Aldo Busi

Aldo Busi (Montichiari, 25 shkurt 1948) është një shkrimtar, përkthyes dhe opinionist italian.

Në vitin 1984, me veprën e tij të parë letrare, Seminario sulla gioventù, Aldo Busi u nderua me Çmimin Mondello në kategorinë “Vepra e Parë”. Më pas, në vitin 2002, ai fitoi Çmimin Frignano për novelën La signorina Gentilin del negozio di cartoleria omonimo. Në vitin 2013, u vlerësua me Çmimin Letrar Boccaccio për përshtatjen bashkëkohore në gjuhën italiane të veprës Decameroni të Giovanni Boccaccio-s.

Biografia

Rinia dhe përvojat e para letrare

Aldo Busi ishte fëmija i tretë i Marcello Busit (1913–1982) dhe Maria Bonorës (1914–2008). Ai u rrit në kushte të vështira ekonomike dhe që në moshë të vogël shfaqi një talent të veçantë për të shkruar. Sipas vetë autorit, shkrimet e tij vlerësoheshin që kur ishte nxënës në klasën e tretë të shkollës fillore.

Në moshën 14-vjeçare, me kërkesën e të atit, i cili drejtonte një tavernë, ai ndërpreu shkollimin dhe filloi të punonte si kamarier në vende të ndryshme pranë Liqenit Garda. Më vonë u transferua në Milano, ku në vitin 1968 u përjashtua nga shërbimi ushtarak në bazë të Dekretit Presidencial nr. 496, datë 9 korrik 1964, i cili parashikonte përjashtimin e homoseksualëve të deklaruar.

Pas kësaj, ai vendosi të jetonte dhe të punonte jashtë Italisë. Midis viteve 1969–1970 qëndroi në Francë, fillimisht në Lilë e më pas në Paris. Më vonë jetoi në Londër (1970–1971), në Mynih (1971–1972), në Berlin (1974), në Barcelonë (1973) dhe në Nju Jork (1976). Për të siguruar jetesën, ai punoi në profesione të ndryshme, si kamarier, pastrues rrugësh, hamall nate dhe ndihmës në lavanderi.

MMë pas, ai mësoi disa gjuhë të huaja, përfshirë frëngjishten, gjermanishten dhe anglishten, ndërsa vazhdonte të rishikonte veprën Il Monoclino, e cila në vitin 1984 do të botohej nga shtëpia botuese Adelphi me titullin përfundimtar Seminario sulla gioventù.

Pas kthimit në Itali, ai punoi herë pas here si përkthyes, një përvojë që më vonë do t’i shërbente si frymëzim për romanin Vita standard di un venditore provvisorio di collant. Gjithashtu, ai u angazhua në përkthimin e veprave të rëndësishme nga anglishtja dhe gjermanishtja, duke sjellë në italisht autorë si Joe Ackerley, Heimito von Doderer, Johann Wolfgang von Goethe, Meg Wolitzer dhe Christina Stead.

Ndërkohë, në vitin 1976 u diplomua në Firence si student privat në fushën e edukimit të fëmijëve. Në vitin 1981 përfundoi studimet në Gjuhë dhe Letërsi të Huaja në Universitetin e Veronës, duke kaluar 21 nga 24 provime në vetëm dy vite studimi. Teza e tij iu kushtua poetit amerikan John Ashbery. Në vitin 1983, Busi përktheu në italisht veprën Autoportret në një Pasqyrë Konvekse të Ashbery-t.

Debutimi i tij si shkrimtar dhe suksesi i tij

Karriera e tij letrare nisi në vitin 1984 me botimin e romanit Seminario sulla gioventù. Vepra u prit mjaft mirë nga lexuesit, ndonëse reagimet e kritikës ishin më të rezervuara. Megjithatë, po atë vit romani u vlerësua me Çmimin Mondello në kategorinë “Vepra e Parë”.

Gjatë viteve, Busi e ripunoi disa herë romanin, deri në botimin përfundimtar të vitit 2003 nga shtëpia botuese Adelphi. Ky version përfshin si shtojcë veprën e pabotuar dhe të papërfunduar Seminario sulla vecchiaia, si dhe një koment të vetë autorit mbi historinë dhe vështirësitë që shoqëruan veprën e tij të parë.

I konsideruar si një libër me ndikim për disa breza lexuesish në vende të ndryshme, Seminario sulla gioventù mbetet një nga veprat më të njohura dhe më të suksesshme të Busit, krahas Manuale della perfetta Gentildonna dhe Sentire le donne.

Në vitin 1987, ai u rendit ndër finalistët e Çmimit Bergamo. Në vitin 1990, Busi u përball me një proces gjyqësor në Trento për romanin Sodomia in corpo 11, për shkak të skenave seksuale mes burrash të përshkruara në vepër. Ai u shpall plotësisht i pafajshëm, pasi gjykata vendosi se akuza ishte e pabazuar. Procesi u transmetua nga kanali Rai 3 në emisionin Un giorno in pretura. Një përshkrim i detajuar i kësaj ngjarjeje gjendet në shtojcën e botimit ekonomik të romanit, të shkruar nga Carmen Covito.

Aldo Busi me poeten Alda Merini

Me kalimin e viteve, Aldo Busi është bërë i njohur për qëndrimet e tij të hapura antiklerikale dhe për komentet e drejtpërdrejta mbi çështje shoqërore dhe kulturore. Ai është shprehur shpesh kundër homofobisë, maskilizmit dhe pozitës së pabarabartë të grave në shoqëri. Gjithashtu, ka kritikuar atë që e konsideron dramatizim të tepruar të seksualitetit dhe ndikimin e tepruar të klerit në politikë dhe në institucionet shtetërore, duke mbrojtur parimin e laicitetit të shtetit. Këto tema zënë një vend të rëndësishëm në veprën e tij letrare.

Disa deklarata të tij mbi seksualitetin e fëmijëve, të bëra gjatë një episodi të emisionit Maurizio Costanzo Show në vitin 1996, u rikthyen në vëmendjen e publikut rreth vitit 2010, kur shkrimtari mori pjesë në L’isola dei famosi. Këto deklarata u interpretuan nga disa media dhe komentues si mbështetje e pedofilisë, gjë që shkaktoi polemika dhe kritika të shumta ndaj tij. Sipas mbështetësve të Busit, interpretimet ishin të shtrembëruara dhe jashtë kontekstit, duke rikthyer debatet që kishin shoqëruar më parë procesin gjyqësor të Trentos në vitin 1990.

Aldo Busi është autor i një numri të madh veprash letrare. Në krijimtarinë e tij përfshihen shtatë romane: Seminario sulla gioventù, Vita standard di un venditore provvisorio di collant, Il delfino bizantino, Vendita galline km², Per un suicidio, Casanova di se stessi dhe Lo specialista di Barcellona.

Ai ka shkruar gjithashtu vepra të ndryshme në prozë, rrëfime udhëtimi dhe ese, ndër të cilat Sodomie in corpo 11, Altre sodomie, La camicia di Hanta, E io che ho le rose fiorite anche d’inverno? dhe Bisogna avere i coglioni per prenderlo nel culo. Një pjesë e rëndësishme e veprës së tij është edhe seria e manualeve kushtuar “njerëzimit të përsosur”, ku bëjnë pjesë Manuale della perfetta Gentildonna dhe Manuale della perfetta madre.

Ndër veprat e tjera të tij janë edhe libra që ndërthurin elemente të romanit të shkurtër, prozës së udhëtimit dhe refleksionit shoqëror, si Cuore di troppo, Tacchini e canguri (pochissimi canguri) dhe Per un’apocalisse più svelta. Këto botime kanë kontribuar në forcimin e reputacionit të Busit si polemist dhe rrëfimtar i talentuar.

Veprat e tij janë përkthyer në njëmbëdhjetë gjuhë. Edhe pas suksesit si romancier, Busi vazhdoi të merrej me përkthime nga anglishtja, italishtja e vjetër dhe gjermanishtja. Ndër veprat që ai përktheu janë Alice në Botën e Çudirave e Lewis Carroll-it, The Poor Man of Sydney e Christina Stead-it, Vuajtjet e djaloshit Werther e Johann Wolfgang von Goethe-s, Dekameroni i Giovanni Boccaccio-s, Oborrtari i Baldassare Castiglione-s, Novellino i një autori anonim mesjetar, Intrigë dhe Dashuri e Friedrich Schiller-it, si dhe dialogët e Ruzante-s, Parlamenti dhe Bilora.

Nga viti 1995 deri në vitin 2008, ai drejtoi serinë botuese I classici classici për shtëpinë botuese Frassinelli në Milano. Kjo seri ofronte përkthime të reja në italishten bashkëkohore të veprave klasike më të rëndësishme të letërsisë botërore.

Vitet 2000

Në vitin 2002, Aldo Busi u vlerësua me Çmimin Letrar Frignano për romanin e shkurtër La signorina Gentilin del negozio di cartoleria omonimo. Nga viti 2003 deri në vitin 2009, ai mori pjesë në programin televiziv Amici di Maria De Filippi në kanalin Canale 5, ku në rubrikën Amici Libri mbajti rolin e mësuesit të kulturës së përgjithshme dhe etikës së sjelljes.

Në vitin 2003, ai shkroi gjithashtu tekstin teatror Guancia di Tulipano, një përshtatje skenike e frymëzuar nga vepra Lalla Rükh e Gaspare Spontini-t dhe nga Baladat Irlandeze të Thomas Moore-it. Shfaqja u interpretua nga vetë Busi më 23 gusht 2003 në Jesi, me regji dhe videoprojektime të Cristian Taraborrelli-t.

Në vitin 2006, kritiku letrar Marco Cavalli botoi monografinë e parë të rëndësishme kushtuar veprës së plotë të Aldo Busit. Libri, Busi in Corpo 11, i botuar nga shtëpia botuese Il Saggiatore, ofron një analizë dhe interpretim të gjerë të krijimtarisë së shkrimtarit nga Brescia. Vepra përfshin gjithashtu kontribute të vetë Busit dhe dy tregime të pabotuara më parë.

Vitet 2010

Në vitin 2010, pas gati shtatë vitesh pauzë të qëllimshme nga shkrimi, Busi botoi përmbledhjen me tre tregime të shkurtra Aaa! për shtëpinë botuese Bompiani. Përmbledhja përfshin një tregim të gjatë që ishte botuar më parë në edicionin e vitit 2008 të Sentire le donne, me titull Il Casto, sua Moglie e l’Innominabile, si dhe dy tregime të shkurtra të pabotuara më parë.

Në shkurt të vitit 2010, ai mori pjesë në edicionin e shtatë të emisionit televiziv L’isola dei famosi, duke pranuar të qëndrojë për 10 javë në një ishull të shkretë së bashku me konkurrentë të tjerë të njohur. Megjithatë, ai u tërhoq pas vetëm tre javësh, duke shkaktuar polemika dhe debate të shumta, të cilat përfunduan me vendimin e RAI-t për ta përjashtuar nga programet e saj.

Më vonë, Busi deklaroi se për pjesëmarrjen në këtë program kishte marrë një pagesë prej 420.000 eurosh. Ai u rikthye në televizion në janar 2011 në Canale 5, në emisionin Stasera che sera!, të drejtuar nga Barbara D’Urso, pas paraqitjeve të mëparshme në programe si Otto e mezzo (LA7) dhe L’ultima parola (Rai 2), duke shënuar kështu përfundimin e ndalimit të tij nga RAI.

Gjithashtu, ai drejtoi rubrikën La posta del cuore në revistën Rolling Stone Italia deri në vitin 2011, kur u zëvendësua nga Gianni Vattimo.

Më 13 nëntor 2012, dymbëdhjetë vjet pas romanit të tij të fundit, ai botoi Lo specialista di Barcellona për shtëpinë botuese Dalai, vepër që i siguroi një nominim për Çmimin Strega. Busi nuk mori pjesë, në mënyrë polemike, në njëmbëdhjetë fazat e prezantimit të Strega-s të mbajtura në qytete të ndryshme italiane dhe jashtë vendit, pasi kishte kërkuar 5.000 euro për secilën fazë.

Në garë për çmimin ishte edhe Walter Siti, për të cilin shkrimtari deklaroi:

Meqe ne estetike nuk ekziston publicit negativ,nuk dua te shpenzojanje fjal ne favor te romanit te Walter Siti-t ,prej te cilit kam lexur me tmerr njezet faqet e para.Une nuk do te kisha botuar as edhe me nje emer te rreme

— Burimi i cituar: Corriere della Sera,10 maj 2013,f.41

Në vitin 2013, ai u nderua me Çmimin Letrar Boccaccio për përkthimin në italishten bashkëkohore të Dekameronit të Giovanni Boccaccio-s.

Më 24 shtator të po atij viti, u botua E baci nga Il Fatto Quotidiano, një përmbledhje që mbledh komente, mesazhe dhe e-mail-e të shkrimtarit, disa të pabotuara më parë dhe të tjera të publikuara në faqen e internetit altriabusi.it.

Më 10 qershor 2014, gjithashtu nga Il Fatto Quotidiano, u ribotua Sentire le donne, në një version të rishikuar dhe të zgjeruar, ndërsa botimi i parë i veprës daton në vitet ’90.

Më 19 mars 2015, shtëpia botuese Marsilio publikoi romanin Vacche amiche (një autobiografi e paautorizuar), i ndjekur më 26 nëntor 2015 nga L’altra mammella delle vacche amiche (një autobiografi e paautorizuar), gjithashtu nga Marsilio.

Në vitin 2018 u botua vepra Le coscienze ultime..

Vepra

Për shkrimin kam bërë gjithçka, madje jam reduktuar deri në pikën sa kam jetuar vetëm për të.

— Aldo Busi, “Sodomia në trupin 11”

Në një faks drejtuar Renata Colorni-t, të cituar plotësisht nga Marco Cavalli në monografinë Busi in Corpo 11, vetë shkrimtari nga Montichiari përcakton ndarjen e veprave të tij ashtu siç do të dëshironte të paraqiteshin në një botim të ardhshëm “Meridiano” kushtuar atij.

Romane

• Seminario sulla gioventù, Milano, Adelphi, 1984; me pasthënie nga Massimo Bacigalupo, Milano, Mondadori, 1988; botimi i katërt i rishikuar, Milano, Adelphi, 1989; botim i ri i rishikuar plotësisht nga autori, Milano, Mondadori, 1992; botim i ri i zgjeruar me pasthënie të autorit, shënim nga Piero Bertolucci dhe përfshirjen e veprës së pabotuar Seminario sulla vecchiaia, Milano, Mondadori, 2004. Vita standard di un venditore provvisorio di collant, Milano, Mondadori, 1985; botim i nisur në vitin 1979 dhe i botuar në vitin 1985, i rishikuar nga 1991 deri në 1996, i rishkruar plotësisht në vitin 2001, me episode të pabotuara dhe një fund të ri, Milano, Oscar Mondadori, 2002. Il delfino bizantino, Milano, Mondadori, 1986. Vendita galline km 2, Milano, Mondadori, 1993. Per un suicidio, Milano, Frassinelli, 1996. Casanova di se stessi, Milano, Mondadori, 2000. Lo specialista di Barcellona, Milano, Dalai Editore, 2012.

Libra udhëtimesh

• Sodomia në trupin 11, Milano, Mondadori, 1988. Abuzime të tjera, Milano, Leonardo, 1989. Gjelat dhe kangurët (shumë pak kangurë), Milano, Frassinelli, 1994. Aloha!!!!!, Milano, Bompiani, 1998. Këmisha e Hantës, Milano, Mondadori, 2003. Dhe unë, që kam trëndafila në lulëzim edhe në dimër?, Milano, Mondadori, 2004. Duhet të kesh guxim për ta përballuar, Milano, Mondadori, 2006.

• Manuali i zotërisë së përsosur, si Monsinjor Aldo Busi, Milano, Sperling & Kupfer, 1992; Manuali i zotërisë së përsosur (me këshilla të vlefshme edhe për ju), Milano, Mondadori, 1999. Manuali i zonjës së përsosur, si Monsinjor Aldo Busi, Milano, Sperling & Kupfer, 1994; Manuali i zonjës së përsosur (me shaka të çmuara edhe për të), Milano, Oscar Mondadori, 2000. Nëna nudo, Milano, Bompiani, 1997. Manuali i nënës së përsosur, Milano, Mondadori, 2000. Manuali i babait të përsosur, Milano, Mondadori, 2001. Manuali i beqarit të përsosur, Milano, Mondadori, 2002.

Shkrime të tjera

• Një shi engjëllor, Brescia, Edizioni l’Obliquo, 1987. 19 racconti per Rinascita, Roma, Editrice l’Unità, 1987. Pâté d’homme, Milano, Mondadori, 1989. Dashuria është një zorrë e butë, Milano, Leonardo, 1991. Duke dëgjuar gratë, Milano, Bompiani, 1991; 1993; Milano, Bompiani Paperbacks, 2002; Milano, Bompiani, 2008; Romë, Il Fatto Quotidiano, 2014. Njerëzit normalë, Milano, Mondadori, 1992. Faleminderit për mendimin, Milano, Mondadori, 1995. Nëna Asdrubala, Milano, Mondadori, 1995. Virgjëresha Alatiel, Milano, Mondadori, 1996. Dashuri transparente, Milano, Mondadori, 1997. Për një apokalips më të shpejtë, Milano, Bompiani, 1999. Një zemër shumë e madhe, Milano, Mondadori, 2001
• Zonjusha Gentilin e dyqanit të materialeve shkrimi me të njëjtin emër, Milano, Oscar Mondadori, 2002. Faqe Tulipani, Milano, Oscar Mondadori, 2003. Aaa!, Milano, Bompiani, 2010. Dhe puthje, Romë, Il Fatto Quotidiano, 2013. Lopët miqësore, Venecia, Marsilio Editore, 2015. Gjysma tjetër e lopëve miqësore, Venecia, Marsilio Editore, 2015. The Ultimate Awarenesses, Torino, Einaudi, 2018, ISBN 978-88-06-23860-5.

Përkthime

• Joe R. Ackerley, Unë dhe babai im, me Giulia Arborio Mella, Milano, Adelphi, 1981. John Ashbery, Autoportret në një pasqyrë konvekse, Milano, Garzanti, 1983. Heimito von Doderer, Mundësia për të vrarë, me një shënim nga Claudio Magris, Milano, Garzanti, 1983. Johann Wolfgang von Goethe, Vuajtjet e Wertherit të ri, hyrje nga Franco Fortini, Milano, Garzanti, 1983. Meg Wolitzer, Ecja në gjumë, Nju Jork, HarperCollins, 1984. Christina Stead, Shtatë njerëz të varfër të Sidneit, Milano, Garzanti, 1988. Lewis Carroll, Aventurat e Alisës në Botën e Çudirave, Nju Jork, HarperCollins, 1988; Nju Jork, HarperCollins, 2013. Paul Bailey, Një gabim i patëmetë, Milano, Bompiani, 1990. Giovanni Boccaccio, Dekameroni: Nga një italian te tjetri. Pesë ditët e para. Pesëdhjetë tregime të shkurtra, Milano, Rizzoli, 1990; në një vëllim të vetëm Dekameroni, Milano, BUR, 1993–2021. Giovanni Boccaccio, Dekameroni: Nga një italisht në një tjetër. Pesë ditët e tjera. Pesëdhjetë tregime të shkurtra, Milano, Rizzoli, 1991.
• Anonim, Novellino, me Carmen Covito, Milano, Biblioteca Universale Rizzoli, 1992. Baldassarre Castiglione, Oborrtari, me Carmen Covito, Milano, Rizzoli, 1993. Friedrich Schiller, Intriga dhe dashuri: një dramë në pesë akte e fisnikërisë kundër borgjezisë, Milano, Biblioteca Universale Rizzoli, 1994. Nathaniel Hawthorne, Letra e kuqe, me Carmen Covito, Milano, Mondadori, 1994. Vëllezërit Grimm, Plaka në pyll, Novara, Istituto Geografico De Agostini, 1996. Art Spiegelman, Hapmë... unë jam një qen!, Milano, Mondadori, 1997. Zsa Zsa Gábor, Si ta kapësh një burrë, si ta mbash dhe si ta lësh, Padova, Alet, 2005. Ruzante, Dialogët e Ruzantes (Parlamenti dhe Bilora), Milano, Oscar Mondadori, 2007.

Për shtëpinë botuese Frassinelli, ai drejtoi nga viti 1995 deri në vitin 2008 serinë I classici classici.

Mesatarja

Kinema

• Të brendshme të çmendura (1992), me regji të Roberto D’Agostino-s, në rolin e vetvetes.

Televizion

• Mixer (Rai 2, 1988) Ars Amanda (Rai 3, 1989) Babel (Rai 3, 1993) Maurizio Costanzo Show (Canale 5, 1996) Ciao Darwin (Canale 5, 1999) Sottovoce (Rai 1, 2000) Chiambretti c’è (Rai 2, 2002) Amici – Libri (Canale 5, 2003–2006) Le invasioni barbariche (LA7, 2005) Le Iene (Italia 1, 2005) Il senso della vita (Canale 5, 2006) L’isola dei famosi 7 (Rai 2, 2010) Stasera che sera! (Canale 5, 2011) Agorà d’estate (LA7d, 2011) Le storie – Diario italiano (Rai 3, 2012) Servizio pubblico (LA7, 2012, 2015) Otto e mezzo (LA7, 2012) Volo in diretta (Rai 3, 2012) In onda (LA7, 2012) Piazza pulita (LA7, 2013) La guerra dei mondi (Rai 3, 2013) Announo (LA7, 2015) Nemo – Nessuno escluso (Rai 2, 2016) Cartabianca (Rai 3, 2018) La pupa e il secchione e viceversa (Italia 1, 2020)

Albume dhe CD

• Pazza, nëntë këngë të interpretuara nga Aldo Busi, Milano, Bompiani, 1990. Aldo Busi lexon dhe këndon “Alice në Botën e Çudirave”. L’amore è un drago addormentato, në bashkëpunim me Timoria, 1999 (PolyGram, 1999), me tekst nga Aldo Busi (Amore trasparente. Il libro delle canzoni, Milano, Mondadori, 1997). Incipit, broshurë prej 36 faqesh me CD audio ku Aldo Busi lexon faqet e para të disa prej librave të tij, Roma, L. Sossella, 2004.

Bibliografia

• arco Cavalli (red.), Këshilla për artistin aspirant (televiziv): Aldo Busi jep mësim në Amici, Milano, Feltrinelli, 2005, ISBN 8804539259. Marco Cavalli, Busi in corpo 11: mrekulli dhe keqbërje, vepra dhe opinione, letra dhe vendime gjyqësore, Milano, Il Saggiatore, 2006, ISBN 8842812129. Marco Cavalli, Aldo Busi, Firence, Cadmo, 2007, ISBN 8879233653. (FR) Liza Steiner, Sade sot. Anatomia e pornokracisë, Classiques Garnier, Paris, 2019, ISBN 978-2406093855.