Omby

Famarimparitana mikasika ny omby

Ny omby dia karazana biby mampinono sady biby fiompy, biby lehibe misy kitro sy tandroka roa ary mety misy trafo iray eo an-tampon-damosiny, ao amin' ny fianakaviana Bovidae. Izy io dia biby mampinono lehibe (manana halava eo anelanelan' ny 120 sy 150 sm ary milajna 600 hatramin' ny 800 kg rehefa lehibe). Atao hoe Bos taurus ny anarany ara-tsiansa.

Karazana ao amin' ny foko Bovini izay avy ao amin' ny Tontolo Tranainy nivoatra avy amin' ny aorôka ny omby. Anisan' ny zana-pilaharan' ny Ruminantia (biby mandinika: mamerina mitsako izay efa nateliny) izy io. Zana-karazana roa lehibe no miavaka: ny omby tsy misy trafo na omby rana (Bos taurus taurus na Bos primigenius taurus) sy ny omby misy trafo (Bos taurus indicus na Bos primigenius f. taurus), ampifadraisin' ny mpanoratra sasany amin' ny Bos taurus primigenius (aorôka) izay lany tamingana tamin' ny taonjato faha-17 amin' ny endriny bibidia, fa ny mpiompy dia miezaka mamerina karazana manakaiky azy. Izy ireo dia ao amin' ny zana-pianakaviana Bovinae ary karazana miely be indrindra amin' ny vondron-karazana Bos.

Manodidina ny 10 500 taona lasa izay, ny omby tsy misy trafony dia nanomboka nompiana avy amin' ny razamben' ny aorôka tany afovoan' i Anatôlia, tany Ampiposahana ary tany tapny andrefana amin' i Iràna. Famolahana fiompiana misaraka no nitranga tany amin' ny Zana-kôntinenta Indiana, izay niteraka ny omby misy trafo.

Ompiana indrindra ho amin' ny famokarana hena sy ronono ny omby. Ampiasaina hahazoana hoditra na tandroka hanamboarana antsy na taozavatra hafa, na hahazaoana tain' omby hatao fandrehitra sy handonahana ny nofon-tany koa ny omby. Mitarika sarety sy fitaovam-pambolena izy ireo amin' ny maha biby mpitarika azy.

Miparitaka manerana an' i Eorôpa sy ny faritra manana toetany antonony any Azia, any Amerika ary any Aostralia ny omby tsy misy trafo. Ny omby misy trafo kosa dia hita indrindra any India sy amin' ny faritra mafana any Azia, any Amerika ary any Aostralia. Aty Afrika atsimon' i Sahara no ahitana ny omby sangà. Ireo vondrona ireo, izay indraindray sokajiana ho karazana na zana-karazana samihafa, dia zaraina ho firazanany 1 000 mahery fantatra. Nahatratra 940 tapitrisa mahery ny omby eran-tany tamin' ny taona 2022. Ny omby no tompon' andraikitra amin' ny 7 % amin' ny etona mampihiboka hafanana maneran-tany.

Nahaliana ny olombelona hatramin' izay ny omby. Mariky ny tanjaka sy ny fahalonahana ny ombilahy. Izany no mahatonga ireo biby ireo ho hita any amin' ny fivavahana samihafa. Any India dia biby masina ao amin' ny hindoisma ny omby ary tsy azo vonoina. Ompiana ho biby fanao namana ny karazan' omby kely vatana tsy misy trafo. Ampahany manan-danja amin' ny kolontsaina tandrefana izy ireo, ary lohahevitry ny aingam-panahy ho an' ny mpanao hosodoko sy ny mpanao sary sokitra na ho mpandray anjara ao amin' ny tantara an-tsary, ao amin' ny sarimihetsika na ao amin' ny dokam-barotra.

NY ANJARA TOERAN'NY OMBY

1.1. Eo amin'ny toekarena

Ny sahanasa mahazo toerana indrindra eto Madagasikara dia ny fambolena sy ny fiompiana . Voalaza fa ny 95% (INSTAT) ny mponina dia tantsaha avokoa ary manao fivelomana amin'izany. Maro ny karazana fiompiana eto Madagasikara toy ny ondry, osy, gisa, gana, akoho, sy ny maro tsy voatanisa. Manoloana ireo dia ny omby no manana ny anjara toerana lehibe indrindra.

Toy ny vary sy rano, an-tsaha tsy mifandao, an-tanana tsy mifanary. Maro ny seha-pohariana mifandray amin'ny omby toy ny fambolena, fitaterana, indostria sy ny asatanana.

1.1 1. Ny fambolena

Ny tantsaha malagasy dia manao ny fambolena rehetra toy ny voly vary, ny haninkotraba, ny tsaramaso, ny kabaro. Mifamatotra tanteraka amin'ny amin'ny omby ireo voly rehetra ireo.

Ny foko Betsileo sy Merina izay monina ao amin'ny faritan'Antananarivo sy Fianarantsoa no mifototra amin'ny fambolena. Miompy omby izy ireo mba hanampy azy amin'ny fikojakojana ny fambolena toy ny fihosena ny tanimbary.

Loharanon-jezika atao amin'ny tanimbary sy ny voly mba hahatsara ny vokatra. Harena lafo vidy araka izany ny omby ka voakarakara tsara eo amin'ny lafin'ny sakafo sy fanarahana ny fahasalamana. Ny omby vavy kosa dia loharanom- bola hafa noho izy manome ronono sy zanak'omby ankoatra ny vokatra.

1.1.2 Ny fitaterana

Ny fotodrafitrasa eto Madagasikara dia mbola tsy maharakotra ny ny nosy, indrindra fa ny lalana. Maro ny toerana izay mitoka-monina sy saro-dalana any amin'ny faritra ambanivohitra. Raha hitatitra ny vokatra ireo tantsaha dia tsy misy afa-tsy ombin-tsarety no afaka mamakivakyny tendrombohitra sy ny lohasaha.

Ny ombin-tsarety ihany koa no fitaovana hitaterana ny rano any amin'ny faritra saro-drano, hitaterana ny tsy salama hamonjy hopitaly ary hitaterana ny zezika mankany an-tanimbary. Misehatra tanteraka araka izany ny omby ary tsy misaraka amin'ny Malagasy.

1.1.3. Ny indostria sy ny asa tanana

Ny indostria

Tsy vitsy ny indostria izay manodina ny omby ho lasa hena ambifotsy toy ny SEVIMA, LA HAUTE, PROCHIMAD. Nitsangana ny orinasa ny taona 1960 ary efa nanondrana an-taonina maro ny vokatra tany ivelany. Maro ihany koa ny vokatra nitobaka ho an'ny teto an-toerana izay fantatra tamin'ny anarana " cornedbeef".

PROCHIMAD ( PRODUIT CHIMIQUE DE MADAGASCAR) kosa dia indostria izay manodina ny taolana, mamokatra ny zezika, sakafom-biby ary ny menan-tsavony manerana ny nosy. Tamin'ny alalan'ny taolana ihany koa no namokarany ny fanafody haom-bary nampiasain'ny tantsaha malagasy.

LA HUTTE dia indostria misehatra amin'ny resaka fiompiana rehetra. Misahana ny fampiarahana ny omby gasy amin'ny omby vahiny ny orinasa . Eo ihany koa ny fanodinana ny rononomandry, dibera ary fromazyny orinasa.

Ny asatanana

Anisan'ny sehatra mitondra ny anjarabirikiny ao amin'ny kitapom-bolam-panjakana ny asatanana. Tamin'ny taona 2005 dia avy amin'ny asatanana (Ministeran'ny indostria sy asatanana) ny 12% ny harinkarem-pirenena. Loharanon'ny akora fototra ny omby. Tsy misy very ny rehetra momba azy amin'ny malagasy.

1.2. Eo amin'ny fiarahamonina

Ny fiainan'ny malagasy manomboka eo am-pahanterahana hatramin'ny fahafatesana dia tsy misaraka amin'ny omby. Ankoatra ireo dia misy lanonana samihafa toy ny famadihana, fangatahan-tsodrano. Ny fialam-boly samihafa toy ny savikadia ampiasana ny omby

Ny hen'omby nozaraina isaky ny lanonana nentim-paharazana dia nofon-kena mitana ny fiombonana aiana. Izany hena izany no dindon'ny fihavanana haharitra eo amin'ny fiarahamonina iray noho izy soritry ny fampiraisana .

Ny fanolorana ny omby ho fanomezana ho an'ny zaza na ho an'ny mpivady dia noheverina ho tsara noho izy biby misaina eo amin'ny fiarahamonina. Ny omby dia misarika manokana ny sain'ny olona tsirairay handray ny andraikiny ho tonga any amin'ny fizakan-tena eo amin'ny lafiny rehetra.

Teo amin'ny fiainana andavanandro kosa dia hita soritra teo amin'ny vola sy hajia ary ny marika isan-karazany ny omby. Ranavalona I dia anisan'ny nampanantonta izany tamin'ny 1837. Teo ihany koa ny fikambanana iraisam-pirenena UNESCO izay manana ny hajia misy ny lohan'omby sy ireo marobe tsy voatanisa.

NY SOATOAVINA RAKETINY

Ny omby no fototry ny kolontsaina Malagasy ka tokony harovana fatratra satria tanjaky ny firenena iray ny fananany azy. Mampiray , mampihavana, mampifanampy ary mampiombona ny Malagasy ny omby. Tahaka ny voalaza tany aloha dia tsy misaraka aminy mihitsy io biby io na an-kafaliana na an-karatsiana.

2.1. Rafi-piarahamonina

Mariky ny tanjaka sy ny fananan-karena ny omby eo amin'ny Malagasy. Arakaraka ny isan'ny omby no handrefesana izany harena sy tanjaka izany. Miankina tanteraka amin'izany isa izany ihany koa no hametrahan'ny fiarahamonina ny olona na fianakaviana iray amin'ny toerany. Mifototra tanteraka amin'izany mantsy ny fahafahany misehatra eo emin'ny toekarena toy ny fiompiana sy ny fambolena ary ny sehatra hafa toy ny fitateranana,... Misy vidiny sy lanjany eo amin'ny fiarahamonina ny famonoana omby maro eo amin'ny hetsika atao. Ny hen'omby no sakafo iraisana ary zaraina mandritra ny hetsika.

2.2. Ny fomba amam-panao

Ny omby sy ny fanambadiana

Fikambanan'ny lehilahy sy vehivavy mifanaiky hiara-kanorina tokantrano araka ny lalàna sy ny fomban-tany mba hahazo taranaka. Amin'ny malagasy, ny fanambadiana dia misy dingana efatra: ny fisehoana na fiantranoana, ny fangatahana, ny fanateram-bodiondry ary fampakarana. ( Rajemisa 1985)

Ara-dakana ny fanambadiana eto Madagasikara. Koa ny fisehoana imasom-bahoaka ho mpivady nefa tsy manefa ny "Vodiondry" dia mahamenatra eo amin'ny fiarahamonina malagasy. Ka mahatonga ny fiheverana ho mitari-bady tsy lasa vodiondry ka henatra eo amin'ny tany onenana.

Voalaza ihany koa fa niara-nihinzna ravina akondro ireo mpivady vao, ary rehefa tapitra ny sakafo dia manipy ilay ravina amin'ny tompon-trano izy ireo. Ary raha sendra nifamaly ireo mpivady dia miteny ny iray amin'ny mpivady ka manao hoe: "mbola tsy malazo akory ve ny ravi-nihinanana dia efa miady".

Aorian'ny fombafomba samihafa dia miroso amin'ny "sakafo" mitam-pihavanana" ny fianakaviana ka ny hen'omby no laoka fototra.

Ny omby sy ny famorana

Ny famorana dia dingana fialan'ny zazalahy amin'ny toerana misy ny reniny hamonjy ny maha lehilahy azy, izay tsy maintsy tanterahina mandritra ny fotoana voafetra. Eo am-pamaranana ny lanonana dia mandroso ny sakafo ny ray aman-drenin'ny zaza voafora. Fihinam-bary miaraka amin'ny hen'omby no atao amin'izany.

Ny omby sy ny fialam-boly

Ny savika

Ny savika na tolon'omby dia fomba amam-panao an-taonany maro teto afavoan-tany eto Madagasikara. Tanjon'ity lalao nentim-paharazana ity ny hampianarana ny tanora hahay hiatrika ny sakana eo amin'ny fiainana. Natao hanehoana amin'ny fiarahamonina ihany koa izany fa ilaina ny fahaizana sy ny hakingana, ary risi-po rehefa miatrika ny mafy. Nampiasain'ireo mpiady ihany koa izany ho voninahitry ny razambe, ny vondrona, ny fianakaviana, ny ekipa misy azy ireo ary ny tanàna iray manontolo

Ny adin'omby

Kilalao nahazo laka teto Madagasikara tamin'ny andron'ny Ranavalona I (1828-1861). Fialam-boly lehibe ho an'ny mpanjaka sy ny fianakaviany tamin'izany fotoana izany ny adin'omby. Nahatratra 400 isa tany ho any ny omby mpiadin'ny manjaka ka nomeny ny anarana Maindambana sy Ikambo ireo kalaza sy mahery indrindra. Taty aoriana dia lasa kilalao fanaon'ny isam-paritrany adin'omby ary niely nanerana ny nosy.

Ny omby sy ny literatiora

Nentin'ny Malagasy nanehoana ny fihetseham-po ny omby. Maro ny tantara sy angano ary ohabolana maneho ny omby. Misy ohabolana manasongadina izany toy ny hoe: " Faran'ny teny hono fifanatrehana, faran'ny omby hena".

Maneho tanteraka ny endriky ny fiainan'ny malagasy amin'ny ankapobeny izany ka hanasongadinana fa ny omby no mampiray sady mamelona ny malagasy amin'ny sehatra rehetra.

Misy ihany koa ny asa soratra toy ny tononkalo izay anehoana ny omby anoharana ny olona miasa fatratra sy iharan'ny tsindry hazo lena. Iray amin'ireny ny asa soratr'i Josephine Ranirina, milohateny hoe: " ny ombin-tsarety sy ny olona".

Kolontsaina

Ohabolana

Ataonao ho omby tsy enin-drano ve aho, ka hisotro ranon-tambiazona ?
Omby zato tsy nampihosy, ka efa iray sisa vao manenjan-tsikina!
Tsy miandry omby lavitra ny tanàna, tsy milalao lavitra ny vohitra.
Adin' ombalahy ka no atakalo izay adin' ombivavy
Akohon-kamboty nohitsahin' omby mifahy, ka samy be amin' ny azy.
Aleo enjehin' ny omby masiaka toy izay enjehin' ny fieritreretana.
Ambohimanambola no matavy omby, ka Ambohimalaza no lafo kitay.
Andevolahy mamahy reniomby, ka mamindra fo, fa samy haren' olona: ny omby "aza mifidy vilona", ny andevo "aza maka ny ratsy".
Andevolahy manana omby zato: ny tenany aza ahy, mainka ny omby zato.
Ny fitia toy ny andry ombin' ankizy: afa-po dia misaraka, tsy afa-po mifamerina.
Andry ombin' Ifiringa adala, ka ny aloha voatora-tandroka, ary ny aoriana voafola-drambo.
Andry ombin' Imalemifanahy: ny noana voasafosafo, ny voky voalambolambo
Any milefona omby, ary etý mively rano
Antoandro faka ronono, ka nilaozan' ny omby nihahaka.
Ny omby mahia tsy lelafin' ny namany; ny malahelo tsy mba havan' ny manana
Aomby bory manonofy tandroka, manonofy raha tsy ho azo.
Ataovy hanin' omby: sady mimamà no miraoka; fa ny alahelo tsy efan-joretra
Ataovy mitombo ohatra ny tohatr' omby fahavaratra, fa aza atao mihenamihena ohatra ny trafon' omby ririnina
Tery omby ririnina ka atao izay tsy hahakely ny reniny ary tsy hahabotry ny zanany
Ataovy toy ny tsimpon-tain' omby ny filan-karena: na kely azo, na be azo, ataovy an-karona avokoa.
Aza atao andry ombin' ilay adala, ka ny aloha voatora-tandroka, ary ny aoriana voafola-drambo; fa ataovy andry ombin' ilay mora, ka ny aloha voakahankahana, ny aoriana voasafosafo.
Aza manao fandrin' omby: mandry, fa tsy lavo loha
Aza manao lelan' omby: sady hitsabaka am-bava no hitsabaka an' orona.
Aza manao ombin' Imarovatana: sady mahalany ahitra iray lohasaha no mahalany mangahazom-bolafolo, nefa tsy hita izay taviny, fa ny kibony no mihalehibe
Aza manao toloho mampirehoka omby.
Aza manao toton' omby bory
Aza manao tsitsik' ombin' Ibetsileo: ny ombin' Ikoto an' Ikoto ihany, ary ny ombin' olona an' Ikoto koa.