Velika seoba Srba od 1690. godine pod patrijarhom Arsenijem III �arnojevi�em iz srpskih predela onda�nje Turske na onda�nju austrijsku teritoriju u Podunavlju predstavlja zna�ajnu, sudbonosnu prekretnicu u duhovnom i politi�kom �ivotu srpskog naroda. Od tih vremena po�inje i naglo uklju�ivanje Srba u zapadnoevropsku kulturu, a mnogobrojni i slo�eni dru�tveni procesi izmeni�e korenito celokupan sklop na�eg dru�tva, u �ijem krilu ja�a gra�anska klasa. Sasvim razumljivo, te brojne promene nisu mimoi�le ni srpsku umetnost. Ubrzo posle Velike seobe, umetni�ko stvaranje kod Srba bi�e obele�eno i postepenim ga�enjem tradicionalnih oblika zasnovanih na dugotrajnom vizantijskom likovnom iskustvu, uprkos delovanju brojnih zografa, koji uporno, sve do sredine 18. veka, odolevaju novinama.

Me�utim, glavni tokovi srpske umetnosti u 18. veku bi�e nadmo�no usmereni i na podru�je Podunavlja, gde se, u Sremskim Karlovcima, kona�no ustalio i srpski duhovni i politi�ki centar, �iji se uticaj ra�irio na �itavom podru�ju Karlova�ke mitropolije. Upravo u Sremskim Karlovcima, ta�nije - u dvorskom krugu patrijarha Arsenija IV Jovanovi�a �akabente, preokrenu�e se ukus nosilaca najvi�e crkvene vlasti u korist barokizovane ukrajinske umetnosti, �iji zastupnici postaju i dvorski slikari karlova�kog patrijar�ijskog dvora. Pa ipak, sve do sredine 18. veka pora�eno zografsko stvaranje predstavlja upravo onu kop�u koja srpsku umetnost povezuje s prethodnim vekovima, ta�nije - sa starom likovnom tradicijom Balkana.

Pored ikonopisa, zografski stil je prisutan i u monumentalnom slikarstvu u krajevima ju�no od Dunava. Tako, na primer, u 1736. godini nastaje izvanredna zografska celina u manastiru Dra�i kod Kragujevca, a ne�to kasnije, 1737. zografska dru�ina Andre Andrejevi�a iz Vr�ca, koja je radila u crkvi manastira Mesi�a, �ivopi�e staru crkvu manastira Vra�ev�nice. Ako se ovim �ivopisnim delima doda i srpsko zografsko stvarala�tvo na podru�ju dana�nje Rumunije - u manastiru Bezdinu ili u crkvi u Lipovi - postaje jo� slo�enija slika srpske umetnosti u prvoj polovini 18. veka.

Kada se u tridesetim godinama 18. veka pojavljuje u srpskoj sredini Hristofor �efarovi�, proces raskidanja s tradicionalnim umetni�kim nasle�em jo� nije poprimio onaj zamah i onu snagu koju �e mu on dati, zabele�iv�i u �ivopisu manastira Bo�ana u Ba�koj 1737. ro�enje jedne nove slikarske epohe. U 18. veku, �efarovi� je bio prvi koji se u srpskom slikarstvu jasno opredelio za novo i svakako slobodnije shvatanje forme i boje. Re� je o majstoru koji se, s neskrivenim temperamentom, smelo upu�tao u napore da celokupnu organizaciju slika podredi koloristi�kim slobodama �to su u tom obliku bile nepoznate u srpskoj umetnosti do sredine 18. veka. Ve� najraniji istra�iva�i na�e umetnosti novijeg doba istakli su da je bo�anski �ivopis izveo slikar od ma�te i temperamenta, koji te�i k novom, li�nom i ekspresivnom. Tada je re�eno da je crkva u Bo�anima jedno od mesta u kome se rodilo na�e moderno slikarstvo.

Na isti na�in, kao �to �ivopis u manastiru Bo�anima predstavlja i pravu prekretnicu u srpskoj umetnosti koja se razvija u prve tri decenije 18. veka, �ivopis u manastiru Kru�edolu zastupa one nove umetni�ke te�nje �ije ishodi�te treba tra�iti u umetnosti Ukrajine, koja je i sama oplo�ena tekovinama zapadnja�kog baroknog stvarala�tva. Re� je o �ivopisu nastalom u razdoblju 1750/51-1756. godine, �iji sadr�aj i stilske odlike jasno otkrivaju pre�ene puteve na�e umetnosti, ta�nije - onu brzinu kojom se nastavlja njena dalja evropeizacija. Geneza stila kru�edolskog slikarstva danas je s mnogo dokaza pripisana ukrajinskom slikaru Jovu Vasilijevi�u, ina�e dvorskom slikaru patrijarha Arsenija IV Jovanovi�a �akabente, �ije pribli�avanje zapadnoevropskom baroku, bez sumnje, pospe�uju i njegovi predlo�ci. Utvr�eno je da se on slu�io ilustrovanim baroknim biblijama �tampanim u Nema�koj i Holandiji, Vajglovom biblijom, na primer. Prema tome, na�in na koji su kru�edolske zidne povr�ine slikarski obra�ene nedvosmisleno otkriva svoje barokno poreklo, onu izmenjenu duhovnu klimu koja je sredinom 18. veka ve� uveliko zahvatila celokupan politi�ki i duhovni �ivot preseljenih Srba.

Bez obzira na �injenicu �to je �ivopis u naosu crkve u Kru�edolu 1756. godine izveo drugi majstor (najverovatnije je to bio Stefan Tenecki), duh ukrajinskog baroka i ovde je prisutan.

Na taj na�in, slikarstvo manastira Kru�edola, posmatrano u celini, predstavlja tipi�an spomenik srpske umetni�ke sudbine sredinom 18. veka. Pored Bo�ana, jo� jednom je ogla�eno na zidovima jednog na�eg manastira novo razdoblje u umetni�kim shvatanjima. Silina ukrajinskog baroka dala je srpskom slikarstvu nove podsticaje, zaustaviv�i bar za trenutak i na�e neposredno sporazumevanje s umetno��u Zapada.

Pod uticajem ukrajinskog baroka rade slikari Nikola Ne�kovi�, Dimitrije Ba�evi�, Dimitrije Popovi�, Jovan Popovi�, Vasa Ostoji�, Ambrosije Jankovi� i Janko Halkozovi�, �ija je umetni�ka prevlast sna�no obele�ila razdoblje od pedesetih do sedamdesetih godina 18. veka. Upravo u tom periodu grupa ovih slikara naslikala je i najzna�ajnije ikonostase na podru�ju Karlova�ke mitropolije.

Iako je u Podunavlju od pedesetih do sedamdesetih godina 18. veka nadmo�no prisutna ju�noruska barokna orijentacija, ipak se oko 1750. javljaju i te�nje ka neposrednijem ugledanju na zapadnja�ku umetnost. Budimac Joakim Markovi� slika u tim godinama za Srbe u vara�dinskom �eneralatu, u Plav�incima i Di�niku, a njegovi radovi otkrivaju radoznalog umetnika, majstora koji ve� izmi�e sugestivnim poukama ukrajinske umetnosti, a to zna�i da je stilski razvoj srpske umetnosti otada sve te�nje povezan i s razvojem celokupnog srpskog dru�tva. Otuda, nije nikakva slu�ajnost �to je glavni, a umetni�ki najnapredniji tok srpske umetnosti vezan za podru�je Podunavlja, gde nastaje i na�a nova gra�anska kultura, usmerena na dokraj�avanje vi�evekovnog duhovnog primata srpske crkve.

Na podru�ju Podunavlja, zahvaljuju�i uticajima iz Ukrajine, ve� je stvorena i jedna posebna varijanta srpske umetnosti, u kojoj preovla�uju te�nje da se pravoslavna ikona kona�no pretvori u baroknu sliku. Ovaj proces iznedrio je napokon i takvog majstora kao �to je to bio Teodor Kra�un, umetnik u �ijem delu barokne te�nje doma�uju i svoju najzreliju ta�ku, priklanjaju�i se gotovo istovremeno i novim, rokajnim shvatanjima. Na taj na�in Teodor Kra�un, �ije datovane radove mo�emo pratiti od 1772, kada zajedno sa slikarima Jovanom Isailovi�em i Lazarom Serdanovi�em radi za crkvu Sv. Georgija u Somboru, pa sve do 1780, kada dovr�ava svoje ikone za karlova�ku Sabornu crkvu - odra�ava i sve one bitne umetni�ke procese kod Srba. Bio je to zaista veliki majstor, koji je bio kadar da rezimiraju�i dotad pre�ene puteve srpske umetnosti ozna�i i njenu kona�nu evropeizaciju. Vi�e od pola veka pre njegove pojave otpo�eo je kod Srba proces umetni�ke barokizacije, a stara vizantijska estetika, okrenuta od problema forme k svetu ideja i ose�anja, uzaludno je sada branila svoja glavna izra�ajna sredstva: liniju i ritam. Kompromisi s barokom nicali su sa mnogim stranama prostranog vizantijskog sveta. Kada je u Sremskim Karlovcima ovladao tajnama barokne umetnosti, Kra�un se u istom hramu neo�ekivano okrenuo i rokokou. Sti�e se utisak da je, siguran u sebe, odjednom odlu�io da u izmenjenim slikarskom rukopisu oku�a svoje mo�i.

I tako, ba� u Karlovcima, Kra�un je ostvario najlep�a dela srpskog rokokoa. Jer, svi oni srpski slikari koji �e od osamdesetih godina 18. veka raditi u novom duhu, npr. Jakov Orfelin i Teodor Ili� �e�ljar, pogo�eni ve� i nastupaju�im klasicizmom, ne�e dose�i onu stilsku i slikarsku jasno�u koju je postigao Teodor Kra�un, poraziv�i kona�no na svojim ikonostasima Vizantiju. Bio je to slikar koji je u svojim vrhunskim delima i prve i druge faze uspeo da vi�e od samoga doga�aja predstavi njegovu duhovnu pozadinu. I upravo na toj Kra�unovoj sinteti�koj vrlini i po�iva ona simbioza stare vizantijske spiritualnosti i umetni�kih oblika jedne nove epohe, s kojom su neumoljivo suo�eni svi duhovni i politi�ki tokovi srpskog dru�tva u 18. veku.

Stilske karakteristike baroknog klasicizma i rokokoa prisutne su u delu Teodora Ili�a �e�ljara, slikara �kolovanog u Be�u. Njegova delatnost obele�ava vreme od 1782. do 1793. kada radi ikonostase u Mokrinu, Staroj Kanji�i, Kikindi i Ba�kom Petrovom Selu. Formiran sa tekovinama zapadnja�ke kasnobarokne umetnosti - zna se da se ugledao na Vin�enca Fi�era i Fran�eska Solimenu - on se vrlo brzo opredeljuje za rokajnu paletu i oblike koji su svakako najvi�e odgovarali njegovim mirnim i lirski ose�ajnom slikarskom temperamentu. Klasicizam, koji ga se dotakao u prvom redu zbog svojih strogih crta�kih zahteva, isto mu tako nije odgovarao kao ni slo�ena dramatika i patetika baroka. Na boji je i zasnovan njegov su�tinski razlaz s klasicizmom iako on, upore�en s Kra�unom, ne predstavlja slikara onako velikog koloristi�kog raspona i snage.

Li�nosti kao �to su Stefan Gavrilovi� i Arsa Teodorovi� majstori su s kojima se u srpskom slikarstvu zavr�ava umetni�ka epoha 18. veka i ra�a nov likovni i estetski ideal.

I srpsko portretno slikarstvo do�ivljavalo je u 18. veku svoj procvat. Sasvim jasno, i ono sledi sve stilske novine ove burne epohe. Prvobitna krutost u postavljanju modela, povr�inska obrada, nesigurnost crte�a i naivna obrada dekorativnih vrednosti - sve se vi�e povla�e u korist �istih, slikarskih vrednosti i prisnijeg psiholo�kog analiziranja modela.

Za prihvatanje nove barokne umetnosti kod Srba va�na svedo�anstva pru�a i razvoj arhitekture tokom 18. veka. Ve� 1726. zidaju se uz stare manastire (Kru�edol, Velika Remeta, Hopovo) visoki barokni zvonici, ponekad i s malim kapelicama na spratovima, ili se te gra�evine pregra�uju u "novoj arhitekturi" (Hodo�, Kru�edol). Duh novog vremena kao da je prisutan u preporuci samog mitropolita Mojsija Petrovi�a iz 1724, u kojoj mitropolit, govore�i i o zidanju novih crkava i njihovom izgledu, savetuje da one ne budu tesne i niske kao za turskog vladanja "no �to dl�aj�e i �ir�e mo�no". Pa ipak, naporedo s novim stilom �ivi i graditeljstvo oslonjeno na tradicionalne oblike tzv. Moravske �kole (manastir Grabovac, Kovilj, Jazak, Beo�in, crkva Sv. Petra i Pavla u Sremskim Karlovcima, crkva u Sremskoj Kamenici i manastir Bo�ani). Me�utim, pobedu barokne arhitekture kod Srba predstavlja gra�enje katedralne crkve Sv. Nikole u Sremskim Karlovcima, sredi�tu mitropolije. Ovaj veliki poduhvat preduzeo je mitropolit Pavle Nenadovi� u periodu 1758-1762. godine, a kao njenu glavnu karakteristiku treba spomenuti monumentalnu fasadu, flankiranu sa zapadne strane dvama masivnim tornjevima na na�in koji je bio jako rasprostranjen na srednjoevropskom podru�ju.

Tako se tokom 18. veka zidao �itav niz baroknih crkava �ije bi osnovne stilske karakteristike pokazivale veliku zajedni�ku srodnost. Pojavljuje se skromno ra��lanjena zapadna fasada a od dekorativnih elemenata redovno su primenjeni jednostavni pilastri i lizene, profilisane ni�e i venci, dok su stubovi znatno re�i. Na sli�an na�in pilastri i lizene postaju glavni dekorativni elementi i na vitkim, �eto veoma smelo gra�enim tornjevima. Pod uticajem srednjoevropskog baroka zidaju se i manastirski konaci u Kru�edolu, �i�atovcu, kao i dve episkopske rezidencije u Arad-Gaju i Vr�cu. U tom duhu izvedena je i prva urbanizacija na�ih naselja u Podunavlju, od kojih �e neka izrasti u sna�na duhovna i ekonomska sredi�ta (Sremski Karlovci, Zemun, Sremska Mitrovica, Novi Sad, Vr�ac, Sentandreja, Budim).

Ako bi se podvukla najosnovnija karakteristika barokne arhitekture kod Srba, �ini se da je taj, u osnovi feudalni i monarhisti�ki stil, kod nas prihva�en u svoj smirenoj gra�anskoj varijanti. Po jednostavnosti i strogosti svojih oblika, srpske su crkve ta�no odgovarale ovoj, ek kasnije, za vreme jozefinizma, izrekom tra�enoj nedekorativnosti. Otuda sasvim je razumljiva i �injenica �to Srbi rokoko u arhitekturi primaju oprezno, skoro odbojno, i da se elementi ovoga stila isklju�ivo svode na podre�enu, dekorativnu ulogu, zbog �ega se oni ne javljaju u celokupnom sklopu gra�evine ve� samo u njenim pojedinim detaljima. S takvim shvatanjima put u klasicizam bio je otvoren bez otpora.

Na taj na�in, sve �to je gra�eno kod Srba u 18. veku karakteri�e dvojstvo stila, skoro uporedna pojava tradicionalnih arhitektonskih oblika s onim novim, baroknim. Ovakvo dvojstvo duboko je uslovljeno dru�tvenim i istorijskim razvojem srpskoga naroda. U pro�imanjima tih pravaca jasno se ogleda i deo ovog dru�tvenog procesa kroz koji je na�em gra�anstvu tada namenjeno istorijsko, predvodni�ko mesto.

Sasvim su osobeni tokovi umetni�kog razvoja u Boki kotorskoj, naro�ito od kraja 17. veka, kada je celo ovo podru�je dospelo pod vlast Mleta�ke republike. Vekovni procesi etni�kih i kulturnih simbioza, ispoljeni u stalnom obnavljanju stanovni�tva iz Stare Hercegovine i Crne Gore, nastavljeni su i dalje, tokom 18. veka. S druge strane, zahvaljuju�i pomorstvu, Boka kotorska je s mnogih podru�ja Jadrana, prostranog Mediterana, pa i �ire, dolazila u dodir s raznolikim umetni�kim stvaranjem. Oduvek bikonfesionalno, podru�je Boke kotorske bilo je predodre�eno da pru�i upe�atljivu sliku naporednog tolerantnog �ivljenja pravoslavnog i katoli�kog sveta. Za ovo tvr�enje najbolji je primer nova crkva manastira Savine kod Herceg-Novog, �ije je gra�enje otpo�elo 1777. a dovr�eno 1799. godine. Za izgradnju ovog pravoslavnog hrama monasi su pozvali kor�ulanskog graditelja Nikolu Foreti�a, koji je sa svojom dru�inom dao crkvi eklekti�ki pe�at. Odnegovan u tradiciji dalmatinske romanike i gotike, a ne manje i sa renesansnim i baroknim htenjem, Foreti� je na crkvi manastira Savine primenio izvesne elemente pro�lih epoha, dovr�iv�i jednobrodnu gra�evinu i masivnim, osmostranim kubetom opasanim vencem slobodnih stubi�a. Na taj na�in, tek ovim kubetom, crkva je dobila zavr�ni, kona�ni izgled pravoslavnog hrama.

Tradicionalni ikonopis neguju slikari iz porodice Rafailovi�a Dimitrijevi�a, za �ijeg se rodona�elnika obi�no uzima "zograf Dimitrije Daskal", koji se prvi put pominje ve� 1689. na ikonama Deizisa u crkvi Sv. Luke u Kotoru, a ve� 1692. �ivopi�e crkvu Sv. �or�a u �i�i�ima. Njegovo svakako najva�nije delo izvedeno je od 1717-1718. u crkvi Sv. Nikole u Pelinovu (Grbalj), gde �ivopi�e �ivot sv. Nikole, Bogorodice, najzad ceo monolog. I tokom 18. veka, pa �ak jo� i u prvim decenijama 19. veka, deluju zografi iz ove porodice, �ije stvaranje posmatrano u celini, ostaje do kraja konzervativno i odbojno prema novinama.

Na majstore tradicionalnih shvatanja nastavljaju se i pop Simeon Lazovi� i njegov sin Aleksije. I u njihovom slu�aju pokaza�e se jo� jednom da stil i duh jedne prodorne umetnosti kako je bilo barokno i maniristi�ko slikarstvo Venecije ne mora po svaku cenu da razbije i porazi umetni�ko nasle�e jednog sveta, niklo iz drugih duhovnih kretanja.

I, najzad, barokizacija srpskog dru�tva u 18. veku, �iji su glavni nosioci bili srpsko gra�anstvo i crkva, predstavlja u na�oj kulturi, i pored svih zaobilaznih puteva kojima je ovaj stil nastupao u na�u sredinu, period zapadnja�ke orijentacije na�e kulture. U tom procesu srpska je umetnost stvorila dela koja se s pravom mogu okarakterisati kao nacionalna varijanta te umetnosti i tih stremljenja, varijanta koja se umnogome izdvaja iz sli�nih pojava na prostranim terenima pravoslavne umetnosti. Sve govori u prilog mi�ljenju da barok za Srbe predstavlja i jednu od najva�nijih politi�kih i dru�tvenih prekretnica, jedan od ugaonih kamenova na�e moderne kulture.

Umetnost u 19. veku

Sli�no kao i u Austriji produ�en je i kod Srba vek baroknog crkvenog slikarstva i u 19. stole�u. promene do kojih je neminovno do�lo vezuju se za stilski uticaj veoma sna�ne grupe be�kih nazarena, �ije te�nje prodiru i u srpsko crkveno slikarstvo. Ali, promene nisu zahvatile jedino crkveno slikarstvo ve� i ono koje je bilo zaokupljeno profanom tematikom, u prvom redu negovanjem portretnog slikarstva. Pri tome, najve�i uticaj izvr�i�e sledbenici klasicisti�kih ube�enja, i sasvim razumljivo, njihove be�ke varijante, poznatije pod imenom bidermajer. Od kraja 18. pa sve do osamdesetih godina 19. veka vezanost srpske umetnosti sa Ba�kom bi�e i njena glavna, prepoznatljiva oznaka. Ovakva usmerenost imala je za posledicu da su srpski slikari, trude�i se da �to vernije slede svoje be�ke profesore, su�avali svoju vlastitu izvornu kreativnost. Pa ipak, uprkos neumoljivim �kolskim programima, te�ko se mo�e pore�i i �injenica da su srpski slikari tog razdoblja sa�uvali i svoje uro�eno koloristi�ko ose�anje. Upravo na boji sazdane su i glavne vrednosti srpskog slikarstva u 19. veku. Taj koloristi�ki senzibilitet mo�e se uo�iti ve� kod Arse Teodorovi�a, Pavela �urkovi�a i Nikole Aleksi�a a naro�ito kod Konstantina Danila, bez sumnje najve�eg srpskog slikara kojeg je kod nas iznedrio bidermajer. U slikarskom pogledu, ovi su umetnici bili istovremeno naivni i rafinovani, a njihov smisao za boju jasno se nadovezuje na vi�evekovnu tradiciju srpskog slikarstva. Samosvojnost njihovih shvatanja ispoljena je u na�inu na koji oni obra�uju svoje portretno slikarstvo. Skoro boja�ljivo i smerno sede pred na�im slikarima pripadnici mladog gra�anstva, glavni predstavnici dr�avnog �inovni�tva, vojnog i trgova�kog stale�a. �tavi�e, �ak i �udljivi autokrator kakav je bio knez Milo� Obrenovi� jedva da se na svom portretu sam razlikuje od jednog nepoznatog grani�arskog oficira ili novooboga�enog trgovca u gradskim naseljima u Podunavlju. �ak i na�in na koji se oni odevaju karakteri�e me�avina gradske i seoske no�nje, tako da je te�ko svako utvr�ivanje njihovog socijalnog ranga.

Na po�etku �etrdesetih godina 19. veka srpsko slikarstvo napu�ta postepeno svoju klasicisti�ku bidermajersku strogost. Napu�ta se tako�e i ona prvobitna pretencioznost koju karakteri�u stilski ideali obrazovanijeg dela na�eg gra�anstva. Izgledalo je kao da se na portretima gubi ona dobro pogo�ena psiholo�ka pouzdanost koja se zasnivala na nagla�enom smislu za analiti�ku pronicljivost. Stiglo se do tihih, skoro nenametljivih prelaza k romantizmu, pri �emu i celokupna umetnost u tadanjoj Austriji nije ostala nedodirnuta. To je vreme kada je, posle pora�ene revolucije iz godine 1848, zavladala �inovni�ko-policijska reakcija, poznata u istoriji kao era svemo�nog �efa policije Aleksandra Baha. Ali, sve slabosti ove mnogonacionalne dr�ave stalno su izbijale na videlo. �ak i novo dualisti�ko ustrojstvo monarhije nije dalo nikakva kona�na re�enja. Zbog toga nije slu�ajnost �to se stara varijanta klasicizma zvana bidermajer odr�avala i u slikama tog vremena, pri �emu bez onog juna�kog, skoro monumentalnog patosa i herojske dramatike koja je ostvarena u francuskom slikarstvu jednog �erikoa i Delakroaa. Srpsko istorijsko slikarstvo bilo je ograni�eno u svojoj racionalnoj konstrukciji, a ponekad je bilo i anegdotsko, pa i naivnog karaktera. Kompozicije ostavljaju utisak kao da su preuzete iz naivne re�ije srpskog romanti�kog pozori�ta. Prepoznatljiva je te�nja da se gledalac ve�e pomo�u rodoljubive sadr�ine ovih slika.

Najobimniji romanti�ko-istorijski slikarski program ostvaren je u crkvi manastira Kuve�dina sredinom 19. veka. Iako su usta�e tokom Drugog svetskog rata uni�tile zidne slike zajedno sa crkvom i manastirskim konacima, zna se do detalja za njihov sadr�aj. Re� je o scenama iz �ivota sv. Save izvedenim prema zamisli samog poru�ioca arhimandrita Nikanora Gruji�a, istaknutog rodoljubivog pesnika romanti�ne epohe. Izvo�enje ovih monumentalno zami�ljenih scena Gruji� je poverio novosadskom slikaru, Pavlu Simi�u, be�kom �aku, koji je, �koluju�i se u Be�u, i sam primio slikarske pouke tamo�njih nazarena. Upravo zbog toga, kompozicije su izgubile izvornu dramati�nu snagu, a razbijena je i njihova celovitost koju je mogla ostvariti upotreba svetlo-tamnih efekata. Jo� jednom ponovila se vezanost srpskih slikara za varijantne oblike be�kog klasicizma, u ovom slu�aju nazarena. Bilo je krajnje naivno religiozne scene pomo�u predlo�aka preuzetih u ilustrovanim biblijama, poput one koju je stvorio Karolsfeld, preneti u srpsko slikarstvo, a jo� manje njihove kompozicione sheme primeniti i na na�e istorijsko slikarstvo.

Ovakav stil prevazi�ao je umetni�ki temperament kakav je bio �ura Jak�i�. Ve� prilikom svog u�enja u Be�u, Jak�i� je osetio sadr�ajnu i formalnu iscrpljenost be�kog klasicizma, a posebno je njegov otpor izazvalo i njegovo sna�no koloristi�ko ose�anje, kakvo do njegove pojave nije vi�eno u srpskom slikarstvu. Tako se i moglo desiti da je Jak�i� u Be�u, tra�e�i po galerijama svoje slikarske uzore, prigrlio Rembranta, odu�evljen pre svega igrom svetlosti i senke kod velikog Holan�anina. S Jak�i�em, bez sumnje, srpska romantika je u periodu od 1850. do 1870. dosegla i svoj vrhunac.

Najzad, u ovom razdoblju javljaju se i prve ozbiljnije promene u shvatanju pejza�a, koji je u ranijem vremenu u srpskoj umetnosti igrao isklju�ivo podre�enu, stafa�nu ulogu i nije, na�alost, pretvoren u samostalan slikarski izraz. Slike s tematikom �istog pejza�a pojavljuju se u romantizmu kod vrsnih portretista kao �to su bili Novak Radoni� i Steva Todorovi� i grafi�ar Anastas Jovanovi�. Pored slikanja portreta, romanti�no rodoljublje iscrpljuje se mahom slikanjem crkvenih ikonostasa i, u manjoj meri, istorijskim sadr�ajima preuzetim iz dalje i bli�e pro�losti.

Tek pojava slikara �kolovanih u Minhenu iz 1870. ozna�ava jo� jednu prekretnicu u na�em slikarstvu. Nju karakteri�e i prihvatanje pejza�a kao samostalne slikarske vrste. Uticaj minhenske slikarske �kole produ�i�e se do stvaranja srpske moderne u periodu od 1900. do kraja Drugog svetskog rata. Posredovanjem Minhena, pojavi�e se u srpskom slikarstvu razli�iti uticaji evropskog realizma, ideje francuskih Majstora iz Barbizona, �ak i pouke Holan�ana 17. i 18. veka. Ovakve slikare privuklo je slikanje mrtve prirode i seoske �anr scene, a ostvarivali su ih primenom tonskih re�enja i prigu�enom gamom. Na ovim slikama izranjaju tamne, zelene, crvene i srebrnosive boje, i glavni zastupnici ovakvih shvatanja postali su minhenski �aci Milo� Tenkovi�, �or�e Krsti� i �or�e Milovanovi�.

Na Tenkovi�evim slikama svetlosti je dodeljena jedna nova uloga, iako je jo� uvek re� o svetlosti koja je naknadno konstruisana u ateljeu, a ne u prirodi.

Ne�to mla�i �or�e Krsti� boravio je u Minhenu u vremenu od 1873. do 1878. godine. Njegov drugi period traje od 1879. do 1883. i predstavlja najplodnije razdoblje njegovog �ivota. Izmenjen je tada i njegov slikarski rukopis, vidljiv u primeni poteza �irokom �etkom, �to je njegovim slikama davalo pe�at neke brzine i snage. Svojim tamnim bojama, ta�nije - svojim brzim i neuobi�ajenim harmonizovanjem boja Krsti� je iznenadio Beogra�ane. On se kolebao izme�u tonskih i koloristi�kih re�enja, pribli�avaju�i se postepeno koloristi�kim, u �emu i le�i najve�a vrednost njegovog slikarstva.

Sa�mu li se ova razmatranja o �or�u Krsti�u, mo�e se re�i da je realizam minhenskog shvatanja sa svojim osnovnim na�elima predstavljao podlogu na kojoj je sazdano njegovo slikarstvo. Kratko re�eno, bio je to najve�i majstor na�eg realizma, koji je u svojim delima spajao i takve suprotnosti kao �to su romantika i realizam. Uticaj romantike stalno se provla�i i iskazuje u mnogim njegovim delima. Samo jedan ube�eni romanti�ar bio je kadar da se pribli�i i svetu barokne dramatike i da tako do�ara i ne�to nemirno i vizionarno u svojim svetlo-tamnim kontrastima.

Prilikom razmatranja srpske umetnosti 19. veka ne treba prevideti ni op�ti dru�tveni okvir. Ne treba zaboraviti da se posle 1879. godine politi�ki i kulturni �ivot jo� sna�nije pro�eo s razvojem srpske dr�ave, koja otada kao njen ravnopravni �lan ulazi u porodicu suverenih evropskih dr�ava. Uprkos mnogim dru�tvenim suprotnostima Srbija je nezadr�ivo zakora�ila u mnoge procese svoje potpune evropeizacije. Na taj na�in na�li su se srpski slikari u mnogim dilemama izazvanim svojim obrazovanjem na Minhenskoj akademiji i zahtevima svojih poru�ilaca. Takav raspon neminovno je vodio i u odre�ene ustupke ne samo u sadr�ajnom ve� i u likovnom smislu. To su bili razlozi �to se i istorijsko slikarstvo kod Srba na�lo pred novim zadacima i izazovima. Tako su krajem veka stvorene i po formatu velike, pompezne slike iz nacionalne pro�losti. Primeri za ovo tvr�enje su slike Seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem III �arnojevi�em 1690, delo Pavla Jovanovi�a iz 1896, Progla�enje srpskog carstva, delo Pavla Jovanovi�a iz 1900, i Ulazak cara Du�ana u Dubrovnik, platno Marka Murata iz iste, 1900. godine.

Me�utim, uprkos svim zvani�nim porud�binama i podr�ci dr�avnih vlasti, naporedo s ovakvim te�njama, nezadr�ivo se razvijaju i druga�iji slikarski procesi. Tako, u devedesetim godinama 19. veka javlja se i jedna do tada nepoznata kosmopolitsko-mondenska crta, dovoljno sna�na da ubla�i mogu�u kriti�ku o�tricu realizma. Zanimljivo je da su se krajem veka srpski realisti gotovo sasvim oglu�ili o pojavu evropskog impresionizma, �ije se te�nje u srpskom slikarstvu ostvaruju tek u prvim decenijama 20. veka. Ali, iako se srpski slikari krajem 20. veka ne opredeljuju za �ist impresionizam, ipak kod nas nisu nepoznate one te�nje koje obuhvata pleneristi�ko slikarstvo, a zna�ajna je i pojava onog umetni�kog signala koji je zastupila minhenska secesija. Usamljen glasnik ovakvih te�nji bio je slikar Leon Kojen. �kolovan u Minhenu, poku�ao je Kojen, sasvim u duhu shvatanja Hansa fon Maresa, da stvori svoj ciklus o ljudskom �ivotu, poistove�uju�i njegove mene sa �etiri godi�nja doba. Mnoge Kojenove slike ostavljaju utisak velike prosanjanosti, kao da izranjaju iz uspomena jednog davno i��ezlog sna.

Vajarstvo u 19. veku, sve do pojave Ogista Rodena - ja�e nego slikarstvo - razvijalo se pod sna�nim uticajem antike. Klasicisti�ka na�ela, koja su dugo vremena negovana kod evropskih vajara, kre�u se i ka primanju uticaja onih ideala koje je negovala firentinska renesansa. Te�nje ka spajanju vidno su nagla�ene, iako se sredinom 19. veka �itav niz evropskih vajara nedvosmisleno opredeljuje za to da sledi ostvarenja Antonija Kanove i Bertela Torvaldsena, tih najve�ih zastupnika obnovljenih anti�kih ideala.

Ovakve oznake, sve do pojave revolucionarne plastike Rodenove, predstavljaju i dosta boja�ljive korake srpskog vajarstva, �iji sna�niji razvoj pripada tek drugoj polovini 19. veka. Bilo je to vreme kada je Beograd postao i sredi�te srpske umetnosti. Svakako da je ovako zadocnjenje srpskog vajarstva obja�njivo i �injenicom da je ovaj umetni�ki rod gotovo sasvim izostavljen u sklopu crkvene pravoslavne umetnosti, koja svoje te�nje poverava prvenstveno slikarstvu i arhitekturi. Tek je ja�anje srpske dr�ave presudno uticalo i na razvoj srpskog vajarstva u 19. veku. Petar Ubavki� je svakako rodona�elnik srpskog vajarstva. Ovaj zastupnik "intimne forme", �kolovan u Minhenu i Rimu, podredio je svoje stvaranje zahtevima poru�ilaca, koji su od njega zahtevali izradu monumentalne plastike, u prvom redu poverena mu je izrada �itavog niza javnih spomenika. Bez pravih prethodnika, Petar Ubavki� bio je upu�en isklju�ivo na svoj likovni instinkt i, sasvim jasno, na realisti�ki izraz. Pa ipak, svojim obimnim delom, Ubavki� je utirao puteve i onima koji su dolazili posle njega. Me�u njima isti�e se vajar �or�e Jovanovi�, autor preko 300 dela, mahom spomenika, kipova, medalja i plaketa. Re� je o vajaru kojem nisu bili nepoznati ni poruke Rodenove plastike, ni zahtevi secesije, te�nje koje se povremeno pojavljuju u njegovom plodnom stvarala�tvu. Pa ipak, u krajnjem sabiranju, Jovanovi� je izradio svoje delo na veoma striktnim na�elima neoklasicisti�kog i akademskog vajarstva, s neskrivenim opredeljenjem za jasno�u i harmoniju, ba� onako kako su to ispovedali i njegovi minhenski profesori.

I brz razvoj srpske arhitekture u pravcu potpune evropeizacije uslovljen je brzim razvojem srpske dr�ave. Od sredine 19. veka, bar �to se ti�e Kne�evine Srbije, bilo je o�evidno da je vreme starih balkanskih graditelja, mahom s juga Balkana, neumitno pro�lo. Na Zapadu �kolovani in�enjeri i arhitekti preneli su u Srbiju vladaju�e stilove savremene Evrope. Otuda, do pojave secesije preovla�uju i na ovom podru�ju tzv. istorijski stilova, neorenesansa, neobarok, a vidljive su i pojave koje upu�uju i na stvaranje srpskog nacionalnog stila. Glavni zastupnici ovakvih te�nji bili su Slovak Jan Nevole, Aleksandra Bugarski, Andrija Vukovi�, Kosta �retlovi�, Kosa A. Jovanovi�, Jovan Ilki� i Svetozar Iva�kovi�. Probu�eni istorijom, u srpskoj arhitekturi nadmo�no vladaju sve do pojave nove generacije na�ih arhitekata, �ije se ideje ve� vezuju za secesiju. I u njenoj pojavi, �iji su glavni predstavnici Branko Tanazevi� i Nikola Nestorovi�, o�ituju se te�nje ka pronala�enju i izvornih srpskih arhitektonskih pouka.

U zaklju�ku, mo�emo ista�i da su evropski umetni�ki pravci svojim karakteristikama dali osnovni pe�at srpskoj arhitekturi od druge polovine 19. veka, zaklju�no s pojavom najmla�e generacije arhitekata, koja u javni �ivot ulazi nakon okon�anja Prvog svetskog rata.

// Projekat Rastko / Istorija srpske kulture //
[ Promena pisma | Pretraga | Mapa Projekta | Kontakt | Pomo� ]