Trirem
Na trirem (dal grech antich: τριήρης, triḗrēs; latin: triremis) a l'é stàita un tipo ëd galea da guèra, dovrà prinsipalman da le sivilisassion antiche mediteranie, com ij grech, ij fenissi e ij roman. Soa caraterìstica prinsipal a l'era soa propulsion a tre file 'd rem për banda, minca rem manovrà da n'òm, da lòn ël nòm. A l'é stàita la nav da guèra dominanta dël Mediterani dal sécol ch'a fa VII a.C. fin al sécol ch'a fa IV d.C., për peui esse sostituìa da galere pì gròsse.
Stòria e dësvlup
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'orìgin ëd la trirem a armonta ai fenissi, ma a son ij grech, dzortut j'atenèis dël sécol ch'a fa V a.C., a portela a la përfession coma strument ëd supremassìa naval. A l'era la nav ch'a l'ha decidù vàire bataje amportante, coma la Bataja ëd Salamis (480 a.C.), andoa na flòta greca a l'ha dësblà l'anvasor persian.
La trirem a l'era motobin pèisa da gestì e a ciamava d'echipagi motobin gròss. Con ij temp, a son comparì 'd modej pì gròss e car, coma la quinquerem e l'eserem, ch'a l'avìo 'd rem pi longh e manovrà da pì che n'òm për rem. Contut, la trirem a l'é restà 'n mojen spantià për soa versatilità e velocità fin a j'agn ëd l'Imperi Roman.
Descrission técnica
[modìfica | modifiché la sorgiss]Strutura
[modìfica | modifiché la sorgiss]La trirem a l'avìa në scaf long e s-ciass, fait ëd bòsch ëd sapin o 'd rol, longa da 35 a 40 méter e largh anviron 6 méter. La strutura a l'era motobin legera për podèj esse lesta, ma al midem temp resistenta. Ël pont a l'era carià për la pi part e la trirem a l'avìa 'n gròss speron (rostr) ëd bronz o 'd fer a la prùa, che a servìa për sfondé le nav nemise.
Propulsion
[modìfica | modifiché la sorgiss]La propulsion prinsipal a j'ero ij rem, organisà an tre file për banda:
- La fila dë dzora (thranitai) a remava dal fil dël bòrd.
- La fila 'd mes (zygitai) a remava da un pont intermedi.
- La fila 'd sota (thalamitai) a remava a fil d'eva.
Minca rem a l'era manovrà da un sol òm. L'echipagi total a podìa rivé a 200 òm: 170 remador, pi j'ofissiaj, ij mariné e 'd soldà për l'abordagi.
La trirem a l'avìa 'dcò un erbo con na vela quadra, dovrà për ij viagi longh e për risparmié le fòrse dij remador.
Armament e tàtiche
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'arma prinsipal a l'era lë speron (rostr). La tàtica prinsipal a l'era cola dlë sfondament: la trirem a cariava 'd banda lateral contra la nav nemisa për campela a fond con sò speron. Për fé sòn a ciamava na gran precision e manovrabilità.
Ant le bataje, as deuvravo 'dcò dj'arme da lansi: arché, frombolé, e për l'abordagi, dij soldà armà (epibatai) ch'a montavo a bòrd dle nav nemise. Ant l'época elenìstica, a son ëstàit giontà 'd tor con d'artijarìa d'assedi (balista).
Vita a bòrd
[modìfica | modifiché la sorgiss]La vita dij remador (eretai) a l'era motobin dura. An sël prim temp, ij remador a j'ero sitadin lìber motivà da në spirit patriòtich, ma peui a son dventà pì che àutr ëd mercenari o dë s-ciav. A-i era pa tant spassi për moviment, e as podìa nen dovresse le vële ant ël mes ëd la bataja. Le condission igéniche a j'ero motobin pòvre.
Arcostrussion moderna
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ant j'agn '80 dël sécol ch'a fa XX, na trirem ciamà Olympias a l'é stàita arcostruìa da la marin-a greca e da 'd sërcador, për studié soe prestassion e capì mej coma a navighèissa. L'esperiment a l'ha dàit d'anformassion pressiose an sël livel técnich e ëd fatiga uman-a.
Eredità
[modìfica | modifiché la sorgiss]La trirem a l'é un sìmbol dla potensa naval clàssica e dl'angignosità técnica dj'antich. Soa figura a l'é restà ant l'iconografìa e ant la coltura, e a l'ha marcà profondaman la manera 'd combate an sël mar për sécoj.
Vëdde 'dcò
[modìfica | modifiché la sorgiss]Arferiment
[modìfica | modifiché la sorgiss]- John S. Morrison, John F. Coates, "The Athenian Trireme: The History and Reconstruction of an Ancient Greek Warship" (2000), Cambridge University Press
- Boris Rankov, "Trireme Olympias: The Final Report" (2012), Oxbow Books
