Jane Franklin
 Portret Jane Griffin w wieku 24 lat | |
| Data i miejsce urodzenia |
4 grudnia 1791 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
18 lipca 1875 |
| Miejsce spoczynku | |
| Małżeństwo |
1828 |
| Partner |
John Franklin (mąż) |
| Odznaczenia | |
| Złoty Medal Odkrywców Królewskiego Towarzystwa Geograficznego[1][2] | |
Jane Franklin (ur. 4 grudnia 1791 w Londynie, zm. 18 lipca 1875) – brytyjska podróżniczka, sponsorka badań Arktyki i filantropka.
Młodość i małżeństwo
[edytuj | edytuj kod]Jane Griffin, druga z trzech córek Johna Griffina i Mary Guillemard, urodziła się w Londynie w Anglii. Uczyła się w domu i w małej szkole z internatem w Chelsea. W młodości Jane podróżowała po Wyspach Brytyjskich i odwiedzała Europę kontynentalną w towarzystwie owdowiałego ojca, bogatego tkacza jedwabiu, oraz sióstr i przyjaciół[3][1]. Jej bliską przyjaciółką była poetka Eleanor Anne Porden, pierwsza żona badacza Arktyki, Johna Franklina. Porden zmarła w 1825 roku, sześć dni po tym, gdy jej mąż wyruszył w drugą ekspedycję badawczą. Jane Griffin odnowiła znajomość z Franklinem po jego powrocie w 1827 roku, a 5 listopada 1828 roku wzięła z nim ślub. Po ślubie nie zaprzestała podróży. W latach 1830–1833, kiedy jej mąż dowodził fregatą na Morzu Śródziemnym, odwiedzała Afrykę Północną, Syrię i Azję Mniejszą[3]. Jane i John Franklinowie nie mieli dzieci, ale wychowywali córkę Johna z pierwszego małżeństwa, Eleanor[2].
Tasmania
[edytuj | edytuj kod]Od 1836 do 1843 roku, gdy Franklin piastował stanowisko gubernatora-porucznika Ziemi Van Diemena (obecnie Tasmanii), lady Jane podróżowała po wyspie. Zamiast przyjąć tradycyjną pasywną rolę żony gubernatora kolonii karnej, zaangażowała się w rozwój społeczności. Interesowała się poprawą sytuacji skazanych kobiet (co spotkało się z oporem i krytyką prasy kolonialnej), a także życiem społecznym i kulturalnym osadników, w co włożyła duże sumy z prywatnego majątku[3][1][4]. Zakupiła 53 hektary ziemi w pobliżu Hobart z przeznaczeniem na ogród botaniczny i muzeum, dla którego kazała zbudować klasycystyczny gmach[4]. Starała się także o utworzenie państwowego kolegium, kupując na ten cel 162 ha ziemi, co jednak udało się dopiero po jej powrocie do Anglii. Jane Franklin była pierwszą europejską kobietą, która zdobyła Mount Wellington, odbyła podróż w poprzek Tasmanii z Hobart do Macquarie Harbour, podróż lądową z Melbourne do Sydney, a odwiedzała także Nową Zelandię[3][4][2]. Działalność Franklinów nie spotkała się z uznaniem władz kolonialnych i, wskutek intryg politycznych, John został odwołany z funkcji gubernatora w 1843 roku[4]. Stworzone przez lady Jane muzeum upadło, ale w 1921 roku zostało odkupione przez radę miasta Hobart i od 1948 pełni zamierzoną rolę, pod nazwą Lady Franklin Gallery[5].
Poszukiwania Franklina
[edytuj | edytuj kod]
Po powrocie do Anglii w 1844 roku, John Franklin otrzymał dowództwo wyprawy, mającej przepłynąć Przejście Północno-Zachodnie wzdłuż północnych wybrzeży Ameryki Północnej. W maju 1845 roku dwa specjalnie przygotowane okręty HMS „Erebus” i HMS „Terror” wyruszyły na północ Kanady, wyposażone w zapasy na trzy lata, po czym zaginęły bez śladu[3][2].
Jane Franklin odegrała naczelną rolę w zmobilizowaniu wiktoriańskiej opinii publicznej i Admiralicji brytyjskiej do organizacji szeregu wypraw poszukiwawczych. Pomiędzy 1850 a rokiem 1857 wyposażyła pięć statków, głównie lub całkowicie z własnych środków. Zorganizowała też wsparcie innych sponsorów, również z zagranicy. Poprzez kontakty z czołowymi badaczami Arktyki sama stała się znawczynią jej geografii. Studiując rozkazy Franklina i znając jego poczucie obowiązku, potrafiła w ogólnym zarysie poprawnie wydedukować trasę obraną przez wyprawę[3][2]. W 1850 kilka wypraw poszukiwawczych dotarło do wyspy Beechey, odnajdując pierwszy zimowy obóz Franklina; była wśród nich też wyprawa sponsorowana przez Jane Franklin, którą dowodził William Penny. Kolejne wyprawy przyniosły odkrycia geograficzne, ale nie znalazły dalszych śladów zaginionej ekspedycji i okazały się zbyt kosztowne. Przeszkodą w poszukiwaniach stała się wojna krymska, która odciągnęła uwagę Admiralicji od Arktyki, mimo ciągłej presji lady Franklin[2].
W 1854 roku badacz John Rae przywiózł do Anglii odnalezione przez siebie przedmioty należące do Franklina i jego ludzi, ale też szokujące dla opinii publicznej opowieści Inuitów o przypadkach kanibalizmu wśród umierających z głodu, zdesperowanych członków załóg. Lady Franklin nie zaakceptowała tych oskarżeń, a pod jej wpływem Charles Dickens napisał w Household Words zjadliwą krytykę wymierzoną w Rae’a. Po zakończeniu wojny krymskiej Franklin próbowała skłonić Admiralicję do podjęcia nowych działań, poprzez petycje do parlamentu i listy publikowane w The Times, ale bezskutecznie[2]. Ostatecznie w 1857 roku ruszyła jeszcze jedna sfinansowana przez nią wyprawa, kierowana przez Francisa Leopolda McClintocka. Po trzech latach powróciła ona z istotnymi odkryciami, w tym notatką informującą o śmierci Franklina w 1847 i opuszczeniu uwięzionych przez lód okrętów rok później. Dopiero wtedy Jane Franklin publicznie pogodziła się z faktem, że została wdową. Ostatecznie ekspedycje wysłane na poszukiwania Franklina ustaliły, że wszyscy członkowie jego wyprawy zginęli, ale przy tym znacząco poszerzyły wiedzę geograficzną, kończąc eksplorację północnych wybrzeży Kanady i odkrywając przebieg możliwych szlaków Przejścia Północno-Zachodniego[3][2].
Dalsze podróże
[edytuj | edytuj kod]W 1860 roku lady Franklin wraz ze swoją sekretarką i towarzyszką, siostrzenicą Franklina Sophią Cracroft, wybrała się w podróż do Ameryki Północnej. Zaprosił je Henry Grinnell, nowojorski kupiec, który uczestniczył w poszukiwaniach Franklina, finansując dwie wyprawy. Po wizycie w Nowym Jorku Franklin i Cracroft udały się do Kanady, odwiedzając Montreal, gdzie zgotowano im uroczyste powitanie, a potem podróżowały po południowym Quebecu i Ontario. Powróciły do Nowego Jorku, skąd wyruszyły w długi rejs do San Francisco wokół Ameryki Południowej, okrążając przylądek Horn. Z Kalifornii udały się na wyspę Vancouver i do Kolumbii Brytyjskiej, gdzie odwiedziły ogarniętą gorączką złota dolinę rzeki Fraser. Następnie wróciły do Kalifornii, by pożeglować stamtąd przez Hawaje do Japonii i dalej do Indii. Do końca lat 1860. lady Franklin podróżowała po Indiach i często odwiedzała kraje Europy[3].
W 1870 roku lady Franklin i Sophia Cracroft ponownie znalazły się w San Francisco, docierając tam po opłynięciu przylądka Horn. Żeglując na północ dotarły aż do miejscowości Sitka na Alasce, trzy lata wcześniej zakupionej przez USA, w nadziei znalezienia tam jakichś informacji o losach Franklina[2][3]; odwiedziły także Salt Lake City, główny ośrodek mormonów[3]. Głównym celem wyprawy do Stanów Zjednoczonych było spotkanie z Charlesem Francisem Hallem, który znalazł kolejne ślady wyprawy i spisał opowieści Inuitów[3].
Jane Franklin do końca życia zajmowała się kwestiami eksploracji Arktyki i kreowała bohaterską pamięć męża. Jeszcze w 1875 roku wspomagała przygotowania wypraw arktycznych George’a Stronga Naresa (na biegun północny) i Allena Younga, która miała jeszcze raz poszukać śladów wyprawy Franklina. Zadbała o przygotowanie pomnika ku czci Franklina w Katedrze Westminsterskiej, który został odsłonięty już po jej śmierci[3][6].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Zaangażowanie lady Jane Franklin w poszukiwania zaginionego męża przez lata podtrzymywało zainteresowanie jego losami i eksploracją Arktyki. Lady Franklin nie pozwalała się fotografować, pozostawiła po sobie wiele listów, ale żadnych książek, lecz jej konsekwencja, godność i troska o dobre imię męża przyniosły jej powszechne uznanie i sympatię[3]. The Times określał ją mianem „naszej angielskiej Penelopy”, a jej postawa zainspirowała utwory muzyczne, takie jak ballada „Lady Franklin’s Lament”[2][7]. W uznaniu zaangażowania w poszukiwania Franklina i towarzyszący im rozwój wiedzy geograficznej, w 1860 została odznaczona (jako pierwsza kobieta[6]) Złotym Medalem Odkrywców Królewskiego Towarzystwa Geograficznego[1][2].
Na cześć Jane Franklin nazwano kilka obiektów geograficznych w Kanadzie:
- Lady Franklin Bay (Wyspa Ellesmere’a)[8],
- Lady Franklin Cape (Wyspa Bathursta)[9],
- Lady Franklin Island (wyspa w Cieśninie Davisa)[10],
- Lady Franklin Point (Wyspa Wiktorii)[11].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 John Knox Laughton: Franklin, Jane. W: Dictionary of National Biography. Leslie Stephen (red.). T. 20. 1889. ISBN 978-0-8020-3998-9. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Russell A. Potter: Franklin, lady Jane. W: Encyclopedia of the Arctic. Mark Nuttal (red.). Routledge, 2012, s. 670–671. ISBN 978-1-136-78680-8.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Alan Cooke: GRIFFIN, JANE (Franklin, Lady Franklin). W: Dictionary of Canadian Biography. T. 10. University of Toronto/Uniwersytet Lavala, 1972. ISBN 978-0-8020-3998-9. (ang.).
- 1 2 3 4 Frances J. Woodward: Franklin, Lady Jane (1791–1875). W: Australian Dictionary of Biography. Douglas Pike (red.). T. 1. Melbourne University Press, 1966. ISBN 978-0-522-84034-6.
- ↑ Carol Rääbus, Lady Franklin Gallery: Why there's a Greek-style building at the back of Lenah Valley, ABC News, 17 października 2017 [dostęp 2026-03-08] (ang.).
- 1 2 Claire Warrior, Jane Franklin: a remarkable woman [online], Royal Museums Greenwich [dostęp 2026-03-09] (ang.).
- ↑ Russell A Potter: Songs and Ballads About Sir John Franklin. [dostęp 2018-07-03]. (ang.).
- ↑ Lady Franklin Bay. Canadian Geographical Names Database (CGNDB). [dostęp 2023-03-09]. (ang.).
- ↑ Lady Franklin Cape. Canadian Geographical Names Database (CGNDB). [dostęp 2023-03-09]. (ang.).
- ↑ Lady Franklin Island. Canadian Geographical Names Database (CGNDB). [dostęp 2023-03-09]. (ang.).
- ↑ Lady Franklin Point. Canadian Geographical Names Database (CGNDB). [dostęp 2023-03-09]. (ang.).
