
• "Aristoteles". Gazetteer of Planetary Nomenclature, United States Geological Survey (në anglisht).
• "Aristoteles-Park in Stagira" (në anglisht). Dimos Aristoteli. Arkivuar nga origjinali më 10 gusht 2022. Marrë më 8 prill 2017.
• "Aristotle (Greek philosopher)". Encyclopædia Britannica (në anglisht).
• Aristotle. "Metaphysics" (në anglisht). The Internet Classics Archive.
• Aristotle. "Meteorology" (në anglisht). The Internet Classics Archive.
• Aristotle. "Nicomachean Ethics" (në anglisht). The Internet Classics Archive.
• Aristotle. "On the Soul" (në anglisht). The Internet Classics Archive.
• Aristotle. "Physics" (në anglisht). The Internet Classics Archive.
• Aristotle. "Poetics" (në anglisht). The Internet Classics Archive.
• Aristotle. "Politics" (në anglisht). The Internet Classics Archive.
• Aristotle. "Prior Analytics" (në anglisht). The Internet Classics Archive.
• "Aristotle Mountains". SCAR Composite Antarctic Gazetteer (në anglisht).
• Aristotle (1948). Monroe, Arthur E. (red.). Politics-Ethics, In Early Economic Thought: Selections from Economic Literature Prior to Adam Smith (në anglisht). Harvard University Press.
• Aristotle (1984). Lord, Carnes (red.). The Politics (në anglisht). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-92184-6.
• Aristotle (2009). Politics (në anglisht). Përkthyer nga Ernest Barker, rishikuar me hyrje e shënime nga R. F. Stalley. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-953873-7.
• Aristotle (1999). Aristotle's Metaphysics (në anglisht). Përkthyer nga Sachs, Joe. Green Lion Press.
• "Aristotle definition and meaning" (në anglisht). Collins English Dictionary.
• "Aristotle with a Bust of Homer, Rembrandt (1653)". The Guardian (në anglisht). 2002-07-27.
• Averroes (1953). Crawford, F. Stuart (red.). Commentarium Magnum in Aristotelis De Anima Libros (në latinisht). Mediaeval Academy of America.
• Barnes, Jonathan (1982). Aristotle: A Very Short Introduction (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-285408-7.
• Barnes, Jonathan (1995). "Life and Work". The Cambridge Companion to Aristotle (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42294-9.
• Bergstrom, Carl T.; Dugatkin, Lee Alan (2012). Evolution (në anglisht). Norton. ISBN 978-0-393-92592-0.
• Blits, Kathleen C. (1999-04-15). "Aristotle: Form, function, and comparative anatomy". The Anatomical Record (në anglisht). 257 (2): 58–63. doi:10.1002/(SICI)1097-0185(19990415)257:2<58::AID-AR6>3.0.CO;2-I. PMID 10321433.
• Bloch, David (2007). Aristotle on Memory and Recollection (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-04-16046-0.
• Bobzien, Susanne (2015). "Ancient Logic". përmbledhur nga Zalta, Edward N. (red.). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht). Metaphysics Research Lab, Stanford University.
• Boole, George (2003) [1854]. The Laws of Thought (në anglisht). Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-089-9.
• Carruthers, Mary (2007). The Book of Memory: A Study of Memory in Medieval Culture (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42973-3.
• Carteron, Henri (1923). Notion de Force dans le Système d'Aristote (në frëngjisht). J. Vrin.
• Cohen, S. Marc (2000-10-08). "Aristotle's Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Corcoran, John (2009). "Aristotle's Demonstrative Logic". History and Philosophy of Logic (në anglisht). 30: 1–20. doi:10.1080/01445340802228362.
• Darwin, Charles (1872). The Origin of Species by Means of Natural Selection (në anglisht) (bot. 6). Londër: John Murray.
• Day, J. (2013). "Botany meets archaeology: people and plants in the past". Journal of Experimental Botany (në anglisht). 64 (18): 5805–5816. doi:10.1093/jxb/ert068. PMID 23669575.
• Degnan, Michael (1994). "Recent Work in Aristotle's Logic". Philosophical Books (në anglisht). 35 (2): 81–89. doi:10.1111/j.1468-0149.1994.tb02858.x.
• Dijksterhuis, Eduard Jan (1969). The Mechanization of the World Picture (në anglisht). Përkthyer nga C. Dikshoorn. Princeton University Press.
• Drabkin, Israel E. (1938). "Notes on the Laws of Motion in Aristotle". The American Journal of Philology (në anglisht). 59 (1): 60–84. doi:10.2307/290584.
• Durant, Will (2006) [1926]. The Story of Philosophy (në anglisht). Simon & Schuster. ISBN 978-0-671-73916-4.
• Düring, Ingemar (1957). Aristotle in the Ancient Biographical Tradition (në anglisht). Almqvist & Wiksell.
• Ebenstein, Alan; Ebenstein, William (2002). Introduction to Political Thinkers (në anglisht). Wadsworth Group.
• Evans, Nancy (2006). "Diotima and Demeter as Mystagogues in Plato's Symposium". Hypatia (në anglisht). 21 (2): 1–27. doi:10.1111/j.1527-2001.2006.tb01091.x.
• Falcon, Andrea (2021). "Commentators on Aristotle". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Fakhry, Majid (2004). "A History of Islamic Philosophy" (në anglisht). Columbia University Press. ISBN 978-0-231-05533-8. {{cite journal}}: Burimi journal ka nevojë për |journal= (Ndihmë!)
• Filonik, Jakub (2013). "Athenian impiety trials: a reappraisal". Dike (në anglisht). 16: 72–73. doi:10.13130/1128-8221/4290.
• Garver, Eugene (1994). Aristotle's Rhetoric: An Art of Character (në anglisht). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-28425-5.
• Gigon, Olof (2017) [1965]. Vita Aristotelis Marciana (në gjermanisht). Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-082017-1.
• Green, Peter (1991). Alexander of Macedon (në anglisht). University of California Press. ISBN 978-0-520-27586-7.
• Grimaldi, William M. A. (1998). "Studies in the Philosophy of Aristotle's Rhetoric". Landmark Essays on Aristotelian Rhetoric (në anglisht). Lawrence Erlbaum Associates. fq. 71. ISBN 978-1-880393-32-1.
• Guthrie, W. K. C. (2010). A History of Greek Philosophy, Vol. 1 (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29420-1.
• Haase, Wolfgang (1992). Philosophie, Wissenschaften, Technik. Philosophie (Doxographica) (në gjermanisht). Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-013699-9.
• Hall, Edith (2018). Aristotle's Way: How Ancient Wisdom Can Change Your Life (në anglisht). The Bodley Head. ISBN 978-1-84792-407-0.
• Halliwell, Stephen (2002). "Inside and Outside the Work of Art". The Aesthetics of Mimesis: Ancient Texts and Modern Problems (në anglisht). Princeton University Press. fq. 152–159. ISBN 978-0-691-09258-4.
• Hankinson, R. J. (1998). Cause and Explanation in Ancient Greek Thought (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-823745-7.
• Hasse, Dag Nikolaus (2014). "Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Hazel, John (2013) [1999]. Who's Who in the Greek World (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-1-134-80223-4.
• Held, Julius (1969). Rembrandt's Aristotle and Other Rembrandt Studies (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-03862-9.
• Hladký, V.; Havlíček, J. (2013). "Was Tinbergen an Aristotelian? Comparison of Tinbergen's Four Whys and Aristotle's Four Causes". Human Ethology Bulletin (në anglisht). 28 (4): 3–11.
• Holowchak, Mark (1996). "Aristotle on Dreaming: What Goes on in Sleep when the 'Big Fire' goes out". Ancient Philosophy (në anglisht). 16 (2): 405–423. doi:10.5840/ancientphil199616244.
• Hooker, William Jackson (1831). The British Flora (në anglisht). Longman.
• Hornblower, Simon (2002). The Greek World, 479–323 BC (në anglisht). Routledge. ISBN 0-415-16326-9.
• House, Humphry (1956). Aristotle's Poetics (në anglisht). Rupert Hart-Davis.
• Humphreys, Justin (2009). "Aristotle (384–322 B.C.E.)". Internet Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Hutchinson, D. S.; Johnson, Monte Ransome (2015). "Exhortation to Philosophy" (PDF). Protrepticus (në anglisht). fq. 22.
• Ierodiakonou, Katerina (2008). "Byzantine Philosophy". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Jones, Jonathan (2002-07-27). "Aristotle with a Bust of Homer, Rembrandt (1653)". The Guardian (në anglisht).
• Jones, W. T. (1980). The Classical Mind: A History of Western Philosophy (në anglisht). Harcourt Brace Jovanovich. ISBN 978-0-15-538312-8.
• Kant, Immanuel (1787). Critique of Pure Reason (në gjermanisht) (bot. 2).
• Kaufmann, Walter Arnold (1968). Tragedy and Philosophy (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-02005-1.
• Kennedy-Day, Kiki (1998). "Aristotelianism in Islamic philosophy". Routledge Encyclopedia of Philosophy (në anglisht). Taylor and Francis. doi:10.4324/9780415249126-H002-1. ISBN 978-0-415-25069-6.
• Kraut, Richard (2001-05-01). "Aristotle's Ethics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Kuhn, Heinrich (2018). "Aristotelianism in the Renaissance". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Kukkonen, Taneli (2010). Grafton, Anthony (red.). The Classical Tradition (në anglisht). Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03572-0.
• Lagerlund, Henrik (2016). "Medieval Theories of the Syllogism". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Lee, Ellen Wardwell; Robinson, Anne (2005). Indianapolis Museum of Art: Highlights of the Collection (në anglisht). Indianapolis Museum of Art. ISBN 978-0-936260-77-8.
• Leroi, Armand Marie (2011-05-03). "Aristotle's Lagoon: Embryo Inside a Chicken's Egg" (në anglisht). BBC.
• Leroi, Armand Marie (2015). The Lagoon: How Aristotle Invented Science (në anglisht). Bloomsbury. ISBN 978-1-4088-3622-4.
• Lindberg, David (1992). The Beginnings of Western Science (në anglisht). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-48205-7.
• Lloyd, G. E. R. (1968). "Aristotle: The Growth and Structure of His Thought". The critic of Plato (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-09456-6.
• Lloyd, G. E. R. (1996). "Adversaries and Authorities". Causes and Correlations (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-55695-8.
• Lloyd, G. E. R.; Brunschwig, Jacques; Pellegrin, Pierre (2000). Greek Thought: A Guide to Classical Knowledge (në anglisht). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-00261-6.
• Lovejoy, Arthur O. (1976). The Great Chain of Being: A Study of the History of an Idea (në anglisht). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-36153-9.
• "Lucas Cranach the Elder – Phyllis and Aristotle" (në anglisht). Sotheby's. 2008.
• Lyell, Charles (1832). Principles of Geology (në anglisht). J. Murray.
• MacDougall-Shackleton, Scott A. (2011-07-27). "The levels of analysis revisited". Philosophical Transactions of the Royal Society B (në anglisht). 366 (1574): 2076–2085. doi:10.1098/rstb.2010.0363. PMC 3130367. PMID 21690126.
• Machamer, Peter (2017). "Galileo Galilei". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Magee, Bryan (2010). The Story of Philosophy (në anglisht). Dorling Kindersley. ISBN 978-0-241-24126-4.
• Mason, Stephen F. (1979). A History of the Sciences (në anglisht). Collier Books. ISBN 978-0-02-093400-4.
• Mayr, Ernst (1982). The Growth of Biological Thought (në anglisht). Belknap Press. ISBN 978-0-674-36446-2.
• McLeisch, Kenneth Cole (1999). Aristotle: The Great Philosophers (në anglisht). Routledge. ISBN 978-0-415-92392-7.
• Medawar, Peter B.; Medawar, J. S. (1984). Aristotle to Zoos: a philosophical dictionary of biology (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-283043-2.
• Miller, Willard M. (1973). "Aristotle on Necessity, Chance, and Spontaneity". New Scholasticism (në anglisht). 47 (2): 204–213. doi:10.5840/newscholas197347237.
• Modrak, Deborah (2009). "Dreams and Method in Aristotle". Skepsis (në anglisht). 20: 169–181.
• Moore, Ruth (1956). The Earth We Live On (në anglisht). Alfred A. Knopf.
• Nasr, Seyyed Hossein (1996). The Islamic Intellectual Tradition in Persia (në anglisht). Curzon Press. ISBN 978-0-7007-0314-2.
• Nawotka, Krzysztof (2009). Alexander the Great (në anglisht). Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-4438-1811-7.
• Nussbaum, Martha C.; Osborne, Catherine (2014). "Aristotle". The Oxford Companion to Classical Civilization (në anglisht) (bot. 2). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-954556-8.
• Ogden, Daniel (2024). The Cambridge Companion to Alexander the Great (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-84099-6.
• Ostwald, M.; Lynch, J. (1982). "The Growth of Schools and the Advance of Knowledge". The Cambridge Ancient History, Volume 6: The Fourth Century BCE (në anglisht). Cambridge University Press.
• Phelan, Joseph (2002-09). "The Philosopher as Hero: Raphael's The School of Athens" (në anglisht). ArtCyclopedia. {{cite web}}: Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!)
• Pickover, Clifford A. (2009). The Math Book (në anglisht). Sterling. ISBN 978-1-4027-5796-9.
• "Predicate Logic" (PDF) (në anglisht). University of Texas. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 29 mars 2018. Marrë më 30 korrik 2026.
• Reeve, C. D. C.; Miller, Patrick L. (2015). Introductory Readings in Ancient Greek and Roman Philosophy (në anglisht). Hackett. ISBN 978-1-62466-354-3.
• Rhodes, Frank Harold Trevor (1974). Evolution (në anglisht). Golden Press. ISBN 978-0-307-64360-5.
• Robbins, Lionel (2000). A History of Economic Thought: The LSE Lectures (në anglisht). Princeton University Press.
• Rorty, Amélie Oksenberg (1996). "Structuring Rhetoric". Essays on Aristotle's Rhetoric (në anglisht). University of California Press. ISBN 978-0-520-20227-6.
• Rovelli, Carlo (2015). "Aristotle's Physics: A Physicist's Look". Journal of the American Philosophical Association (në anglisht). 1 (1): 23–40. doi:10.1017/apa.2014.11.
• Russell, Bertrand (1972). A History of Western Philosophy (në anglisht). Simon and Schuster. ISBN 978-0-671-31400-2.
• Sedley, David (2007). Creationism and Its Critics in Antiquity (në anglisht). University of California Press. ISBN 978-0-520-25364-3.
• Shields, Christopher (2012). The Oxford Handbook of Aristotle (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-518748-9.
• Shields, Christopher (2016). "Aristotle's Psychology". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Shute, Clarence (1941). The Psychology of Aristotle: An Analysis of the Living Being (në anglisht). Columbia University Press.
• Smith, Robin (2017). "Aristotle's Logic". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Sorabji, R. (2006). Aristotle on Memory (në anglisht) (bot. 2). Çikago: University of Chicago Press. fq. 54.
• Sorabji, Richard (1990). Aristotle Transformed (në anglisht). Duckworth. ISBN 978-0-7156-2254-4.
• Staley, Kevin (1989). "Al-Kindi on Creation: Aristotle's Challenge to Islam". Journal of the History of Ideas (në anglisht). 50 (3): 355–370. doi:10.2307/2709566.
• "The School of Athens by Raphael" (në anglisht). Visual Arts Cork.
• Stewart, Jessica (2019). "The Story Behind Raphael's Masterpiece 'The School of Athens'". My Modern Met (në anglisht).
• Susskind, Leonard (2011-10-03). "Classical Mechanics, Lectures 2, 3". The Theoretical Minimum (në anglisht).
• Taylor, Henry Osborn (1922). "Chapter 3: Aristotle's Biology". Greek Biology and Medicine (në anglisht).
• Thomas, Nigel J. T. (2018-03-21). "Aristotle's influence (Supplement to Mental imagery)". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Thompson, D'Arcy (1910). Ross, W. D.; Smith, J. A. (red.). Historia animalium – The works of Aristotle translated into English (në anglisht). Clarendon Press.
• Warren, Howard C. (1921). A History of the Association Psychology (në anglisht). C. Scribner's Sons.
• Webb, Wilse (1990). Dreamtime and dreamwork: Decoding the language of the night (në anglisht). Jeremy P. Tarcher. ISBN 978-0-87477-594-5.
• Wildberg, Christian (2016). "John Philoponus". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht).
• Wilkins, John (2009). Species: a history of the idea (në anglisht). University of California Press. ISBN 978-0-520-27139-5.
• Worthington, Ian (2014a) [2004]. Alexander the Great: Man and God (në anglisht). Routledge. ISBN 978-1-317-86644-2.
• Worthington, Ian (2014b). By the Spear: Philip II, Alexander the Great, and the Rise and Fall of the Macedonian Empire (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-992986-3.
• Wu, Yuchen (2022). "The Relationship Between Aristotle and Alexander the Great". Proceedings of the 2021 International Conference on Public Art and Human Development (në anglisht). Vëll. 638. Paris: Atlantis Press. doi:10.2991/assehr.k.220110.015. ISBN 978-94-6239-523-7.

Lidhje të jashtme

• Aristoteli – Internet Encyclopedia of Philosophy (anglisht)
• Aristoteli – Stanford Encyclopedia of Philosophy (anglisht)
• Veprat e Aristotelit – Internet Classics Archive (anglisht)
• Projekti Perseus – Universiteti Tufts (anglisht) (greqisht të lashtë)
• P. Remacle (frëngjisht) (greqisht të lashtë)