Cotopaxi
0°41′03″S 78°26′14″W/-0,684167 -78,437222 Cotopaxi widziany od północnego zachodu | |
| Państwo | |
|---|---|
| Położenie | |
| Pasmo | |
| Wysokość |
5897 m n.p.m. |
| Wybitność |
2403 m |
| Pierwsze wejście |
28 listopada 1872 |
| Dane wulkanu | |
| Rok erupcji |
2022–2023 |
| Typ wulkanu | |
| Aktywność |
czynny |
Położenie na mapie Ekwadoru  | |
| 0°41′03″S 78°26′14″W/-0,684167 -78,437222 | |
Cotopaxi to czynny stratowulkan w Andach w środkowo-północnym Ekwadorze, położony na terenie Parku Narodowego Cotopaxi w prowincji Cotopaxi, około 50 km na południe od Quito i około 31 km na północny wschód od Latacunga[1][2]. Osiąga wysokość 5897 m n.p.m., co czyni go drugim najwyższym szczytem Ekwadoru po Chimborazo i jednym z najwyższych czynnych wulkanów na świecie[2]. Ze względu na częste erupcje oraz zagrożenie laharami jest uznawany za jeden z najważniejszych obiektów monitoringu wulkanicznego w kraju[2][3][4].
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Cotopaxi ma niemal symetryczny stożek wyrastający z andyjskiej wyżyny na wysokości około 3800 m n.p.m. U podstawy szerokość masywu wynosi około 23 km[5]. Wierzchołek wieńczy krater o wymiarach około 800 × 550 m i głębokości około 250 m; składa się on z dwóch współśrodkowych obrzeży, z których zewnętrzne ma nieregularny kształt i jest miejscami wolne od śniegu[5]. Wulkan ma jeden z nielicznych lodowców równikowych, którego dolna granica znajduje się na wysokości około 5000 m n.p.m.[5]
Na pogodę Cotopaxi wpływa położenie w północnych Andach, a sam wulkan należy do pasa ognia otaczającego Ocean Spokojny[6][5]. W okresach erupcyjnych szczególnie niebezpieczne są lahary, czyli spływy błotno-gruzowe powstające wskutek topnienia pokrywy lodowej i mobilizacji materiału wulkanicznego. To właśnie one wielokrotnie niszczyły osiedla i infrastrukturę w dolinach odwadniających masyw[2].
Historia erupcji
[edytuj | edytuj kod]Cotopaxi należy do najbardziej aktywnych wulkanów Ekwadoru. Według zestawień Smithsonian Institution jego historycznie poświadczona aktywność obejmuje dziesiątki erupcji, a pierwszą udokumentowaną erupcję odnotowano w 1534 roku[7][2]. Warstwę popiołu wiązaną z wczesnonowożytną aktywnością Cotopaxi zidentyfikowano także w osadach jeziornych Parku Narodowego Cajas na południu Ekwadoru[8]. Do najgwałtowniejszych wydarzeń historycznych zalicza się erupcje z 1742, 1744, 1768 i 1877 roku[2][9].
Erupcje z 1744 i 1768 roku zniszczyły kolonialną Latacungę, a erupcja z 26 czerwca 1877 roku doprowadziła do spłynięcia potoków piroklastycznych i wielkich laharów na wszystkie strony masywu. Spływy te przebyły ponad 100 km, docierając zarówno ku zlewisku Pacyfiku, jak i ku zachodniej części dorzecza Amazonki[2]. W 1742 roku aktywność wulkanu obserwowali także uczestnicy francuskiej misji geodezyjnej, Pierre Bouguer i Charles-Marie de La Condamine[9].
Po większej fazie erupcyjnej z lat 1903–1904 obserwowano jeszcze słabszą aktywność co najmniej do 1940 roku, a później także okresy wzmożonej aktywności sejsmicznej i fumarolowej bez pełnej erupcji, między innymi w 1975 i 2002 roku[2]. W 2015 roku rozpoczął się nowy etap wzmożonej aktywności Cotopaxi. W sierpniu odnotowano silny wzrost aktywności sejsmicznej, deformację budowli wulkanicznej i podwyższone emisje dwutlenku siarki, a 14 i 15 sierpnia doszło do dwóch dużych erupcji freatycznych[10][11][3]. Kolejna faza erupcyjna rozpoczęła się 21 października 2022 roku i była nadal raportowana w 2023 roku[2].
Alpinizm
[edytuj | edytuj kod]Cotopaxi od XIX wieku jest jednym z najbardziej znanych celów wspinaczkowych w ekwadorskich Andach. W 1802 roku próbę wejścia podjął Alexander von Humboldt, lecz dotarł jedynie do wysokości około 4500 m n.p.m.[12] Pierwszego wejścia na szczyt dokonali 28 listopada 1872 roku niemiecki geolog Wilhelm Reiss i Ángel María Escobar; wyprawa ta jest uznawana za jedno z ważniejszych osiągnięć dziewiętnastowiecznej eksploracji andyjskiej[13][12]. W następnym roku szczyt zdobył Moritz Alphons Stübel wraz z czterema Ekwadorczykami, a w 1880 roku na wierzchołku stanął również Edward Whymper z przewodnikami Jean-Antoine'em i Louisem Carrelem[14][15].
Współcześnie najczęściej wybierana droga na Cotopaxi prowadzi od północnej strony przez schronisko José F. Ribas. Wejście wymaga poruszania się po lodowcu z użyciem raków i czekana, a zagrożenie szczelinami, lawinami i gwałtowną zmianą warunków sprawia, że nawet standardowa droga uchodzi za poważne wejście wysokogórskie[16].
Znaczenie i zagrożenia
[edytuj | edytuj kod]Cotopaxi ma duże znaczenie krajobrazowe, przyrodnicze i kulturowe, a jego stożek należy do najbardziej rozpoznawalnych symboli ekwadorskich Andów[6]. Jednocześnie jest to wulkan o wysokim potencjale zagrożenia. Najpoważniejsze ryzyko dla ludności stwarzają nie tyle opady popiołu w najbliższym otoczeniu, ile lahary mogące przemieszczać się daleko dolinami rzecznymi i uderzać w większe ośrodki osadnicze, zwłaszcza w Latacungę oraz obszary położone na obrzeżach Quito[2][3]. Z tego powodu Cotopaxi pozostaje pod stałym nadzorem Instytutu Geofizycznego EPN, który publikuje bieżące komunikaty i materiały monitoringowe dotyczące aktywności wulkanu[4][10].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]
Krater Cotopaxi
Cotopaxi widziany z masywu Illiniza
Cotopaxi
Schronisko Refugio José Ribas
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Distance from Quito to Cotopaxi. GlobeFeed.com. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Cotopaxi. Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
- 1 2 3 Ecuador declares state of emergency over volcano. BBC News, 2015-08-16. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
- 1 2 Cotopaxi. Instituto Geofísico – EPN. [dostęp 2026-04-20]. (hiszp.).
- 1 2 3 4 NASA Earth Explorer page. NASA Earth Observatory. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
- 1 2 John Biggar: The High Andes: a guide for climbers. Scotland: Andes Press, 1996. ISBN 1-871890-38-1.
- ↑ Cotopaxi – Eruptive History. Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
- ↑ Stéphanie H. Arcusa. Late Holocene tephrostratigraphy from Cajas National Park, southern Ecuador. „Andean Geology”. 47 (3), s. 508–528, 2020. DOI: 10.5027/andgeoV47n3-3301. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
- 1 2 Larrie Ferreiro: Measure of the Earth: The Enlightenment Expedition that Reshaped Our World. Basic Books, 2011, s. 215. ISBN 978-0-465-01723-2.
- 1 2 Informe mensual Cotopaxi, agosto 2015. Instituto Geofísico – EPN. [dostęp 2026-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-18)]. (hiszp.).
- ↑ A Restless Volcano Puts Ecuador on Edge Once More. Wired, 2015-06-17. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
- 1 2 Eliot Greenspan: Frommer's Ecuador and the Galápagos Islands. USA: Wiley, 2011, s. 155. ISBN 978-0-470-94951-1.
- ↑ Fritz A. Pfaffl. The first ascent to the volcano Cotopaxi in Ecuador by Wilhelm Reiss (1838–1908). „International Journal of Earth Sciences”. 103 (4), s. 1175–1179, 2014. DOI: 10.1007/s00531-014-1017-6. (ang.).
- ↑ Rob Rachowiecki: Climbing & Hiking in Ecuador. Wyd. 4. Bradt Publications, 1997, s. 16. ISBN 978-1-898323-54-9.
- ↑ Edward Whymper: Travels amongst the Great Andes of the Equator. London: John Murray, 1892, s. 136–156. [dostęp 2026-04-20]. (ang.).
- ↑ John Biggar: The Andes: a guide for climbers. Wyd. 2. Scotland: BigR Publishing (Andes), 1999. ISBN 0-9536087-0-0.
