Hoplon
Hoplon (stgr. ὅπλον) (częściej nazywana aspis (stgr. ἀσπίς) – okrągła tarcza typu argiwskiego, używana w okresie od VII do III wieku p.n.e. przez greckich wojowników, w szczególności przez ciężkozbrojnych piechurów ateńskich i spartańskich, zwanych hoplitami.
Do jej konstrukcji używano drewna dębowego, które następnie pokrywano skórą (od wewnątrz) i byczą skórą oraz brązem (od zewnątrz, głównie na obrzeżeniach)[a]. Lico tarczy często ozdabiano figuralnym znakiem wyróżniającym (epizemą), przedstawiającym głównie stworzenia prawdziwe (np. lew, dzik, pies, kruk) i mityczne (sfinks, gorgona, pegaz), symbole (gwiazda, maczuga) bądź literę typową dla danego miasta-państwa (polis). Najpewniej od ok. 475-450 p.n.e. Spartanie (Lacedemończycy) zaczęli stosować na tarczach jednolite godło w postaci litery Λ (lambda), co kontynuowano do III w. p.n.e.[1].
Od tarcz dawniejszych z czasów heroicznych, zwanych też homeryckimi[b], hoplon odróżniał się dwoma imaczami (uchwytami wewnętrznymi)[c]: pośrodku dla przedramienia tuż poniżej łokcia oraz blisko krawędzi dla dłoni – stąd duża średnica (ok. 90 cm) oraz waga (od 5 do 12 kilogramów). Sam ciężar tarczy czynił z niej broń niebezpieczną. Pchnięcie nią mogło powalić przeciwnika, natomiast uderzenie jej kantem mogło złamać kończynę lub rozbić czaszkę. Tarcza osłaniała ciało wojownika od podbródka do kolan. Czasem do dolnej części hoplonu mocowano skórzaną osłonę, chroniącą odkryte części nóg przed strzałami i innymi pociskami. Pojawienie się tego elementu niekiedy łączone jest z najazdami perskimi, ale stosowano go jeszcze do I wieku n.e., co wskazywałoby na związek ze wzrostem znaczenia lekkiej piechoty, posługującej się bronią miotaną. Oprócz uchwytów na rękę, tarcza miała też pętlę pozwalającą na czas marszu zawieszać ją przez ramię na plecach. Aspisy były używane zarówno przez żołnierzy lądowych, jak i wojowników stanowiących załogi statków.
Spartiaci stosowali hoplony (aspisy) do walki w szyku, zwanym falangą grecką. Hoplita stawał w szeregu bardzo blisko towarzyszy w ten sposób, że jego tarcza zachodziła na tarczę tego z lewej i kryła się pod krawędzią tarczy tego z prawej. Powodowało to naturalne przesunięcie sąsiednich wojowników nieco do tyłu, w lewą stronę i poruszanie się lekko skośnymi szeregami. Maksymalne zacieśnienie formacji spowodowało też konieczność operowania tylko jednym rodzajem broni – włócznią, ponieważ w panującym ścisku nawet użycie miecza nie było możliwe. Znad takiego muru tarcz hoplici zadawali przeciwnikowi ciosy ostrzami 2-2,5-metrowych włóczni skośnie ku dołowi, mierząc w twarze, torsy i ramiona. Jak podkreślał poeta Tyrtajos, opiewający w swych pieśniach falangę hoplitów, żołnierz miał stać ramię w ramię z towarzyszami z falangi i nie porywać się na samodzielne bohaterskie wyczyny.
Ze względu na rozmiary i ciężar tarcza była porzucana podczas ucieczki z pola walki. Ponieważ jej brak sugerował dezercję, Spartiata mógł wrócić z bitwy bez hełmu czy włóczni, ale nie bez tarczy, za brak której karano nawet śmiercią. Fakt ten podkreśla znane powiedzenie: z tarczą lub na tarczy[d] (ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς, Ḕ tā̀n ḕ epì tâs, dosł. "[wróć] albo z nią, albo na niej").
Coraz częściej na wyposażeniu hoplitów pojawiały się tarcze z bocznym wcięciem, co podczas walki w zwartym szyku ułatwiało użycie włóczni i manewrowanie nią.
Zwycięstwa falangi greckiej w wojnach perskich były możliwe dzięki elementowi nacisku – parcia masy ciężkozbrojnej piechoty na lżejsze z natury formacje przeciwnika, który próbował zasłaniać się trzcinowymi tarczami o niewielkiej odporności na przebicie.
W połowie III wieku p.n.e. falangę grecką zastąpiła falanga macedońska, inaczej wyposażona i inaczej walcząca.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Nicholas Sekunda, Richard Hook: Armia spartańska. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2019, s. 26, ISBN 978-83-8178-100-8.
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Pod koniec VI wieku p.n.e. cienką warstwą brązu zaczęto pokrywać całą tarczę, nadając jej też bardziej wypukły kształt (N. Sekunda, R. Hook: Armia spartańska. Oświęcim: Wyd. Napoleon V, 2019, s. 25).
- ↑ Tj. od czasów najdawniejszych aż po VIII wiek p.n.e.
- ↑ W czasach homeryckich tarcze były większe, zazwyczaj w kształcie ósemki, z umieszczonym pośrodku imaczem, co powodowało szybkie zmęczenie nadgarstka i mięśni przedramienia.
- ↑ Zawołanie to wciąż stanowi dewizę historycznego okręgu Mani, położonego w sąsiedztwie Sparty, umieszczoną na proporcu tej ziemi.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- John Warry: Warfare in the Classical World, New York 1993, ISBN 1-56619-463-6
- Warfare in the Ancient World (pod red. Johna Hacketta), New York 1989, ISBN 0-8160-2459-6
- Włodzimierz Kwaśniewicz: Leksykon dawnego uzbrojenia ochronnego, Bellona, Warszawa 2005
.png){kind=link}