close
Edukira joan

Isats arrunt

Wikipedia, Entziklopedia askea
Isats arrunt
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaPlantae
OrdenaFabales
FamiliaFabaceae
LeinuaGenisteae
GeneroaCytisus
Espeziea Cytisus scoparius
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuakbroom buds (en) Itzuli
Habitatwoodland (en) Itzuli eta Zakardi
BasionimoaSpartium scoparium
loreak

Isats arrunta (Cytisus scoparius) Fabaceae familiako basa landarea da, erdialdeko eta mendebaldeko Europan jatorria duena.[1] Zuhaixka lore-horia, abar mehe eta malgu ugari, eta hosto gutxi dituena.[2]

Deskribapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zuhaixka-formako landarea da, 1 eta 2 metro bitarteko garaiera du, adar mehe, ildaskatuak, berde kolorekoak eta hosto gutxikoak, lore hori eta papilioidunak. Fruitua lekale beltz iletsua da. Loraldia apiriletik uztailera bitartekoa da. Bere ezaugarri kardiotonikoak eta estimulatzaileak direla eta, medikuntza-erabilera du. Ezaugarri kardiotonikoak polemikoak dira, eta oso erabiliak dira diuretiko eta antiedematoso gisa.

Banaketa eta habitata

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ia Iberiar penintsula osoan dago hedatuta, baita Europa atlantikoko gainerako lekuetan ere. [3]

Espezie inbaditzaile gisa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako espezie autoktonoa izan arren, ez da bere eskualde guztietakoa. Hala, Kanariar uharteetan espezie exotiko inbaditzaile gisa jokatzen du. Espezie horrek kolonizatzeko duen ahalmena dela eta, eta bertako espezieentzat, habitatentzat edo ekosistementzat mehatxu larria dela kontuan hartuta, espezie hori espezie exotiko inbaditzaileen Espainiako katalogoan sartu dute (abuztuaren 2ko 630/2013 Errege Dekretuak arautzen du katalogo hori); Kanarietan, ordea, debekatuta dago espezie hori natura-ingurunean sartzea, edukitzea, garraioa, trafikoa eta merkataritza. [4] Era berean, inbaditzailea da Azoreetan eta Madeiran.

Era berean, Estatu Batuetako hainbat lurraldeetan landare kaltegarritzat jotzen da, hala nola. Oregon, Hawaii, Idaho eta Kalifornian; baita Australian, Txilen, Argentinan eta Hegoafrikan. [5]

Lekaleak

Erabilerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erabilera sendagarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Landarea

Loreen propietate diuretikoagatik hasi ziren medikuntzan erabiltzen, hidropesia, edeak eta barearen eta gibelaren buxadurak tratatzeko. Baina, bere bertute diuretikoez gain (gaur egun badakigu loreek flavonoideetan duten aberastasunaren ondorio direla), bere aplikazio nagusia alkaloide esparteina lortzeko da, zeinak zeharkako eragina baitu bihotzean: Esparteina antiarritmikoa eta kardiotonikoa da. Umetokiko zuntzen estimulatzailea ere bada (eragin oxitizikoa). Hipotentsio arteriala dagoen kasuetan, efektu normalizatzaileak egiaztatu dira, hipertentsio-eragile gisa jardunez.

Toxikotasuna

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Landareak aminak (tiramina, dopamina), flabonoideak (genetosida, spiraeosida eta skoparosida, besteak beste) eta alkaloideak ditu. Alkaloideen artean (hogei bat guztira) esparteina (adarretan ugariena) eta lupaina (hazietan ugariena) aipatuko dira, baina baita ammodendrina eta hidroxilupanina ere.

Ilustrazioa

Tradizionalki, lorea diuretiko gisa eta zirkulazio-arazoak tratatzeko erabiltzen zen (flabonoideak egoteak azaltzen du erabilera hori). Industria farmazeutikoaren beharretarako esparteina ateratzeko biltzen dira adarrak. Alkaloide honek hainbat propietate farmakologiko ditu: erregulazio efektua du bihotz-tarteetan (izan ere, bihotza nerbio-sistema begetatiboaren eraginetik kentzen du); beraz egokia da bihotz-eretismearen tratamendurako. Jarduera oxikotoxikoa duenez (umetokiko uzkurdurak areagotzen ditu), modu injektagarrian erabil daiteke erditze bat abiarazteko (abortua izan daiteke, eta, beraz, kontraindikatua dago haurdunaldian). Era berean, kontraindikatua egongio da hipertentsio arteriala dagoenean, jarduera hipertoniko arina dela eta.

Beste erabilera batzuk

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azala zurratzeko eta sokak egiteko erabiltzen zen.

Erratzen fabrikazioa (hortik hartzen du izena) garrantzitsua izan zen Frantzia mendebalde osoan. Mendi batzuetako lastozko sabaiaren ordezko gisa ere erabili zen, sabaiak estaltzeko. Praindik ere hottelako etxe batzuk aurki daitezke Ardètxe goialdean eta Lozère-en.

Ardiei sugegorrien hozkaden aurka immunizatzeko aukera emango lieke: landare honetan dagoen esparteinak sugegorriaren pozoia kaltegabe bihurtuko luke. [6]

Fabaceae guztiek bezala, sustraiek nodulu erradikularrak dituzte, eta, horien bidez, lurzorua aberastu daiteke nitrogenoaren finkapen biologikoaren bidez. Nekazaritza naturalean (Fukuoka) eta permakulturan erabiltzen da, lurzorua birsortzeko nitrogenoa finkatzen duen espezie gisa (nahiz eta toki batzuetan inbaditzailea izan). [7]

Cystisus scorapius erlezaintzako floraren zati bat da, batez ere poliniferoa (hori-laranja koloreko polena erlearen gainera proiektatzen da, eta hau askotan hauts horiz estalita itzultzen da erlauntzera. Eskoziako erratza ere nektarifera izan daiteke, baina bakarrik erlastarrak lorearen oinarritik pasa ondoren.

Taxonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

(L.) Link-ek deskribatu zuen Cytisus scoparius, eta Enumeratio Plantarum Horti Regii Berolinensis Altera 2: 241n argitaratu zen. 1822. [8]

Sinonimia

  • Colutea scoparia (L.) Bercht. & J.Presl
  • Corema scoparium (L.) Bercht. & J. Presl
  • Cytisogenista scoparia var. leiostyla (Willk.) Rothm.
  • Cytisogenista scoparia var. oxyphylla (Boiss.) Rothm.
  • Cytisogenista scoparia (L.) Rothm.
  • Cytisus lusitanicus (Mill.) Maire
  • Cytisus reverchonii (Degen & Hervier) Bean
  • Genista andreana Puiss.
  • Genista angulata (Raf.) Poir. in Lam.
  • Genista glabra (Mill.) Spach
  • Genista hirsuta Moench
  • Genista scoparia (L.) Lam.
  • Sarothamnus andreanus (Puiss.) Bergmans
  • Sarothamnus bourgaei Boiss.
  • Sarothamnus eliasii Sennen
  • Sarothamnus lusitanicus (Mill.) Pau
  • Sarothamnus oxyphyllus Boiss.
  • Sarothamnus scoparius subsp. andreanus(Puiss.) P.Fourn.
  • Sarothamnus scoparius subsp. reverchoniiDegen & Hervier
  • Sarothamnus scoparius var. leiostylos Willk. in Willk. & Lange
  • Sarothamnus scoparius (L.) W.D.J.Koch
  • Sarothamnus vulgaris var. leiostylos (Willk.) C.Vicioso
  • Sarothamnus vulgaris var. reverchonii (Degen & Hervier) C. Vicioso
  • Sarothamnus vulgaris Wimm.
  • Spartium angulatum Raf.
  • Spartium glabrum Mill.
  • Spartium lusitanicus Mill.
  • Spartium scoparium L. [9]

Izen arruntak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztelaniaz: Alama, albareja, apiorno, barredoira, cabestro de oro, chamiça, codeja, escoba, escoba amarga, escoba amarilla, escoba de flor amarilla, escobajera, escoba negra, escoba negrera, escoba rubia, escobas, escobón, escobonera, genista angulosa, ginesta, ginesta angulosa, hiniesta, hiniesta blanca, hiniesta de escobas, hiniesta escobar, hiniesta negra, illesta, inhiesta, iniesta, jiniesta, morisca, piorno, piorno amarillo, piorno negro, rebanillo, retama, retama amarilla, retama colorá, retama de escoba, retama de escobas, retama hiniesta, retama morisca, retama negra, retama silvestre, xesta, xiniesta, xiniestina, escoba de bruxa. [10]

Galeria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Flora Europaea: Cytisus scoparius
  2. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  3. ↑ (Gaztelaniaz) http://www.asturnatura.com/especie/cytisus-scoparius-subsp-scoparius.html#distribucion. .
  4. ↑ (Gaztelaniaz) «Real Decreto 630/2013, de 2 de agosto, por el que se regula el Catálogo español de especies exóticas invasoras.». Boletín Oficial del Estado.. .
  5. ↑ (Ingelesez) https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/cytspp/all.html. .
  6. ↑ (Frantsesez) Ragot, Michel. (2011). Educagri éditions, ed. Produire du lait biologique 1.. Dijon, 193 or. ISBN 978-2-84444-852-1...
  7. ↑ (Ingelesez) «Permaculture online course by Larry Korn».. .
  8. ↑ (Ingelesez) «Cytisus scoparius».. Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 2013ko abenduaren 29an kontsultatua..
  9. ↑ (Gaztelaniaz) Sinónimos en. Real Jardín Botánico. .
  10. ↑ (Gaztelaniaz) Nombres en. Real Jardín Botánico. .


Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. Berdonces, Josep Lluís. Gran enciclopedia de las plantas medicinales: el dioscórides del tercer milenio. Ed. Tikal. Madrid, 1998. ISBN 843058496X.
  2. Bolòs, Oriol; Vigo, Josep. Flora dels Països Catalans. Ed. Barcino. Barcelona, 1984. ISBN 9788472265974.
  3. Bruneton, J. Plantas tóxicas: vegetales peligrosos para el hombre y los animales. Editorial Acribia. Zaragoza., 2000. ISBN 9788420009353.
  4. Font i Quer, Pius; Bolòs, Oriol de. Iniciació a la botànica. 2a. edició. Fontalba, 1979. ISBN 84-85530-08-X.
  5. LÓPEZ GONZÁLEZ, Ginés A. Guía de los árboles y arbustos de la Península ibérica y Baleares, 2a ed. Ed. Mundi- Prensa. Madrid.
  6. PAHLOW, M. Gran manual de plantas medicinales. León: Ed. Everest.
  7. UNITAT DE BOTÀNICA.FACULTAT DE FARMÀCIA. Botànica Farmacèutica. Ensenyament de Farmàcia. Textos docents.(pràctiques). Barcelona: Ed. UB, 2008.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biologia Artikulu hau biologiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Isats_arrunt&oldid=10714290"(e)tik eskuratuta