Domus de Janas
UNESCO | |
|---|---|
| Ταφική παραδόση στην Προϊστορία της Σαρδηνίας: Domus de Janas | |
 | |
| Τοποθεσία |  Ιταλία |
| Τύπος | Πολιτιστικό |
| Κριτήρια | (iii) |
| Κωδικός UNESCO | 1730 |
| Εγγραφή | 2025 (47η Σύνοδος) |
| Σε κίνδυνο | Όχι |
| Συντεταγμένες | 40.085°N 8.951°E |
Οι Domus de Janas είναι προϊστορικοί θαλαμωτοί λαξευτοί τάφοι, χαρακτηριστικοί αποκλειστικά του νησιού της Σαρδηνίας, προγενέστεροι του Νουραγικού Πολιτισμού.[1] Χρονολογούνται από την Μέση Νεολιθική έως την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (4400–2000 π.Χ.) Έχουν ανακαλυφθεί προς το παρόν περίπου 3.500 συνολικά. Βρίσκονται τόσο μεμονωμένοι όσο και σε μεγάλες συστάδες που φτάνουν τους 40 τάφους. Συχνά συνδέονται μεταξύ τους σχηματίζοντας πραγματικά υπόγεια νεκροταφεία. Αναγνωρίστηκαν ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO το 2025.[2]
Ετυμολογία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η πιο διαδεδομένη τα προηγούμενα χρόνια εκδοχή, συνδέει τα ταφικά μνημεία με τη λέξη jana[σημ. 1], που στη λαογραφία της Σαρδηνίας σημαίνει νεράιδα, μάγισσα οπότε οι domus de janas είναι οι οίκοι των νεράιδων. Παρόμοια σημασία έχει και ο όρος janara στην Καμπανία της Ιταλίας, του οποίου η ετυμολογία οδηγεί στις ιέρειες των δασών της ρωμαϊκής θεάς Ντιάνας (αντίστοιχη της Άρτεμιδος).
Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, η ονομασία συνδέεται με τη λέξη Janna που στη γλώσσα της Σαρδηνίας έχει την έννοια της θύρας, της πύλης, του περάσματος και προφανώς προέρχεται από την λατινική λέξη ianua, με την ίδια σημασία. Σε κάποιους τάφους βρίσκουμε σκαλισμένες ψευδοθύρες που ερμηνεύονται ως το κατώφλι μεταξύ του κόσμου των ζωντανών και του κόσμου των νεκρών. Υπό αυτή την εκδοχή η ονομασία domus de janas μεταφράζεται ως οίκοι των θυρών. Σύνδεση μπορεί να υπάρχει και με τον ρωμαϊκό θεό Ιανό (Λατινικά:Ianus), που ήταν ο ύπατος θεός των πυλών, της δυαδικότητας, του περάσματος και του χρόνου.[4]
Ιστορικό πλαίσιο
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η Μέση Νεολιθική περίοδος στη Σαρδηνία ξεκινά με τον Πολιτισμό του Μπόνου Ιγκίνου, που εξαπλώθηκε σε ένα μεγάλο μέρος της νήσου και αντιπροσωπεύει τη βάση του πρώτου καθαρά σαρδικού αρχαιολογικού πολιτισμού. Ακολούθησε ο Πολιτισμός της Οτσιέρι που κάλυπτε σχεδόν ολόκληρο το νησί. Η διακόσμηση στα αγγεία και τα ταφικά έθιμα υποδηλώνουν σχέσεις με την ανατολική Μεσόγειο και κυρίως με το Αιγαίο. Η θρησκεία επικεντρώνεται στην Μεγάλη Μητέρα, της οποίας έχουν βρεθεί πάμπολλα αγαλματίδια σε όλο το νησί, και στον πάρεδρο θεό τον Ταύρο, το σύμβολο του οποίου, τα κέρατα, είναι λαξευμένα ή ζωγραφισμένα στους τάφους. Πρόκειται για έναν ειρηνικό πολιτισμό που βασίζεται στη γεωργία και την κτηνοτροφία, όμως διατηρεί και εμπορικές επαφές με μακρινούς για την εποχή τόπους, επαφές που οδηγούν στην εισαγωγή πολιτιστικών και θρησκευτικών στοιχείων. Θα ακολουθήσουν ο Πολιτισμός του Αμπεάλτζου-Φιλιγκόζα (2700-2400 π.Χ.), στη συνέχεια ο Πολιτισμός του Μόντε Κλάρο (2400-2100 π.Χ.) και ο Πολιτισμός του Λάγυνου (2100-1800 π.Χ.). Οι Domus de Janas συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται όλο αυτό το διάστημα, μέχρι την αυγή του Νουραγικού πολιτισμού, συμπεριλαμβανομένης της επαναχρησιμοποίησης ή ανακαίνισης προϋπαρχόντων τάφων. Οι Domus de Janas είναι ο κυρίαρχος τρόπος ταφής σε όλο αυτό το διάστημα σχεδόν σε όλο το νησί, με εξαίρεση το βόρειο κομμάτι, την περιοχή της Γκαλλούρα, που βρισκόταν σε άμεση επαφή με τη γειτονική Κορσική, όπου υιοθετήθηκαν οι ταφικοί/λατρευτικοί λίθινοι κύκλοι και άλλα χαρακτηριστικά των Μεγάλιθων της Δυτικής Ευρώπης. [5]
Αρχιτεκτονική δομή
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Οι Domus de janas έχουν λαξευτεί σε κάθετα φυσικά βράχια, ο ένας δίπλα στον άλλον, έτσι ώστε με την πάροδο του χρόνου να σχηματίζουν πραγματικές νεκροπόλεις. Οι μεμονωμένοι είναι σπανιότεροι. Μπορούν να αποτελούνται από έναν ή περισσότερους θαλάμους και ταξινομούνται ως μονόχωροι, δίχωροι ή πολύχωροι. Το μέγεθος και το σχήμα των εσωτερικών θαλάμων συνδέονται στενά με τον τύπο του βράχου, καθώς η ανασκαφή τους πραγματοποιήθηκε με απλά λίθινα εργαλεία. Μικροί ακανόνιστοι χώροι βρίσκονται σε γρανίτη, ενώ μεγαλύτεροι, πιο ευρύχωροι θάλαμοι βρίσκονται σε τραχείτη, ασβεστόλιθο και ψαμμίτη, που είναι μαλακότερα πετρώματα.
Οι Domus de janas έχουν έναν μοναδικό και εξαιρετικό χαρακτήρα λόγω της προσεγμένης κατασκευής, των χαρακτηριστικών αρχιτεκτονικών πτυχών και των πλούσιων διακοσμήσεων που θυμίζουν τα σπίτια των ζωντανών (αλλά, κατά πάσαν πιθανότητα, σε μικρότερη κλίμακα, περίπου κατά το ήμισυ), δίνοντας μια ακριβή ιδέα για το πώς χτίζονταν οι οικείες της προϊστορικής Σαρδηνίας πριν από πέντε χιλιάδες χρόνια. Είναι επομένως δυνατό να βρεθούν τάφοι σε σχήμα στρογγυλής καλύβας με κωνική στέγη, αλλά έχουμε και ορθογώνιους χώρους με κεκλιμένη στέγη, εξοπλισμένους με πόρτες και παράθυρα.[6] Η σύνδεση μεταξύ της αρχιτεκτονικής των οικισμών και της απεικόνισής της στους domus de janas επιβεβαιώνεται στον οικισμό Serra Linta-Sedilo, όπου οι καλύβες χαρακτηρίζονται από ένα ορθογώνιο δωμάτιο που εφάπτεται ενός ημικυκλικού. Αυτό το σχεδιάγραμμα αναπαράγεται πιστά σε πολυάριθμους domus de janas.
.jpg)
Οι τοίχοι ήταν συχνά διακοσμημένοι με μαγικά ανάγλυφα σύμβολα, που αντιπροσωπεύουν στυλιζαρισμένα κέρατα ταύρου, σπείρες και άλλα γεωμετρικά σχέδια. Υπερτερούν στη διακόσμηση νατουραλιστικές ή στιλιζαρισμένες αναπαραστάσεις ταυροκεφαλών ή μόνο των κέρατων του ταύρου, που φαίνεται να παραπέμπουν στη λατρεία του θεού Ταύρου, ο οποίος ήταν η πηγή της αναγέννησης και σύμβολο της ζωής και της γονιμότητας.[7] Αυτές οι διακοσμήσεις φαίνεται να υποδηλώνουν μια τελετουργική χρήση για ορισμένους από τους εσωτερικούς χώρους. Η ανακάλυψη συγκεκριμένων τελετουργικών στοιχείων (εστίες, κύπελα, υπολείμματα ζωικών προσφορών) υποδηλώνει την τέλεση ιεροτελεστιών που συνδέονταν με τη λατρεία των νεκρών. Τα αρχιτεκτονικά μοτίβα κυμαίνονται από το απλό φινίρισμα των θυρών έως την αναπαραγωγή σκαλοπατιών, γείσων, πάγκων, κιόνων, παραστάδων, επιστυλίων και ψεύτικων θυρών.[8]
Τα ίχνη ανασκαφής που είναι ορατά στα τοιχώματα των τάφων και οι αξίνες που βρέθηκαν εκεί μας παρέχουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τις τεχνικές ανασκαφής τους. Είναι πιθανό η συχνή παρουσία αξίνων να μην οφείλεται σε τυχαία εγκατάλειψη αλλά σε σκόπιμη εναπόθεση που υποδηλώνει συμβολική αξία, με την ανασκαφή του ίδιου του τάφου να αποτελούσε μέρος της τελετουργίας. Τα εργαλεία αυτά λόγω της χρήσης τους στην εκσκαφή του τάφου γίνονταν ιερά και ως εκ τούτου δεν μπορούσαν πλέον να φύγουν από τον τάφο. Αυτό υποδηλώνεται, για παράδειγμα, από τη θέση των δύο αξίνων τοποθετημένων με τις άκρες τους σε αντίθετη κατεύθυνση στον τάφο II του Ispiluncas Sedilo, ή από τις περίπου 50 αξίνες που περιέβαλλαν το νεκρό στον τάφο XI του Anghelu Ruju.
Οι πιο σύνθετοι τάφοι, διαθέτουν έναν μακρύ διάδρομο («δρόμος») που οδηγεί σε έναν προθάλαμο και στη συνέχεια σε έναν κεντρικό θάλαμο, γύρω από τον οποίον υπάρχουν οι μικρότεροι θάλαμοι. Οι domus de Janas παρουσιάζουν μια αυτόνομη και ιδιάζουσα εξέλιξη στην ταφή των νεκρών σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη και τη λεκάνη της Μεσογείου. Χαρακτηρίζονται από μια μεγάλη ποικιλία όσον αφορά στις κατόψεις (από τους απλούς μονόχωρους τάφους έως τους πιο σύνθετους πολύχωρους), στις εισόδους (απλές ή μνημειώδεις) και είναι επηρεασμένοι και από τη μορφολογία τους εδάφους αλλά και από τις τελετουργικές ανάγκες. Το εξαιρετικό μήκος του «δρόμου» στον τάφο IV του S’Elighe Entosu-Usini πιθανότατα συνδέεται με την ανάγκη δημιουργίας ενός χώρου για τελετουργικές πομπές. Οι εσωτερικοί χώροι δεν φαίνεται να έχουν όλοι την ίδια χρήση. Εκτός από τις ταφές αυτές καθαυτές, ο προθάλαμος και οι κεντρικοί χώροι μοιάζουν να συνδέονται με λατρευτική χρήση, όπως υποδεικνύουν οι πολυάριθμες συμβολικές αναπαραστάσεις και η παρουσία πλήθος σχετικών αρχιτεκτονικών στοιχείων.[9]
Ενταφιασμός
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Διαφαίνεται πως από την ύστερη Νεολιθική εποχή, ο τάφος ανέλαβε κεντρικό ρόλο ως «ιερό» και στους domus de janas συγκεντρώνεται η συντριπτική πλειοψηφία των συμβολισμών και του θρησκευτικού αισθήματος.[10] Η τελετουργία ενταφιασμού είναι αυτή της δευτερογενούς ταφής, η οποία χωριζόταν σε στάδια, από την εναπόθεση της σορού (έξω στον «δρόμο»), έως την ανακομιδή των λειψάνων στους εσωτερικούς χώρους. Τα κτερίσματα που συνόδευαν τους νεκρούς περιλάμβαναν χάλκινα και ασημένια αντικειμένα, λίθινα και οστέινα όπλα και εργαλεία, μαζί με πήλινα και κεραμικά αντικείμενα, βάζα, βαρίδια και σφονδύλους. Λίθινα αγαλματίδια βρήσκουμε αρκετά συχνά στους τάφους αυτούς, ενώ στους οικισμούς βρίσκουμε παρόμοια αγαλματίδια από άργιλο.
Ανασκαφές και μελέτες
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Ο Τζιοβάννι Σπάνο, ο ιδρυτής της αρχαιολογίας στη Σαρδηνία, που εργάστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα γνώριζε κάποιους domus de Janas αλλά τους θεωρούσε ρωμαϊκούς τάφους. Οι πρώτες συστηματικές ανασκαφές έγιναν από τον Αντόνιο Ταραμέλλι στις αρχές του 20ου αιώνα. Ήταν ο πρώτος που έδωσε έναν ορισμό σε αυτά τα μνημεία και ένα τεκμηριωμένο πλαίσιο στο πολιτιστικό πανόραμα της Μεσογείου. Τη δεκαετία του ’60 οι ανασκαφές του Τζιοβάννι Λιλλίου φώτησαν ακόμη περισσότερο την προϊστορική Σαρδηνία. Σημαντική η εισφορά και του Έρκολε Κόντου στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα.[9]
Αρχαιολογικοί χώροι
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η λίστα της UNESCO περιλαμβάνει τους κάτωθι αρχαιολογικούς χώρους:
| Αριθμός καταχώρησης | Ονομασία | Επαρχία |
|---|---|---|
| 1730-001 | Νεκρόπολη Anghelu Ruju[11] | Σάσσαρι |
| 1730-002 | Νεκρόπολη Puttu Codinu | Σάσσαρι |
| 1730-003 | Νεκρόπολη Monte Siseri/S'Incantu | Σάσσαρι |
| 1730-004 | Νεκρόπολη Mesu ‘e Montes | Σάσσαρι |
| 1730-005 | Νεκρόπολη Su Crucifissu Mannu | Σάσσαρι |
| 1730-006 | Domus de janas του Orto del Beneficio Parrocchiale | Σάσσαρι |
| 1730-007 | Domus de janas Roccia dell’Elefante | Σάσσαρι |
| 1730-008 | Parco dei Petroglifi A (και η νεκρόπολη Moseddu)[12] | Σάσσαρι |
| 1730-009 | Parco dei Petroglifi B[13] | Σάσσαρι |
| 1730-010 | Νεκρόπολη Sant'Andrea Priu[14] | Σάσσαρι |
| 1730-011 | Νεκρόπολη Sa Pala Larga | Σάσσαρι |
| 1730-012 | Νεκρόπολη Sos Furrighesos | Σάσσαρι |
| 1730-013 | Νεκρόπολη Ispiluncas | Οριστάνο |
| 1730-014 | Νεκρόπολη Mandras[15] | Οριστάνο |
| 1730-015 | Νεκρόπολη Brodu | Νουόρο |
| 1730-016 | Νεκρόπολη Istevéne | Νουόρο |
| 1730-017 | Αρχαιολογικό πάρκο Pranu Mutteddu (νεκρόπολη και Μενίρ)[16] | Μητροπολιτική Πόλη του Κάλιαρι |
| 1730-018 | Νεκρόπολη Montessu | Καρμπόνια-Ιγκλέσιας |
Από την ως άνω λίστα οι σημαντικότεροι χώροι είναι οι νεκροπόλεις Anghelu Ruju, Sant'Andrea Priu και Puttu Codinu. Η πρώτη είναι η πιο εκτεταμένη, έχουν εντοπιστεί 38 τάφοι. Από τα πολλαπλά κτερίσματα, γνωρίζουμε ότι χρησιμοποιήθηκε για ένα πολύ μεγάλο διάστημα, περίπου από το 3000 π.Χ. μέχρι και το 1600 π.Χ. Η νεκρόπολη του Sant'Andrea Priu με τους 15 τάφους της, χρησιμοποιήθηκε και κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο και στη συνέχεια στον μεγαλύτερο τάφο λειτούργησε εκκλησία κατά τη Βυζαντινή περίοδο. Οι τοίχοι του βρέθηκαν καλυμμένοι με τοιχογραφίες από τον βίο της Παναγίας, του Χριστού και των Αποστόλων.
Με την προθήκη των Domus de Janas, η Ιταλία έχει τον μεγαλύτερο αριθμό Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, 61.[17] Ακολουθεί η Κίνα με 60 μνημεία.
Σημειώσεις
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- ↑ Η συγγραφέας Γκράτσια Ντελέντα γράφει στο μυθιστόρημά της Καλαμιές στον άνεμο:...οι janas, μικρόσωμες νεράιδες που κατά τη διάρκεια της ημέρας κάθονται στα πέτρινα σπίτια τους και υφαίνουν μαλαματένια υφάσματα σε χρυσούς αργαλειούς....[3]
Παραπομπές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- ↑ Warwick Bray - David Trump (1990). Dizionario di Archeologia (Ιταλική έκδοση). Milano: Oscar Mondadori. σελ. 81. ISBN 88-04-32624-7.
- ↑ «Funerary Tradition in the Prehistory of Sardinia – The domus de janas». Επίσημος ιστότοπος UNESCO. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2026.
- ↑ Γκράτσια Ντελέντα (2004). «1». Καλαμιές στον άνεμο. Αθήνα: Καστανιώτης. σελ. 288. ISBN 9789600337044.
- ↑ «JANAS E FATE, SIBILLE E STREGHE: PORTE E DONNE MAGICHE IN SARDEGNA». Tottus in Pari. 7 Μαΐου 2021. Ανακτήθηκε στις 10 Μαρτίου 2026.
- ↑ Dorica Manconi - Giampiero Pianu (1981). «Introduzione». Sardegna, Guida archeologica. Bari: Laterza. σελίδες 5–15.
- ↑ «Sardegna Nuragica: Domus de Janas, Pozzi sacri, Culto delle acque, Nuraghi, Tombe dei Giganti». youtube. Ανακτήθηκε στις 29 Μαρτίου 2026.
- ↑ Giuseppa Tanda (2015). Le domus de janas decorate con motivi scolpiti. Cagliari: Condaghes. ISBN 978-88-7356-230-6.
- ↑ «Domus de Janas». Archeo Ogliastra. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2026.
- 1 2 Giuseppa Tanda (2017). «L'ipogeismo funerario in Sardegna» (PDF). Regione Autonoma della Sardegna. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
- ↑ Paolo Melis (2017). «La religiosità prenuragica» (PDF). Regione Autonoma della Sardegna. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Necropoli di Anghelu Ruju». CeSim Sardegna. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Parco dei Petroglifi A». CeSim Sardegna. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Parco dei Petroglifi B». CeSim Sardegna. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Necropoli di Sant'Andrea Priu». CeSim Sardegna. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Necropoli di Mandras o Mrandas». CeSim Sardegna. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Parco archeologico di Pranu Mutteddu». CeSim Sardegna. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Unesco, MiC: domus de janas 61esimo sito italiano nella lista del patrimonio mondiale». Ιταλικό Υπουργείο Πολιτισμού. 12 Ιουλίου 2025. Ανακτήθηκε στις 30 Μαρτίου 2026.
