Savon

Savon a l'é n'utiss o na sostansa dovrà për la polissìa përsonal e la netiura. La paròla a peul arferisse sia al savon sòlid (a tòch) che a col lìquid, fàit për netié la pel, ij tessù o le surfasse.

Stòria

Ël savon a l'é conossù da l'antichità. J'Assir a lo fasìo con grass e sënner già dël 2800 a.C. . Ij Feniss a lo dovravo për netié le ferìe . Ij Roman a l'han amprendù la técnica dai Gal e a l'han spantiala an Euròpa . Ant l'Età 'd Mes la produssion a l'é dësvlupasse dzortut an Italia e Spagna, con Savon-a e Marsèja ch'a dventavo senter amportant . La Rivolussion industrial a l'ha peui mecanisà la produssion.

Composission

Ël savon a l'é ël resultà ëd na reassion chìmica ciamà saponificassion, andoa un grass (vegetal o animal) a reagiss con na base (sòdi o potassa) . Ij component prinsipaj a son:

Grass: euli d'uliva, euli 'd còco, euli 'd palma, grass animal.
Sòdi (për savon dur) o potassa (për savon mòl).
Eva.
Përfum, colorant, e sostanse agiuntive (com glicerin-a, euli essensiaj).

Sòrt ëd savon

A-i son vàire sòrt ëd savon, scond l'usage:

Savon për la polissìa përsonal

Savon da bagn: për la polissìa dël còrp, a tòch o lìquid.
Savon da barba: për amorbidì la pel prima 'd fé la barba.
Savon për le man: normalment lìquid, për netiesse le man.
Savon da masnà: con ingredient pì doss për la pel dij cit.
Savon da dent: ant la forma 'd dentifrissi.

Savon për la ca

Savon për le bestie: për lavé ij can e ij gat.
Savon për ij tessù: dle vire a l'é dovrà për la lavatris.
Savon da lëssìa: savon an póer o scaje për la lavatris.
Savon da paviment: për netié ij paviment.
Savon ëd Marsèja: con euli d'uliva, dovrà për la polissìa general.

Com as fà

La produssion artisanal dël savon a l'é ciamà saponificassion a frèid. As mës-cia grass e sòdi a na temperadura controlà, peui as versa ant jë stamp, as lassa arposé për 24-48 ore e peui as fà stagioné për 4-6 sman-e . La produssion industrial a deuvra machinari e a l'é pì lesta.

Efet e proprietà

Ël savon a netia përchè le molécole a son fàite da:

Na part ch'a-j pias l'eva (idròfila).
Na part ch'a-j pias ël grass (lipòfila).

Parèj, a peul gavé via la rusi, l'euli e la póer da la pel o da le surfasse.

Savon e ambient

Ij savon tradissionaj a son biodegradàbij, ma coj con vàire përfum e colorant sintétich a peulo anquiné l'eva. La produssion a deuvra grass vegetaj, për evité l'usage 'd grass animal e për esse pì sostenìbil.

Savon ant la tradission piemontèisa

An Piemont, la produssion dël savon a l'é stàita amportant, dzortut a Savon-a, ch'a-j dà 'l nòm . Ant le campagne, as fasìa 'l savon an ca con grass ëd crin e sënner ëd bòsch. La fera dël savon a l'era n'aveniment amportant.

Vardé 'dcò