Amazon River
.jpg)
| Origin of the watercourse | Marañón River, Ucayali River  |
|---|---|
| Mouth of the watercourse | Kǝmaduwu Atlantic yǝ |
| Drainage basin | Amazon basin |
| Named after | Amazons |
| Country | Peru, Colombia, Brazil |
| Coordinate location | 4°26′54″S 73°27′21″W, 0°42′28″N 50°5′22″W |
Kəmoduwu Amazonbedə (UK: /ˈæməzən/, US: /ˈæməzɒn/; Portuguese: rio Amazonas, Spanish: río Amazonas) suro Anəm Americabedə shima kəmoduwu shiro kurawo bawo nəmngəwu njibe dunyalan, kuru shima kəmoduwu kən indimi kuruwu au kuruwuwo dunyalan, sudəwo Nile lan kambiwu tədinma.
Kəla kəmoduwu Apurímacbe kəla Nevado Mismi suro Perubedə gotəna, karnu fal karəngaro, shi Amazon basində shima na cintəwo hatta kəra 2014bedə shima kəla kəmoduwu Mantarobe kəla Cordillera Rumi Cruz suro Peruben səbandənadə.[1] Kəmoduwuwa Mantaro-a Apurímac-adə kəltana, kuru kəmoduwuwa gade-adə kəmoduwu Ucayaliyedə kəltana, shidoni kəmoduwu Marañón'a kəlta sami Iquitos, Peruyedən, lardəwa gade Brazil gənyidə shima fərtə Amazonbewo. Am Brazilyedə nasha adə'a kəmoduwu Solimões lan bowozayin sami kəltanzə Rio Negro'a [2] shidoni am Brazilye Amazon lan bowozayinmadə na samno njiyedən (Portuguese: Encontro das Águas) Manaus lan, bərni kura kəla kəmoduwudəyen.
Kəmoduwu Amazonbedə awo sutuluyinmadə mita cubicbe 215,000-230,000 səkondi woson (7,600,000-8,100,000 cu ft/s)-alamanna kilomita cubic 6,591-7,570 kəlanzəlaro (1,581-1,816 mita fuwube kozəna). kəmoduwuwa kəllata. Kəmoduwuwa kura-kura mewudəye indidə sandima kəmoduwuwa Amazonbewo. Amazon də kashi 20% kəmoduwu dunyabe suro kəmaduwubero suluwinbedə wakiljin.[3] Shi Amazon basin də shima cidi njiye kurawo dunyalan, nəm kuranzədə alamanna kilomita square 7,000,000 (2,700,000 sq mi) yeyi.[5] Nasha kəmoduwudəbe suro Brazilben tilonzədə shima kəmoduwu gadeso'a kozəna. Amazon də Brazil ro gayin nəm fal suro uwuyen suro kəmaduwu Atlantic Ocean yero suluwin də, amma na adəlan nəm nguwu kəmoduwu gade dunyabe dəga kozəna.[39][40] Nəm kuruwunzə kilomita 6,400 (mi 4,000) ro asutəna, amma futu hawarra laaye fəlezanadən, nəm kuruwunzə kilomita 6,575-7,062 (4,086-4,388 mi) lan gadezəna.
Ilmu asalbe Amazon də buro salak lan am Europe ye sha Marañón lan nozana, kuru nasha kəmaduwu Peru ye də kuwami yaye su adəlan nozana, kuru kəriye Brazil ye Maranhão də, shi do ne nasha Amazon ye də suronzən mbeji ma. Daren sha Rio Amazonas lan nowotə təlam Spanish-a Portuguese-a lan.
Su Rio Amazonas də sha cedo ngawo kəriwuwu bəladəye karnu kən 16th ye lan Francisco de Orellana ye bətərəm sadənan. Kəriwuwudə kamuwa sandima sandiya fuwuzayin, de Orellanaro kəriwuwu Amazonbedə taksəyin, jili kəriwuwu kamuwabe doni Iranbe Scythians-a Sarmatians-a lezanadə[44][45] suro hawar Greekben bowotənadə. Kalima Amazon kəlanzəmadə waneye suro kəltəram Iranben gowotə * ha-maz-an- "(fal) kəriwuzayin"[46] au su kaduwube * ha-mazan- "kəriwuwu", kalima doni təbandənadən tawattəgənadə, cida doni Hesychius Alexandriabe glossnzədə "ἁ Πέρσαι" ("hamazakaran: 'kəriwu diwo' təlam Persiaben"), na shiga fərtə Indo-Iranianbe * kar- "kəndo" (shidoni Sanskrit karmadə gowotə) lan fəlejin.[47]
Gargam Hawar kura: Loktu gargam Amazonbe Gargam ilmu cidibe Kulashi kəla cidiben fəlezəna kəla saa miliyon kadaro, kəmoduwu Amazonbedə nasha gadero lejin – gədilan səta fətero lejin. Ngawo adəyen kau Andes ye də fəlangzəna, shiye letəramzə kəmaduwu Pacific ye dəro dabcin kuru shiye səkə nasha cizə kərmayero kəmaduwu Atlantic ye dəro faljin.[48]
Zaman kawu-Colombiabe
Kurtə kureye (1879 lan) Arapaima bənyi kənta kəmoduwu Amazonben. Arapaima də gananzə yayi saa miliyon 23 ro dunyalan kara.[49] Woktudo ilmuwu archaeologistye kadaye martawado formative stage lan bowozanadən, nabtərammado Amazonianyedə zauro cida nizamma bareye cidi South Americayedən cidazana. Kasuwu kəla furumgata Andeanbe nasha headwatersbe suro Andesbedə bana zauro faida'a nasha fuwutə naptəram jamabe-a adinbe-a kəla furumgata naptəram kuruwube jili Muisca-a Incas-a yedəro. Naptəramma amsobe buroyedə ngainzaso kəla kau-a au kau-a cidiyazənalan.
Shell mounds də shima shaida buro salakbe na naptəyewo; sandidə kadawu adamganabe wakilzayin kuru ngəwunzaso kate saa 7500 BC-a 4000 BC-ayen. Sandidə adawa zaman ceramicbe-a leyata; kawu shellbe preceramicbedə kərmaaro ilmuwu archaeologistsbe ruwozana ba.[50] Fasal cidiye bəladiya sammasoro tətandənadə shima jili kawuye kən indimiwo. Sandidə ada Marajoaraye sandiya zauro wakilzəna. Kawu-a figurativebedə sandima cidawa karəngəbewo.
Shaida kada mbeji kəla nashado kəmoduwu Amazonyedə fato amma asal lardəye kura-kuraye, nguwuso maiyadoni bəla-a bərni-a garzanadə.[51] Archaeologistsye somzana loktudo Spanish conquistador De Orellanaye Amazonlan bəlawurozənadən suro saa 1541yen, amma asal lardəye miliyon 3 ma kozəna nasha Amazonyen napsana. Misallo, kawu-Columbianro amma asal lardəye o
