Atman

Hinduizmdə Atman (sanskr. आत्मन्) — real, əzəli və əbədi ali özünüdərki, insanın daxili "Mən"ini və ya fərdi mənliyini ifadə etmək üçün istifadə olunan mərkəzi fəlsəfi termin. Bir çox hind fəlsəfəsi məktəbi Atmanı maddi və keçici olan eqodan (Ahankara) və cismani varlıqdan (Prakriti) tamamilə ayrı bir obyekt kimi qəbul edir. Bu termin Qərb dillərinə tez-tez "ruh" kimi tərcümə edilsə də, dinşünaslıqda onun "mənlik" və ya "öz" (self) kimi ifadə olunması daha məqsədəmüvafiq sayılır. Çünki Atman, illüzyon hisslərlə və obyektlərlə eyniləşmənin fövqündə duran ali subyektə işarə edir. İnsanın xilasa (nicata) qovuşması üçün ilk növbədə öz həqiqi daxili mahiyyətini, yəni Atman biliyini əldə etməsi mütləq şərtdir.

Atman fəlsəfəsinin Kainatın Ali Ruhu (Paramatman) və Mütləq Varlıq (Brahman) ilə münasibəti Vedanta məktəbləri arasında əsas müzakirə mövzusudur. Bu münasibətə dair irəli sürülən aparıcı baxışlar aşağıdakılardır:

• Brahman və Atmanın tamamilə eyni və vəhdətdə olduğunu müdafiə edən baxış — Advayta;
• Onların bir-birindən tamamilə fərqli fərdi reallıqlar olduğunu müdafiə edən baxış — Dvayta-vedanta;
• kontekstdən asılı olaraq həm fərqli, həm də fərqsiz (eyni) olduğunu müdafiə edən baxışlar — Bhedabheda və Vişiştadvaita.

Hinduizmin altı ortodoks (astika) fəlsəfi məktəbinin hamısı insan bədəni və zehnindən ayrı olan müstəqil bir Atmanın varlığını qəbul edir. Bu konsepsiya Hinduizm ilə Buddizm arasındakı ən fundamental fərqlərdən birini təşkil edir. Belə ki, Budizmin mərkəzi doktrinalarından olan Anatta təliminə görə, kainatda dəyişməz, əbədi bir fərdi "Mənlik" (atman/atta) mövcud deyildir.

Etimologiya

Atman (sanskr. आत्मन्, bəzən Atma, sanskr. आत्मा) — Sanskrit mənşəli söz olub, hərfi mətndə "öz", "nəfəs" və ya "ruh" mənalarını ifadə edir.

Dilçilik tədqiqatlarına görə, bu sözün Proto-Hind-Avropa dilində mövcud olduğu ehtimal edilən və eyni mütləq mənaya sahib olan etmen kökündən törədiyi düşünülür. Bu kökün törəmələrinə həm Sanskrit, həm də German dillərində rast gəlinir. Məsələn, eyni mənanı verən "nəfəs" sözü köhnə ingilis dilində æðm, Niderland dilində adem, Qədim yuxarı alman dilində distinguishes atum ("nəfəs") formasında hifz edilib saxlanılmışdır; həmçinin Qədim ingilis dilindəki eþian və Niderland dilindəki ademen felləri də "nəfəs almaq" mənasını daşıyır.

Biblioqrafiya

• Baroni, Helen J., The Illustrated Encyclopedia of Zen Buddhism, Rosen Publishing, 2002, ISBN 978-0823922406
• Bronkhorst, Johannes, The Two Traditions of Meditation in Ancient India, Motilal Banarsidass, 1993, ISBN 978-81-208-1114-0
• Bronkhorst, Johannes, Buddhist Teaching in India, Wisdom Publications, 2009, ISBN 978-0-86171-811-5
• Chapple, Christopher Key, Yoga and the Luminous: Patañjali's Spiritual Path to, SUNY Press, 2008
• Collins, Steven, Selfless Persons: Imagery and Thought in Theravada Buddhism, Cambridge University Press, 1990, səh. 82, ISBN 978-0-521-39726-1
• Collins, Steven, Reynolds, Frank; Tracy, David (redaktorlar ), Religion and Practical Reason, State University of New York Press, 1994, ISBN 978-0791422175
• Dalal, R., The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths, Penguin, 2011, ISBN 978-0143415176
• Deutsch, Eliot, Advaita Vedanta: A Philosophical Reconstruction, University of Hawaii Press, 1973
•  Eggeling, Hans Julius. Hinduism // Kisholm, Hyu (redaktor). Britannika Ensiklopediyası. 13 (XI). Cambridge University Press. 1911. 501–513.
• Fowler, Merv, Buddhism: Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, 1999, ISBN 978-1-898723-66-0
• J. Ganeri (2013), The Concealed Art of the Soul, Oxford University Press, ISBN 978-0199658596
• Grimes, John. A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English. State University of New York Press. 1996. ISBN 0791430685.
• Harvey, Peter, An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, Cambridge University Press, 2012, ISBN 978-0-521-85942-4
• Hookham, S. K., The Buddha Within: Tathagatagarbha Doctrine According to the Shentong Interpretation of the Ratnagotravibhaga, State University of New York Press, 1991, ISBN 978-0-7914-0357-0
• Hubbard, Jamie; Swanson, Paul L., redaktorlar Pruning the Bodhi Tree: The Storm over Critical Buddhism, University of Hawaii Press, 1997
• Jain, Vijay K., Acharya Kundkund's Samayasara, Vikalp Printers, 2012, ISBN 978-81-903639-3-8, Non-Copyright
• Javanaud, Katie, "Is The Buddhist 'No-Self' Doctrine Compatible With Pursuing Nirvana?", Philosophy Now, 2013
• Jayatilleke, K.N., Early Buddhist Theory of Knowledge (PDF) (1st), London: George Allen & Unwin Ltd., 1963, 11 sentyabr 2015 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib
• King, Richard, Early Advaita Vedanta and Buddhism, State University of New York Press, 1995, ISBN 978-0791425138
• Koller, John, Shankara // Meister, Chad; Copan, Paul (redaktorlar ), Routledge Companion to Philosophy of Religion, Routledge, 2012, ISBN 978-0415782944
• Lorenzen, David, Bhakti // Mittal, Sushil; Thursby, Gene (redaktorlar ), The Hindu World, Routledge, 2004, ISBN 0-415215277
• Loy, David, "Enlightenment in Buddhism and Advaita Vedanta: Are Nirvana and Moksha the Same?", International Philosophical Quarterly, 23 (1), 1982
• Mackenzie, Matthew, Luminosity, Subjectivity, and Temporality: An Examination of Buddhist and Advaita views of Consciousness // Kuznetsova, Irina; Ganeri, Jonardon; Ram-Prasad, Chakravarthi (redaktorlar ), Hindu and Buddhist Ideas in Dialogue: Self and No-Self, Routledge, 2012
• Mackenzie, Rory, New Buddhist Movements in Thailand: Towards an Understanding of Wat Phra Dhammakaya and Santi Asoke, Routledge, 2007, ISBN 978-1-134-13262-1
• McClelland, Norman C., Encyclopedia of Reincarnation and Karma, McFarland, 2010, ISBN 978-0-7864-5675-8
• Meister, Chad, The Oxford Handbook of Religious Diversity, Oxford University Press, 2010, ISBN 978-0195340136
• Olivelle, Patrick, The Early Upanishads, Oxford University Press, 2008
• Osto, Douglas, "No-Self in Sāṃkhya: A Comparative Look at Classical Sāṃkhya and Theravāda Buddhism", Philosophy East and West, 68 (1), yanvar 2018: 201–222, doi:10.1353/pew.2018.0010
• Pettit, John W., Mipham's Beacon of Certainty: Illuminating the View of Dzogchen, the Great Perfection, Simon and Schuster, 1999, ISBN 978-0-86171-157-4
• Plott, John C., Global History of Philosophy: The Axial Age, Volume 1, Motilal Banarsidass, 2000, ISBN 978-8120801585
• Sharma, C., A Critical Survey of Indian Philosophy, New Delhi: Motilal Banarsidass Publ, 1997, ISBN 81-208-0365-5
• Shepard, Leslie, Encyclopedia of Occultism & Parapsychology - Volume 1, Gale Research Incorporated, 1991, ISBN 9780810301962
• Suh, Dae-Sook, Korean Studies: New Pacific Currents, University of Hawaii Press, 1994, ISBN 978-0824815981
• Williams, Paul, Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations (2), Routledge, 2008, ISBN 978-1-134-25056-1
• Wynne, Alexander, "The ātman and its negation", Journal of the International Association of Buddhist Studies, 33 (1–2), 2011

Xarici keçidlər

• A. S. Woodburne (1925), The Idea of God in Hinduism, The Journal of Religion, Vol. 5, No. 1 (Jan., 1925), pages 52–66
• K. L. Seshagiri Rao (1970), On Truth: A Hindu Perspective, Philosophy East and West, Vol. 20, No. 4 (Oct., 1970), pages 377-382
• Norman E. Thomas (1988), Liberation for Life: A Hindu Liberation Philosophy, Missiology, Vol. 16, No. 2, pages 149-162