Grunnstoffomdanning
Grunnstoffomdanning eller transmutasjon er når eit grunnstoff eller ein isotop blir omdanna til eit anna grunnstoff eller ein annan isotop. Dette skjer anten gjennom kjernereaksjonar som blir forårsaka av ein partikkel utanfrå eller gjennom radioaktiv nedbryting i kjerna. Den største kjelda til grunnstoffomdanning er naturleg. Det finn stad i stjernene, fordi alle naturlege grunnstoff blir danna på eit tidspunkt gjennom fusjon av hydrogen i det indre til ei stjerne. Ein annan type naturlig grunnstoffomdanning skjer når visse radioaktive grunnstoff spontant bryt ned i ulike taktar til eit anna atomslag.
Kunstig transmutasjon blir ofte nytta innan kjernekjemi for å framstilla radioaktive isotopar og til direkte nøytronstråling til medisinsk bruk. Transmutasjon vert òg sett på som eit mulig tiltak for å redusere mengda og dermed delvis gjera nytte av radioaktivt avfall.
Historie
[endre | endre wikiteksten]Omgrepet transmutasjon går tilbake til leitinga etter dei vises stein. Tidlegare leita alkymistar etter måtar å gjera til dømes bly om til gull, men utan suksess. Frederick Soddy er den som tilsynelatande skipa omgrepet transmutasjon i 1901.[1] Seinare på 1900-talet blei det funne ut korleis omdanning av grunnstoff i stjerner går til, og dermed sambandet for dei relative førekomstande deira i universet. I det kjende verket Synthesis of the Elements in Stars frå 1957,[2] redegjorde William Alfred Fowler, Margaret Burbidge, Geoffrey Burbidge og Fred Hoyle for korleis tilstanden av nesten alle utan dei lettaste grunnstoffa kunne forklarast gjennom nukleosyntese.
Tekniske metodar
[endre | endre wikiteksten]I dag kan grunnstoffomdanning finna stad ved hjelp av partikkelakseleratorar, men dette gjev svært små mengder av det ønska grunnstoffet. I kjernkraftverk finn det òg stad transmutasjonar, når uran gjennomgår fisjon. Mindre kjernereaktorar blir derfor nytta til å produsera nøytron til transmutasjonsføremål.
Den teknisk viktigaste metoden for grunnstoffomdanning er nøytronaktivering. Nøytron kan trenga inn i atomkjerner, og når dei blir fanga aukar atomvekta med ei eining - ein ny isotop er blitt danna. Ofte er han radioaktiv, og ved til dømes betadesintegrasjon aukar eller minkar, [ (β+) -desintegrasjon, (β−) -desintegrasjon eller ε-fanging], atomnummeret med ei eining - eit nytt grunnstoff er danna.
Omdanning av radioaktivt avfall
[endre | endre wikiteksten]Grunnstoffomdanning av transuran (aktinoid) som isotopar av plutonium, neptunium, americium og curium har gode forutsetningar for å formilda problema medi handteringa av radioaktivt avfall ved å redusere delen av langtlevande isotopar i det. Når dei blir bestråla av raske nøytronar i ein kjernereaktor, kan desse isotopane gå gjennom fisjon som øydelegg den oppnhavlege aktinidisotopen og produserer ei rad radioaktive og ikkje-radioaktive fisjonprodukt.
Kjelder
[endre | endre wikiteksten]- ↑ Muriel Howorth; Pioneer Research on the Atom: The Life Story of Frederick Soddy, New World, London 1958, sid 83-84; Lawrence Badash, Radium, Radioactivity and the Popularity of Scientific Discovery, Proceedings of the American Philosophical Society 122,1978: 145-54; Thaddeus J. Trenn, The Self-Splitting Atom: The History of the Rutherford-Soddy Collaboration, Taylor & Francis, London, 1977, sid 42, 58-60, 111-17.
- ↑ William Alfred Fowler, Margaret Burbidge, Geoffrey Burbidge, and Fred Hoyle, 'Synthesis of the Elements in Stars', Reviews of Modern Physics, vol. 29, Issue 4, sid. 547–650
- Denne artikkelen bygger på «Transmutation» frå Wikipedia på svensk, den 26. april 2026.
