Thermae

Bulla Regia, brenda banjave termale

Në Romën e Lashtë, thermae (nga greqishtja θερμός thermos, "nxehtë") dhe balneae (nga greqishtja βαλανεῖον balaneion) ishin shërbime banjash. Thermae zakonisht i referohet komplekseve të mëdha të banjave publike perandorake, ndërsa balneae ishin infrastruktura në shkallë më të vogël, publike ose private, që ekzistonin në numra të shumtë përgjatë perandorisë.

Shumica e qyteteve romake kishin të paktën një – nëse jo më shumë – ndërtesa të tilla, që ishin qendra jo vetëm për larje, por për socializim dhe gjithashtu lexim. Banjat mundësoheshin edhe për vilat private të të pasurve, shtëpitë fisnike dhe fortesat. Ato furnizoheshin me ujë nga një lum ose përrua i afërt, ose brenda qytetit nga një ujësjellës. Uji do të ngrohej në caldarium (dhomë larjeje e ngrohtë). Dizajni i banjave diskutohet nga Vitruvi te De architectura

Terminologjia

Banjat Romake publike në Bath, Angli

Thermae, balneae, balineae, balneum dhe balineum mund të përkthehen si 'banjë' ose 'banja', megjithëse burimet latine bëjnë dallim midis këtyre termave.

Balneum ose balineum, rrjedh nga fjala greke βαλανεῖον do të thotë, në kuptimin e saj kryesor, një banjë ose enë larjeje, si shumica e personave të ndonjë rëndësie midis romakëve zotëronin në shtëpitë e tyre, dhe kështu dhoma në të cilën bëhej banja, e cila është gjithashtu përkthimi i duhur i fjalës balnearium. Zvogëluesja balneolum është përshtatur nga Seneka i Riu për të përkufizuar dhomën e larjes së Shipion Afrikanit në vilën në Liternum, dhe është përdorur shprehimisht për të karakterizuar modestinë e mënyrave republikane krahasuar me luksin e kohës së tij. Por kur banjat e individëve privatë do të bëheshin më madhështore dhe përfshinin shumë dhoma, në vend të një dhome të vogël të përshkruar nga Seneka, do të përdorej shumësi balnea ose balinea, i cili prapë, në gjuhën korrekte, kishte referenca vetë në banjat e individëve privatë. Kështu, Ciceroni i quan banjat në vilë të vëllait të tij, Kuint Tullius Ciceronit balnearia.

Balneae dhe balineae, që sipas Varronit nuk ka numër njëjës, ishin banjat publike, por kjo përpikmëri dalluese shpërfillet nga shkrimtarët pasues dhe veçanërisht nga poetët, midis të cilëve balnea nuk përdoret rrallë në numrin shumës për të kuptuar banjat publike, meqë fjala balneae nuk mund të futej në një varg hekzametër. Plini gjithashtu, në të njëjtin paragraf, përdor shumësin asnjanës balnea për banjat publike dhe balneum për banjat private.

Termat romake të Durrësit

Thermae (greqisht: Θέρμαι, Thermai, burime të ngrohta, banja të ngrohta, nga mbiermi grek thermos, 'i nxehë') që nënkupton pikërisht burimet e ngrohta, ose banjat me ujë të ngrohtë; por do të përdorej për atë ndërtesa madhështore të cilat do të zhvilloheshin nën Periudhën Perandorake, në vend të balneae të thjeshta të Periudhës Republikane dhe të cilat përfshinin brenda gamës së tyre të ndërtesave të gjitha pjesët që i përkisnin gjimnazit të lashtë grek, ashtu si dhe ndërtesat apostafat për tu larë. Shkrimtarët, megjithatë, i përdornin këta terma pa dallim. Kështu banjat e ndërtuara nga Klaudius Etrusku, skllavi i liruar nga perandor Klaudi, janë përmendur nga Statiusi si balnea, dhe nga Marciali si etrusci thermulae. Në një epigram të Marcialit—subice balneum thermis—termat nuk janë përdorur për të gjithë ndërtesën, por për dy dhoma të ndryshme të të njëjtës ndërtesë.

Ndikimi grek

Shiko gjithashtu: Banjat e lashta greke

Disa nga përshkrimet më të hershme të praktikave perëndimore të larjeve vijnë nga Greqia e lashtë. Grekët filluan regjimet e larjeve që do të formonin themelet e procedurave moderne të spave. Këta banorë egjeas përdornin vaska të vogla, enë larjeje dhe larjen e këmbëve për pastërtinë personale. Gjetjet të tilla më të hershme janë banjat në Kompleksin Pallator të Knososit në Kretë dhe vaskat luksoze prej alabastri të zbuluara në Akrotiri, Santorini; të dyja të datuara nga mesi i mijëvjeçarit të II p.e.s.. Ata krijuan banja publike dhe dushe brenda komplekseve të gjimanzeve të tyre për relaksim dhe higjenë personale.

Mitologjia greke specifikon se disa lloj burimesh natyrore ose pellgje baticore ishin të bekuar nga zotat për të kuruar sëmundje. Rreth këtyre pellgjeve të shenjta, grekët krijonin shërbime banjash për ata që dëshironin të shëroheshin. Nevojtarët linin oferta ndaj zotave për shërim në këto vende dhe laheshin me shpresën e shërimit. Spartanët zhvilluan një banjë primitive avulli. Një Serangeum, një balneum i hershëm grek (e përkthyer pak a shumë banjë), dhoma larjeje ishin gërmuar në faqen e kodrës në shkëmb sipër dhomave që mbanin veshjet e larësve. Një nga dhomat e larjes kishte një dysheme të dekoruar me mozaikë që paraqisnin një karrocierë me karrocën e tërhequr nga katër kuaj, një grua e ndjekur nga dy qenë dhe një delfin poshtë. Kështu, grekët e hershëm përdornin tiparet natyrore, por i zgjeronin atë dhe shtonin pajisjet tyre, siç ishin dekorimet dhe sirtarët. Gjatë qytetërimit të vonë grekë, banjot shpesh ndërtoheshin bashkangjitur fushave atletike.

Planimetria e ndërtesës

Shenjë banjeje në mozaik nga Sabratha, Libi, që tregon sandale banjoje, tre strigila dhe frazën SALVOM LAVISSE, duke shprehur shpresën se larësi do ta shijonin larjen e tyre.

Një banjë publike ndërtohej përreth tre dhomave kryesore: tepidarium (dhoma e ngrohtë), caldarium (dhoma e nxehtë) dhe frigidarium (dhoma e ftohtë). Disa thermae paraqesin gjithashtu banja avulli: sudatorium, një banjë avulli të lagësht dhe laconicum, një dhomë e ngrohtë dhe e thatë.

Si mënyrë ilustrimi, do të përshkruhet modeli i Banjave të Vjetra të Pompejit, ndryshe të njohura si Banjat e Forumit, që janë ndër banjat e ruajtura më mirë romake. Këto banja ishin të lidhura me forumin e Pompejit, prej nga kanë marrë emrin. Modeli i referohet planit dysheme të paraqitur më lartë.

Plani i Banjave të Vjetra (Banjat e Forumit) në Pompeji

Ky kompleks specifik përbëhej nga një grup i dyfishtë banjash, një për burrat dhe një për gratë. Ai kishte gjashtë hyrje të ndryshme nga rruga, një nga të cilat (b) futet në sektorin më të vogël të grave. Pesë hyrjet e tjera çojnë drejtë sektorit të burrave, nga të cilat dy (c dhe c2), komunikojnë drejtpërdrejtë me furrat, ndërsa tre të tjerat (a3, a2, a) me dhomat e larjesve.

Palaestra

Duke kaluar nëpërmjet hyrjes kryesore, a (mezi e dukshme, në krahun e djathtë, një e treta e gjatësisë nga lartë), e cila është hequr nga rruga nëpërmjet një rrugice të ngushtë që rrethonte ndërtesën dhe pasi zbriteshin tre shkallë, vizitori do të gjente një dhomë të vogël në të majtën e tij (x) me një tualet (latrina) dhe vijonte në një portik të mbuluar (g, g), i cili shtrihej përreth tre krahëve të një oborri të hapur (palaestra, A). Këto së bashku formonin vestibulin e banjave (vestibulum balnearum), në të cilin prisnin shërbëtorët.

Përdorimi i palestrës

Kjo palaestra ishte terreni i stërvitjes për të rinjtë ose ndoshta shërbente si një shëtitore për vizitorët e banjave. Brenda këtij oborri qëndronte gjithashtu mbajtësi i banjave, (balneator), që merte quadrans të paguar nga secili vizitor. Dhoma (f) që gjendej në pjesën e mbrapme të portikut, mund të ketë qenë apostafat për të; por shumica e saj ishte një oecus ose exedra, për t’iu përshtatur më mirë klasave, ndërsa prisnin kthimin e të njohurve të tyre nga brenda. Në këtë oborr, paraqiteshin njoftime për teatro ose shpallje të tjera të interesit të përgjithshëm, një nga të cilat shpallte shfaqjet gladiatoriale gjendet akoma. Në krahët e hyrjes ndodheshin ulëse (scholae).

Botimi i vitit 1898 i Harper's Dictionary of Classical Antiquities jepte ilustrime që paraqisnin dhomat e Banjave të Vjetra të Pompejit:

• Ilustrime nga Harper’s
• 
  Apodyterium
• 
  Tepidarium
• 
  Caldarium
• 
  Frigidarium

Apodyterium dhe frigidarium

Një kalim (c) çonte te apodyterium (B), një dhomë për zhveshjen në të cilën të gjithë vizitorët duhet të takoheshin para se të hynin në banjën e mirëfilltë. Aty, vizitorët hiqnin rrobat e tyre, të cilat mereshin në ngarkim nga skllevërit e njohur si capsarii të njohur në lashtësi për pandershmërinë e tyre. Apodyterium ishte një dhomë e madhe, me ulëse guri përgjatë tre krahëve të mureve (h). Vrimat që janë akoma të dukshme në mure me shumë gjasa shënonin vendet ku vareshin rrobat. Dhoma ndriçohej nga një dritare qelqi dhe kishte gjashtë dyer. Një nga këto çonte në tepidarium (D), ndërsa një tjetër në frigidarium (C), me banjën e zhytjes së ftohtë të referuar si baptisterium (më zakonisht e quajtur natatorium ose piscina), loutron (nga greqishtja λουτρόν), natatio, ose puteus; termat natatio dhe natatorium sugjerojnë se disa nga këto banja përdoreshin gjithashtu si pishina. Banja në këtë dhomë është veshur me mermer të bardhë, e rrethuar nga dy shkallë mermeri.

Tepidarium

Tepidarium në Banjat e Forumit në Pompeji, pikturë e Joseph Theodor Hansen (1848–1912)

Nga apodyterium vizitorët që dëshironin të shkonin përmes banjës së ngrohtë dhe proçesit të djersitjes hynin në tepidarium (D). Ai nuk kishte ujë as në Pompeji, as një Banjat e Hipias, por ishte thjeshtë i ngrohur me ajër të nxehtë në një temperaturë të pranueshme, në mënyrë që ta përgatiste trupin për nxehtësinë e madhe të avullit dhe banjave të nxehta, dhe, gjatë kthimit, të parandalonte një kalim të nxituar në ajër të hapur. Në banjat në Pompeji kjo dhomë shërbente edhe si një apodyterium për kë përdorte banjën e ngrohtë. Muret paraqesnin një numër kamaresh apo kompartamentesh të veçanta për mbajtjen e rrobave të hequra. Kamaret ndaheshin nga njëra-tjetra me figura të llojit të quajtur atlantes ose telamones, që dalin nga muret dhe mbështesin kornizën e pasur mbi ta në një hark të gjerë.

Në dhomë gjendeshin tre banka bronzi, e cila ngrohej gjithashtu nga afërsia me hipokaustin e dhomës ngjitur, ashtu dhe nga një prushierë bronzi (foculus), në të cilën kishin mbetur akoma thëngjinjë të shuar qymyri, kur u kryen punimet. Duke u ulur dhe djersitur përkrahë një prushiereje të tillë quhej ad flammam sudare.

Tepidarium është përgjithësisht dhoma më e zbukuruar në banja. Ajo ishte thjeshtë një dhomë për tu ulur dhe për tu vajosur. Në Banjat e Forumit në Pompej dyshemeja ka mozaikë, tavani i harkuar është zbukuruar me stuko dhe piktura mbi një sfond të ngjyrosur, muret ishin me të kuqe.

Vajosja kryhej nga skllevër të quajtur unctores dhe aliptae. Ajo ndonjëherë zhvillohej përpara shkuarjes në banjën e nxehtë dhe ndonjëher pas banjës së ftohtë, për veshjes së rrobave, në mënyrë që të pengonte djersitjen. Disa banja kishin një dhomë të posaçme (destrictarium ose unctorium) për këtë qëllim.

Caldarium

Nga tepidarium një derë hapej për në caldarium (E), dyshemeja me mozaikë e të cilës ndodhej drejtpërdrejtë mbi furrën ose hipokaustin. Muret e saj ishin të zgavërta, mbrapa suvasë së dekorur një pjesë e murit përbëhej nga tulla me vrima të quajtura tubuli lateraci, duke formuar një tubi të madh të mbushur me ajër të nxehtë. Në njërin skaj ndodhenjë vaskë e rrumbullakët (labrum), ndërsa në skajin tjetër një vend katërkëndor larjeje (puelos, alveus, solium, calida piscina), të arritshëm nëpërmjet platformës me shkallë. Labrum mbante ujë të ftohtë, për tu hedhur mbi kokën e personit që do të lahej, para se të largohej nga dhoma. Këto vaska në Banjat e Vjetra ishin prej mermeri, por përmenden raste të alvei prej argjendi solid. Për shkak të nxehtësisë së madhe të dhomës, caldarium zbukurohej pak.

Laconicum

Banjat e Vjetra nuk kishin laconicum, i cili ishte një dhomë edhe më e nxehtë sesa caldarium, dhe përdorej thjeshtë si një dhomë djersitjeje, që nuk kishte banjë. Thuhej se ishte futur në Romë nga Mark Vipsanius Agripa dhe quhej edhe sudatorium dhe assa.

Zonat e shërbimit

Një bolier me tre nivele uji (miliarium)

Apodyterium kishte një kalim (q) që lidhej me grykën e furrës (i), i quajtur praefurnium ose propigneum dhe, duke zbritur nëpërmjet atij kalimi, mbërrihej në dhomën M, në të cilën dilte praefurnium, dhe që arrihej nga rruga në c. Ajo u caktohej fornacatores, ose personave në ngarkim të zjarrit. Nga dy shkallët e saj, njëra të çonte në çatinë e banjave, ndërsa tjetra në bolierët me ujë.

Ndodheshin tre boljerë, një prej të cilëve (caldarium) mbante ujë të nxehtë; një i dytë, të vakët (tepidarium); dhe i treti, të ftohtë (frigidarium). Uji i ngrohtë mbushej në banjën e ngrohtë nëpërmjet një tubi përmes murit, shënonte planin. Nën dhomën e nxehtë gjendej furra rrethore d, me një diametër prej më shumë se 2 m (6 ft 7 in), e cila ngrohte ujin dhe frynte ajër të ngrohtë në qelat e zgavërta të hipokaustit. Ai kalonte nga furra nën kazanët e parë dhe të dytë nëpërmjet dy tubave, që janë shënuar në plan. Boljeri që mbanjte ujë të nxehtë ishte vendosur menjëherë mbi furrë; pasi uji tërhiqej nga aty, do të furnizohej nga tjetri, tepidarium, i cili ngrihej pak më lartë dhe qëndronte pak më largë furrës. Ishte tashmë i ngrohur në mënyrë të konsiderueshme nga afërsia e tij me furrën apo hipokaustin poshtë tij, kështu që furnizonte zbrazjen e të parim pa e zvogëluar materialisht temperaturën e tij; dhe vakumi këtë të fundit mbushej prapë nga më i largëti, i cili mbante ujë të ftohtë të marë drejtpërdrejtë nga ujëmbledhësi apo depozita që shihet mbrapa tyre. Boljerët vetë nuk kanë mbetur më, por gjurmët që ata kanë lënë në llaçin ku ata ishin vendosur janë qartësisht të dukshme dhe na mundësojnë të përcaktojmë pozicionet dhe përmasat e tyre përkatëse. Boljerë të tillë bakri duket se quheshin miliaria, nga ngjashmëria e tyre me formën e një miliariumi.

Mbrapa boljerëve, një tjetër korridor çonte në obrr ose palaestra (K), e caktuar për shëmbëtorët e larjes.

Banja e grave

Banjat më të vogla ngjitur u ishin caktuar grave. Hyrja bëhej nëpërmjet derës b, e cila të çonte në një vestibul të vogël (m) dhe nga aty te apodyterium (H), i cili, si ai i banjave të burrave, kishte një ulëse (pulvinus, gradus) në të dy anët përballë murit. Ajo hapej në një banjë të ftohtë (J), duke përkuar me natatio të sektorit të burrave, por me përmasa shumë më të vogla. Ndodhen katër shkallë në brendësi për të zbritur në të.

Përballë derës së hyrjes në apodyterium ndodhet një tjetër derë që të çon në tepidarium (G), i cili lidhet edhe me dhomën termale (F), në një anë të së cilës ndodhet një banjë e ngrohtë në një kamare katrore dhe në skajin më të largët të labrum. Dyshemeja e kësaj dhome është pezull dhe muret e saj janë të depërtuara nga tuba, si ajo përkuese në banjën e burrave. Tepidarium në banjën e grave nuk ka prushore, por ajo ka një dysheme pezull apo të varur.

Qëllimi

Thermae e Ad Quintum, Bradashesh, Elbasan.

Banjat shpesh përfshinin, përveç tre dhomave kryesore të listuara më sipër, një palaestra, ose gymnasium, ku burrat do të angazhoheshin në stërvitje dhe lojëra të ndryshme me top. Aty, mes gjërave të tjera, ngriheshin pesha dhe hidhej disku. Burrat do ta lyenin veten dhe ta hiqnin tepricën me një strigil (p.sh.: Apoxyomenos i mirënjohur i Lisiposit nga Musei Vaticani). Shpesh klientët e pasur do të sillte një capsarius, një skllav që do të mbante peshqirët, vajërat dhe strigilët e pronarit të tij për tu larë dhe kur të shikonte nga ata kur ishte në banjë, pasi hajdutët dhe bracët dihej se frekuentonin banjat.

Dhoma e zhveshjes ishte e njohur si apodyterium (nga greqishtja e lashtë apodyterion nga apoduein, 'të heqësh').

Domethënia kulturore

Në shumë mënyra, banjat ishin të barasvlefshmet romake të qendrave komunitare. Për shkak se proçesi i banjave zgjaste kaq shumë, bisedat ishin të nevojshme. Shumë romakë do ti përdornin banjat si një vend për të ftuar shokët për gosti dhe shumë politikanë do të shkonin në banja për të bindur romakët ti bashkoheshin kauzave të tyre. Thermae kishte shumë atribute përveç larjes. Kishte biblioteka, dhoma lexim poezish dhe vende për të blerë dhe ngrënë ushqim. I barasvlefshmi modern do të ishte një kombinim i një biblioteke, galerie arti, qendre tregtare, restoranti, palestre dhe spaje.

Mbetje të banjës romake në Butrint

Një funksion i rëndësishëm i banjave në shoqërinë romake ishte roli i tyre si që ne sot e konsiderojmë një "degë biblioteke". Shumë në publikun e përgjithshëm nuk kishin akses në bibliotekat e mëdha në Romë dhe kështu si një institucion kulturor, banjat shërbenin si një burim i rëndësishëm, ku qytetarë më të zakonshëm mund të shijonin libra të mirë. Banjat e Trajanit, Banjat e Karakalës dhe Banjat e Dioklecianit, të gjitha përmbajnë dhoma kushtuar librave. Ato janë identifikuar nëpërmjet arkitekturës së vetë banjave.Prania e kamareve në mure konsiderohet se kanë qenë rafte librash dhe tregojnë se ishin mjaftueshëm të thella për të përmbajtur rrotulla të lashta librash. Ka pak dokumentim konkludues nga shkrimtarët e kohës, se ekzistonin biblioteka publike të mbajtura në banja, por janë gjetur të dhëna që tregojnë se një skllav nga shtëpia perandorake etiketohej vilicus thermarum bybliothecae Graecae (mbajtësi i bibliotekës greke të banjave). Megjithatë, kjo mund të tregojë vetëm se i njëjti person mbante dy pozicione njëri pas tjetrit: "mbajtjësi i banjave" (vilicus thermarum) dhe "punonjësi në bibliotekën greke" (një bybliothecae Graecae). Arsyeja për këtë debat është se, megjithëse Jul Çezari dhe Asinius Polioni mbështesnin aksesin në libra dhe bibliotekat të ishin të hapura ndaj të gjithë lexuesve, ka pak të dhëna se bibliotekat publike ekzistonin në kuptimin modern siç i njohim sot. Ka shumë të ngjarë që këto rezerva mbaheshin për elitën e pasur.

Banjat ishin një vend për skulptura të rëndësishme; mes veprave të zbuluara nga Banjat e Karakalës janë Demi Farnese dhe Farnese Hercules dhe figurat patriotike mbi përmasat natyrore të fillimit të shekullit të III, (tani në Museo di Capodimonte, Napoli).

Hipokausti i banjove romake të Ulpianës, Kosovë

Romakët besonin se shëndeti i mirë vinte nga larja, ngrënia, masazhet dhe stërvitjet. Banjat, në këtë mënyrë, i kishin të gjitha këto gjëra me shumicë. Meqë qytetarët do të laheshin shumë herë në javë, shoqëria romake ishte në mënyrë befasuese e pastër. Kur u pyet nga një i huaj se pse ai lahej një herë në ditë, një perandor romak thuhet se u përgjigj "Se nuk kam kohë të lahem dy herë në ditë." Perandorët shpesh ndërtonin banja për të fituar mbështetje popullore dhe për të krijuar një monument jetëgjatë për bujarinë e tyre. Nëse një romak i pasur dëshironte të fitonte mbështetjen e popullit, ai mund të organizonte hyrjen falas një ditë në emrin e tij. Për shembull, një senator, duke shpresuar të bëhej një tribun mund të paguante të gjitha tarifat e hyrjes në një banjë të caktuar për ditëlindjen e tij për tu bërë i mirënjohur ndaj banorëve të zonës.

Vendndodhja

Banjat do të përhapeshin në të gjithë perandorinë. Ku ekzistonin burime termale natyrore (si në Bath, Angli; Băile Herculane, Rumani ose Aquae Calidae, afër Burgasit dhe Serdica, Bullgari) thermae ndërtoheshin përreth tyre. Në mënyrë alternative, përdorej një sistem hypocausta (nga greqishtja e lashtë hypo – 'poshtë' dhe kaio – 'të djegësh') për të ngrohur ujin në tuba nga një furrë (praefurnium).

Shqetësime rreth praktikave të larjes

Ndërsa banjat shijoheshin nga pothuajse çdo romak, disa i kritikonin ato. Uji nuk rinovohej shpesh dhe mbetjet e vajit, papastërtisë ose edhe ekskremente mbaheshin të ngrohta, duke mundësuar një mjedis për bakteriet.

De Medicina, një traktat mjeksor i Aul Kornelius Celsit

Perandor Mark Aureli u ankua rreth papastërtisë: «Siç të shfaqet larja tyjë, vaji, djersa, papastërtia, uji i pistë, të gjitha gjëra të gërditshme, kështu është çdo pjesë e jetës dhe gjithçka.»

Aul Kornelius Celsi, ndërsa lëvdonte vlerat e saj terapeutike, paralajmëronte të mos shkohej me një plagë të freskët për shkak të rriskut të gangrenës. Në fakt, mjaft gure varresh nga e gjithë perandoria pohojnë:

balnea vina Venus

corrupt corpora

nostra se[t] Vitam faciunt

balnea vina Venus

— epitaf i Tiberius Klaudius Sekundit (shekulli I) Corpus Inscriptionum Latinarum VI.15258, Romë.

"Banjat, vera, dhe seksi

mund të korruptojnë trupat tanë,

por banjat, vera dhe seksi

e bëjnë jetën t’ia vlejë për tu jetuar"

Filosofi Seneka ankohej për zhurmën që i ndërpriste punën kur ai qëndronte sipër një banje.

Mbetje të banjave publike

Rindërtim virtual i banjave romake në Weißenburg, Gjermani, duke përdorur të dhëna nga skanimi me teknologji lazer

Mjaft banja publike romake mbijetojnë, ose si rrënoja ose në shkallë të ndryshme ruajtjeje. Mes më të njohurave janë Banjat e Karakalës, Banjat e Dioklecianit, Banjat e Titit, Banjat e Trajanit në Romë dhe banjat e Sofjes, Serdikës dhe Varnës. Romakët ndërtuan edhe në kolonitë e tyre banja, duke përfituar nga burimet natyrore termale që haseshin në Afrikën Veriore, si në Hamam Asalihinin algjerian, ashtu si në Evropë ato që i japin emrin qytetit anglez të Bathit dhe Ravenglass Roman Bath House në Angli ashtu si dhe banjat në Aix-en-Provence dhe Vichy, të Francës, Aken, Visbaden, dhe Baden në Gjermani, dhe Aquincum në Hungari, ashtu si ato në Durrës Burtrin, Ad Quintum (Bradashesh), Ulpianë si dhe në shumë vende të tjera. Këto banjash bëheshin qendra veprimtarish rekreacionale dhe shoqërore në bashkësitë romake. Bibliotekat, sallat e leximit, gimnasium dhe kopshtet formale bëheshin pjesë e disa komplekseve të banjave. Gjithashtu, romakët e përdornin ujin e nxehtë termal për të lehtësuar vuajtjet e tyre nga reumatizma, artriti dhe dhënies ndaj ushqimit dhe pijes.

Pjesët e ndryshme të ritualit të larjes (zhveshja, larja, djersitja, bërja e masazhit dhe pushimi), kërkonin dhoma të veçanta, që romakët do ti ndërtonin për ti bujtur ato funksione. Ndarja e gjinive dhe shtimet e diversioneve jo të lidhura drejtpërdrejë me larjen gjithashtu e ndikonin drejtpërdrejë formën e banjove. Rituali i rafinuar romak i larjes dhe arkitektura e saj pasuese do të shërbenin si modele për shërbimet e mëvonshme evropiane dhe amerikane të banjave. Haprsirat e kopshtit formal dhe organizimi i fuqishëm arkitekturor i barabartë me atë të romakëve do të rishfaqej në Evropë nga fundi i shekullit të XVIII. Spatë kryesore amerikane do ta ndiqnin modelin një shekull më vonë.

Me gjasa më të plotat janë banjat e ndryshme publike dhe private në Pompeji dhe sitet e afërta. Hamami Asalihin (Aquae Flavianae) në Algjeri janë akoma në përdorim.

Në vitin 1910, Pennsylvania Station u hap në Nju Jork Siti, me një Dhomë Kryesore Pritjeje që huazonte tepër nga frigidariumi i Banjave të Dioklecianit, veçanërisht përdorimi i përsëritur i kupolës së kryqëzuar të tavanit. Suksesi i dizajnit të stacionit të Pensilvanisë nga ana tjetër do të kopjohej edhe në stacionet e tjera hekurudhore përreth botës.

Shiko gjithashtu

• Larja në Romën e Lashtë
• Banjat e lashta greke
• Balnoterapia
• Gjimnazi i lashtë
• Palestra (Greqi e lashtë)
• Llixha
• Hamami
• Historia e mjekësisë
• Banja e Madhe e Mohenxho-daros
• Paidea
• Kalokagathia
• Agoga
• Efebia
• Kopshtet e lashta greke
• Larja
• Banja
• Qendra hidrotermale
• Burimi termal
• Banjat e Dibrës
• Burimet termale në Shqipëri
• Kujdesi shëndetësor
• Veprimtaria e kujdesit shëndetësor
• Higjiena personale
• Kopshtet e lashta greke
• Veshjet në Greqinë e lashtë
• Jus
• E drejta romake
• Amicitia
• Hospitium
• Imperium
• Civitas
• Contio
• Mos maiorum
• Municipium
• Patronazhi në Romën e Lashtë
• Rogatio
• Statusi në sistemin ligjor romak
• Aerarium
• Amfiteatri Romak
• Anijet Romake
• Arkitektura Romake
• Arkitektura e Teatrove Romake
• Arti Arkaik Romak
• Arti Romak Plebe
• Arti romak
• Besimet e lashta mesdhetare
• Bujqësia në Romën e lashtë
• Burgus
• Cannaba
• Castellum
• Castra
• Vigiles
• Institucionet politike të Romës së lashtë
• Magjistratët romakë
• Magjistratët e Perandorisë Romake
• Cirku Romak
• Panteoni, Romë
• Cursus honorum
• Çitadela
• Dashuria Greke
• Domus
• Ekonomia Romake
• Equites
• Festivalet Romake
• Filozofia e lashtë romake
• Forumet Romake
• Harku i Triumfit
• Horreum
• Insula (ndërtesë)
• Insula (hapsirë urbane)
• Kalendari Romak
• Klasa shoqërore në Romën e Lashtë
• Klima e Romës së Lashtë
• Kolona e Fitores
• Kolonia Romake
• Kolumbarium
• Konsulli Romak
• Kopshtet romake
• Kufijtë ushtarakë dhe fortifimet romake
• Kultura e Romës së lashtë
• Kuvendet Romake
• Kuzhina antike romake
• Latinët e Lashtë
• Latium
• Legjioni romak
• Letërsia e vjetër greke e romake
• Limes Britannicus
• Lista e toponimeve latine në Ballkan
• Llaçi romak
• Ludi
• Luftërat Romako-Latine
• Lupanari
• Lustrum
• Lustratio
• Marrdhëniet Indiano-Romake
• Marrdhëniet Sino-Romake
• Marina Romake
• Martesa në Romën e lashtë
• Misteret greko-romake
• Mjekësia Romake
• Moda e flokëve në Romën e lashtë
• Muret mbrojtëse romake
• Muri i Antoninit
• Nikopoli i Epirit
• Njësitë matëse romake
• Optimates dhe populares
• Ordines
• Pallatet perandorake të Romës
• Patricët romakë
• Pax Romana
• Periudha e Ngrohtë Romake
• Plaçkitja Visigote e Romës
• Plebejtë
• Pomerium
• Portretizimi Romak
• Principati (Roma)
• Romanitas
• Romanizimi (kulturor)
• Rrugët romake
• Selitë perandorake romake
• Shpyllëzimi gjatë periudhës romake
• Shtetësia Romake
• Shtëpia Romake
• Skllavëria në Romën e lashtë
• Skulptura Romake
• Spektaklet Romake
• Tempulli Romak
• Teknologjia në Romën e lashtë
• Traditat romake të emërtimit
• Trashëgimia romake në Kosovë
• Tregtia romake me Indinë
• Triumfi Romak
• Ujësjellësi Romak
• Ura e Trajanit
• Urbanistika Romake
• Ushqimi dhe darka në Perandorinë Romake
• Ushtria Romake
• Valetudinarium
• Veshjet në Romën e lashtë
• Veshjet ushtarake të Romës së lashtë
• Vila Romake
• Villa rustica
• Vivarium
• Zgjedhjet në Republikë Romake
• Zjarrfikja në Romën e Lashtë

Bibliografia

Burime të lashta

• Versioni anglisht këtu Arkivuar 20 nëntor 2015 tek Wayback Machine.
• Publius Elius Aristides (1986). Charles Allison Behr (red.). The Complete Works (në anglisht). Vëll. I: Orationes I-XVI, With an Appendix Containing the Fragments and Inscriptions. Brill Archive. ISBN 978-90-04-07844-4.
• Arriani i Nikomedisë (2013). Alexander the Great: The Anabasis and the Indica. Oxford World's Classics (në anglisht). Përkthyer nga Hammond, Martin. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-958724-7.
• Mark Aureli (1887). "Book VIII". përmbledhur nga Alice Zimmern (red.). The Meditations of Marcus Aurelius (në anglisht). Përkthyer nga Jeremy Collier. Walter Scott. fq. 123–140.
• Aul Kornelius Celsi (1935–1938). "V, 26–28". përmbledhur nga F. Marx (red.). De Medicina (në anglisht dhe latinisht). Përkthyer nga W. G. Spencer. fq. 91–97 – nëpërmjet University of Chicago (penelope.uchicago.edu).
• Mark Tulius Ciceroni (1998). Niall Rudd; Jonathan Powell (red.). The Republic and The Laws (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-283236-8.
• Mark Tulius Ciceroni (1855). George Long (red.). M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary (në anglisht). Vëll. II. George Bell, Whitaker and co.
• Mark Tulius Ciceroni (1928). Walter Miller (red.). De officiis (në anglisht). William Heinemann ltd.
• Diodor Sikuli (2014). The Complete Works of Diodorus Siculus (në anglisht). Delphi Classics.
• Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
• Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
• Eutropi, Breviarium historiae romanae (teksti latin), I-X.
• Klaud Galeni (1833). Karl Gottlob Kühn (red.). Claudii Galeni Opera omnia (në latinisht). Prostat in officina libraria Car. Cnoblochii.
• Juvenali (1836). P. Austin Nuttall (red.). The Satires of Decimus Junius Juvenalis (në anglisht). Përkthyer nga William Gifford. Nichols and Son.
• Mark Porcius Katoni; Mark TerencVarroni; Lucius Junius Moderat Kolumela; Rutilius Taur Emilian Paladi (1864). Les Agronomes latins: Caton, Varron Columelle, Palladius (në frëngjisht). Përkthyer nga Charles-François Saboureux de La Bonneterie. Firmin Didot Fréres – nëpërmjet Gallica.
• Gaius Sallustius Krispi; Jul Çezari; Vellej Paterkuli; Lucius Ane Flori (1850). Désiré Nisard (red.). Salluste, Jules César, C. Velléius Paterculus et A. Florus: œuvres completes avec la traduction en français (në frëngjisht dhe latinisht). Firmin Didot frères.
• Tit Livi (1834). George Baker (red.). The History of Rome (Ab Urbe Condita) (në anglisht). Vëll. I. Jones & Co. – nëpërmjet Google Books.
• Tit Livi (1835). George Baker (red.). Ab Urbe Condita (në anglisht). Vëll. II. Jones & Co. – nëpërmjet Google Books.
• Mark Valerio Marciali (1877). Henry George Bohn (red.). The Epigrams of Martial (në anglisht). George Bell and Sons.
• Plini i Vjetri (1906). Karl Friedrich Theodor Mayhoff (red.). Naturalis Historia (në anglisht). Teubner.
• Plini i Riu (1890). The Letters of the Younger Pliny (në anglisht). Përkthyer nga John Delaware Lewis. Londër, Angli: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.
• Plutarku (1878). John Langhorne; William Langhorne (red.). Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek (në anglisht). Vëll. 1. Harper & Brothers.
• Polibi (1922–1927). H. J. Edwards (red.). The Histories (në anglisht). Përkthyer nga William Roger Paton. Harvard University Press.
• Mark Vitruvius Polioni (1914). Morris Hicky Morgan; Herbert Langford Warren (red.). The Ten Books on Architecture (në anglisht). Harvard University Press.
• Procopi i Çezaresë (1916). The History of the Wars (në anglisht). Vëll. The Vandalic War. Përkthyer nga H. B. Dewing. Cambridge University Press.
• Lucius Ane Seneka (1998). Umberto Boella (red.). Lettere a Lucilio (në italisht). Unione Tipografico-Editrice Torinese. ISBN 88-02-02664-5.
• Lucius Ane Seneka (1910). Archibald Geikie (red.). Phycical Science in the Time of Nero: Being a Translation of the Quaestiones Naturales of Seneca (në anglisht). Përkthyer nga John Clarke. Macmillan and Co.
• Straboni (1917–1932). The Geography (në anglisht). Përkthyer nga H. L. Jones. Harvard University Press.
• Publius Kornelius Taciti (1942). Moses Hadas (red.). The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory (në anglisht). Përkthyer nga Alfred John Church; William Jackson Brodribb. Random House. ISBN 978-039430953-8. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)

Burime historiografike moderne

• Aaland, Mikkel (15 maj 1998). "Mass Bathing: The Roman Balnea and Thermae". Cyber-Bohemia (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 qershor 2016.
• Abbott, Frank Frost; Johnson, Allan Chester (1926). Municipal Administration in the Roman Empire (në anglisht). Prinston: Princeton University Press.
• Frank Frost Abbott (1999). A History and Description of Roman Political Institutions (në anglisht). Adegi Graphic LLC. ISBN 978-0-543-92749-1.
• Jean-Pierre Adam, L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche Editore: Longanesi, 2003.
• Andrews, Cath (22 prill 2012). Ancient Roman Baths: Cleanliness and Godliness Under One Roof (në anglisht). Explore Italian Culture. Web.
• Alberto Angela (2017). Una giornata nell'antica Roma. Vita quotidiana, segreti e curiosità. Rai Eri (në italisht). Milano: Mondadori. ISBN 978-88-04-66668-4.
• Philippe Aries; Georges Duby (2001). La vita privata, in 5 volumi (në italisht). Editori Laterza.
• Ranuccio Bianchi Bandinelli dhe Mario Torelli, L'arte dell'antichità classica, Etruria-Roma, Utet, Torino 1976.
• Beard, Mary (2008). The Fires of Vesuvius: Pompeii Lost and Found (në anglisht). Kembrixh, MA: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02976-7. OCLC 225874239.
• Bevan, William Latham; Smith, William (1875). The Student's Manual of Ancient Geography (në anglisht). Londër: John Murray.
• Boëthius, Axel; Ward-Perkins, John Bryan (1970). Etruscan and Roman Architecture (në anglisht). Harmondsworth: Penguin. ISBN 0-14-056032-7.
• Brizzi, Giovanni (1997). Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio (në italisht). Bolonja: Pàtron.
• Christer Bruun (1991). The Water Supply of Ancient Rome: A Study of Roman Imperial Administration (në anglisht). Helsinki: Societas Scientiarum Fennica.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Vendodhja e shtëpisë botuese (lidhja)
• Viscount James Bryce Bryce (1902). Hans Ferdinand Helmolt (red.). The World's History: The Mediterranean nations (në anglisht). Londër: William Heinemann.
• J. B. Bury (1889). History of the Later Roman Empire (në anglisht). Vëll. 1. Londër: Macmillan.
• Carlos Cabanillas; Santiago Apóstol (2003). "La vida cotidiana en Roma". Santiagoapostol.net (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 10 prill 2012.
• Andrea Carandini, red. (2012). Atlante di Roma antica (në italisht). Milano: Mondadori Electa. ISBN 978-88-370-8510-0.
• Andrea Carandini; Paolo Carafa, red. (2012). The Atlas of Ancient Rome, Biography and Portraits of the City (në anglisht). Përkthyer nga Andrew Campbell Halavais. Princeton University Press. fq. 216–217. ISBN 978-0-691-16347-5.
• Jérôme Carcopino (1971). La vita quotidiana a Roma (në italisht). Bari: Universale Laterza.
• Cary, M.; Scullard, H. H. (1975). A History of Rome: Down to the Reign of Constantine (në anglisht) (bot. i 3-të). Nju Jork: St. Martin's Press. ISBN 031238395-9.
• Caves, R. W. (2004). Encyclopedia of the City (në anglisht). Routledge.
• Dasen, Véronique (11 korrik 2018). Hoops and Coming of Age in Greek and Roman Antiquity. 8th International Toy Research Association World Conference (në anglisht). Paris, FR.
• Janet DeLaine (1997). "The Baths of Caracalla: A Study In the Design, Construction, and Economics of Large-Scale Building Projects In Imperial Rome". Journal of Roman Archaeology (në anglisht).
• Janet DeLaine; David E. Johnston (1999). "Roman Baths and Bathing: Proceedings of the First International Conference On Roman Baths Held At Bath, England, 30 March-4 April 1992". Journal of Roman Archaeology (në anglisht).
• Dillon, Matthew; Garland, Lynda (2005). Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar (në anglisht). Routledge. ISBN 978-041522458-1.
• Dix, Keith (1994). "'Public Libraries' in Ancient Rome: Ideology and Reality". Libraries & Culture (në anglisht). 29 (3): 288.
• Duncan-Jones, Richard (1974). The Economy of the Roman Empire (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 0-521-20165-9.
• Victor Ehrenberg (1964). Society and Civilization in Greece and Rome (në anglisht). Oberlin College. ISBN 978-067481510-0. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press.
• Yaron Z. Eliav (2023). A Jew in the Roman Bathhouse: Cultural Interaction in the Ancient Mediterranean (në anglisht). Princeton University Press.
• Andrew Erskine, red. (2012). A Companion to Ancient History (në anglisht). John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-58153-7.
• Harry B. Evans (1997). Water Distribution in Ancient Rome: The Evidence of Frontinus (në anglisht). University of Michigan Press. ISBN 0-472-08446-1.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
• Garrett G. Fagan (2001). "The Genesis of the Roman Public Bath: Recent Approaches and Future Directions". American Journal of Archaeology (në anglisht). 105 (3): 403–426.
• Fox, Robin Lane (2006). The Classical World: An Epic History From Homer to Hadrian (në anglisht). Basic Books.
• Jean-Claude Fredouille (1986). Dictionaire de la civilisation romaine (në frëngjisht). Paris: Larousse.
• Emilio Gabba; etj. (1999). Introduzione alla storia di Roma (në italisht). Milano: LED. ISBN 88-7916-113-X.
• Andrea Giardina (1993). L'uomo romano (në italisht). Economica Laterza.
• Gibbon, Edward (2015). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (në anglisht). Vëll. 4. Cambridge University Press. ISBN 978-113933357-3.
• Gillett, Andrew (2001). "Rome, Ravenna and the Last Western Emperors". Papers of the British School at Rome (në anglisht). 69 (69). British School at Rome: 131–167. doi:10.1017/S0068246200001781. JSTOR 40311008.
• Marcel Le Glay; Jean-Louis Voisin; Yann Le Bohec (2002). Storia romana (në italisht). Il Mulino. ISBN 978-88-1508779-9.
• Michael Grant (1978). History of Rome (në anglisht). Scribner’s. ISBN 978-068415986-7.
• Pierre Gros - Mario Torelli, Storia dell'urbanistica. Il mondo romano, Laterza 2007.
• Gorge Grote (1872). "LXVII. The Drama". A History of Greece: From Earliest Period to the Close of the Genereation (në anglisht). Vëll. VII. John Murray. fq. 1–19.
• Erich S. Gruen (1986). The Hellenistic World and the Coming of Rome (në anglisht). Vëll. 1. University of California Press.
• Mogens Herman Hansen (2004). An Inventory of Archaic and Classical Poleis: An Investigation Conducted by The Copenhagen Polis Centre for the Danish National Research Foundation (në anglisht). Danmarks Grundforskningsfond. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-814099-3.
• Mogens Herman Hansen, red. (2000). A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation (në anglisht). Kgl. Danske Videnskabernes Selskab. ISBN 978-877876177-4.
• Mogens Herman Hansen (2006). Polis: An Introduction to the Ancient Greek City-State (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-920849-4.
• Mogens Herman Hansen; Kurt A. Raaflaub, red. (1996). More Studies in the Ancient Greek Polis (në anglisht). Franz Steiner Verlag Stuttgart. ISBN 978-3-515-06969-4.
• Inge Lyse Hansen; Richard Hodges, red. (2022). Roman Butrint: An Assessment (në anglisht). Oxbow Books. ISBN 978-1-78925-829-5.
• Harvey, Brian K., red. (2016). Daily Life in Ancient Rome: A Sourcebook (në anglisht). Indianapolis, IN: Focus Books (Hackett Publishing Company). ISBN 978-1-58510-795-7. OCLC 924682988.
• Peter Heather (2006). The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians (në anglisht). Oxford University Press.
• Henderson, Tanya (24 mars 2008) [2007]. "Roman Baths: An Alternate Mode of Viewing the Evidence". Past Imperfect (në anglisht). 13: 1589-1591. doi:10.21971/P7WC7T. ISSN 1718-4487. S2CID 191339893 – nëpërmjet University of Alberta.
• Léon Homo, Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité, Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.
• Peregrine Horden; Nicholas Purcell (2000). The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-063121890-6.
• Karl-J. Hölkeskamp (2010). Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research (në anglisht). Princeton University Press.
• Arnold H. M. Jones (1972). Il Tramonto del Mondo Antico (në italisht). Bari: Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli. CL 20-0462-3. (titulli origjinal i veprës Arnold H. M. Jones (1966). The Decline of the Ancient World (në anglisht). Londër: Lonmans, Green and Co. Ltd.
• Robert C. Knapp (2011). "1. In the Middle: Ordinary Men". Invisible Romans' Profile (në anglisht). Harvard University Press. fq. 5–52. ISBN 978-0-674-06199-6.
• Laurence, Ray (2009). Roman Passions: A History of Pleasure in Imperial Rome (në anglisht). Londër, MB: Bloomsbury Publishing PLC. ISBN 978-1-4411-0339-0. OCLC 1027148260.
• Lee, A. (2013). From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome (në anglisht). Edinburgh University Press. ISBN 978-074862790-5. JSTOR 10.3366/j.ctt1g0b1z1.
• Stefano De Luca; Anna Lena. The Mosaic of the Thermal Bath Complex of Magdala Reconsidered: Archaeological Context, Epigraphy and Iconography (në anglisht) – nëpërmjet Academia.edu.
• Sandra K. Lucore; Monika Trümper, red. (2013). Greek Baths and Bathing Culture: New Discoveries and Approaches (në anglisht). Leuven: Peeters. ISBN 978-90-429-2897-8. OCLC 843861843.
• Hubertus Manderscheid (2004). "Ancient Baths and Bathing: A Bibliography for the Years 1988-2001". Portsmouth, RI: Journal of Roman Archaeology (në anglisht).
• M. Marvin (1983). "Freestanding sculptures from the Baths of Caracalla". American Journal of Archaeology (në anglisht). 87: 347–384.
• Ralph W. Mathisen (2019). Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE (në anglisht). Nju Jork Siti, Nju Jork: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-084960-3. OCLC 1038024098.
• John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
• Charles Merivale (1880). A General History of Rome: From the Foundation of the City to the Fall of Augustulus, B.C. 753 – A.D. 476 (në anglisht). Nju Jork: Harper & Brothers.
• Miles, Margaret M. (2016). A Companion to Greek Architecture (në anglisht). Somerset: Wiley. ISBN 978-1-118-32760-9. OCLC 952247410.
• Fergus Millar (2002). "The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.". Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution (në anglisht). University of North Carolina Press. fq. 136-138.
• G. Mokhtar, red. (1981). General History of Africa – II: Ancient Civilizations of Africa (në anglisht). Heinemann-University of California-UNESCO. ISBN 978-0-520-03913-1.
• Theodor Mommsen (2023). The History of Rome: From the Foundation of the City to the Rule of Julius Caesar (në anglisht). Përkthyer nga William Purdie Dickson. DigiCat.
• Theodor Mommsen (2016). Antonio G. Quattrini (red.). L’Impero di Roma (në italisht). Il Saggiatore. ISBN 978-88-6576543-2.
• Theodor Mommsen (2018). The Provinces of the Roman Epire (Illustrated Edition) (në anglisht). Përkthyer nga William Purdie Dickson. Musaicum Books. ISBN 978-80-272-4412-6.
• Muhlberger, S., The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452 (Leeds, 1990).
• Nelson, Eric (2001). The Complete Idiot's Guide to the Roman Empire (në anglisht). Alpha Books. ISBN 0-02-864151-5.
• Inge Nielsen (1993). Thermae Et Balnea: The Architecture and Cultural History of Roman Public Baths (në anglisht). Aarhus, Danimarkë: Aarhus University Press.
• Paige, John C.; Harrison, Laura Woulliere (1987). Out of the Vapors: A Social and Architectural History of Bathhouse Row, Hot Springs National Park (PDF). National Park Service (në anglisht). U.S. Department of the Interior. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 28 maj 2008 – nëpërmjet nps.gov.
• Ugo Enrico Paoli (2005). Vita romana (në italisht). Oscar Mondadori.
• Harry Thurston Peck, red. (1898). "balneae". Harpers Dictionary of Classical Antiquities (në anglisht). Harper & Brothers.
• Gabriella Poma (2009). Le istituzioni politiche del mondo romano (në italisht). Il Mulino. ISBN 978-88-1513430-1.
• David Stone Potter; D. J. Mattingly (1999). Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire (në anglisht). University of Michigan Press. ISBN 0-472-08568-9.
• Anders Holm Rasmussen; Susanne William Rasmussen, red. (2008). Religion and Society: Rituals, Resources and Identity in the Ancient Graeco-Roman World: the BOMOS-conferences 2002-2005 (në anglisht). Quasar. ISBN 978-88-7140371-7.
• Claudio Rendina (2007). Roma ieri, oggi e domani (në italisht). Roma: Newton Compton Editori. ISBN 978-88-541-1025-0.
• Anthony Rich (1890). "Balneae". përmbledhur nga William Smith (red.). Dictionary of Greek and Roman Antiquities (në anglisht). fq. 183 et seq.
• James W. Ring (1996). "Windows, Baths and Solar Energy in the Roman Empire". American Journal of Archaeology (në anglisht). 100: 717–724.
• Betsey A. Robinson (2021). "Ancient Mediterranean Baths and Bathing". Oxford Bibliographies (në British English). doi:10.1093/obo/9780195389661-0370. ISBN 978-0-19-538966-1. Marrë më 28 prill 2022.
• Ralph M. Rosen (2006) Comic Aischrology and the Urbanization of Agroikia, fq. 219–238
• Roth, Jonathan. The logistics of the Roman Army at war (264 B.C. – A.D. 235). Köln : Brill, 1998 (Columbia studies in the classical tradition; Vol. 23) ISBN 90-04-11271-5
• Ian D. Rotherham (2012). Roman Baths In Britain (në anglisht). Stroud: Amberley.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Vendodhja e shtëpisë botuese (lidhja)
• N. Roupas (2012). "Roman Bath Tiles". Archaeology (në anglisht). 65 (2): 12.
• Salzman, Michele R. (2021). The Falls of Rome. Crises, Resilience, and Resurgence in Late Antiquity (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-131627592-4.
• Walter Scheidel; Ian Morris; Richard P. Saller (2013). The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 18. ISBN 978-113905414-0. OCLC 1277066427. Marrë më 7 qershor 2022.
• Shephard, Roy J. (17 nëntor 2014). An Illustrated History of Health and Fitness, from Pre-History to our Post-Modern World (në anglisht). Springer. ISBN 978-3-319-11671-6.
• Reuel Smith, James (1922). Springs and Wells in Greek and Roman Literature Their Legends and Locations (në anglisht). G. P. Putnam and Sons. Marrë më 19 tetor 2024.
• Stearns, Peter N. (2001). The Encyclopedia of World History (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 0-395-65237-5.
• Rein Taagepera (1979). "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D." Social Science History (në anglisht). 3 (3/4). Duke University Press: 124–126. doi:10.2307/1170959.
• Thomas, Carol G.; Conant, Craig (2003). Citadel to City-State: The Transformation of Greece, 1200-700 BC (në anglisht). Indiana University Press. ISBN 978-025321602-1.
• McGinn, Thomas A.J. (2004). The Economy of Prostitution in the Roman World (në anglisht). An Arbor, MI: The University of Michigan Press.
• Steven L. Tuck (2010). Pompeii: Daily Life in an Ancient Roman City (në anglisht). Teaching Company. fq. 92. OCLC 733795148.
• Allen Mason Ward; Fritz Moritz Heichelheim; Cedric A. Yeo (2003). A History of the Roman People (në anglisht). Prentice Hall. ISBN 978-013038480-5.
• Roy Bowen Ward. Women In Roman Baths (në anglisht). Oksford, Ohajo: Miami University.
• Bryan Ward-Perkins (2005). The Fall of Rome: And the End of Civilization (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-280728-5.
• Örjan Wikander, red. (2000). Handbook of Ancient Water Technology (në anglisht). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-47382-9. OCLC 43286505.
• Fikret K. Yegül (1992). Baths and Bathing in Classical Antiquity (në anglisht). New York: Architectural History Foundation.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Vendodhja e shtëpisë botuese (lidhja)
• Fikret K. Yegül (2010). Bathing In the Roman World (në anglisht). Cambridge University Press.
• Fikret Yegül; Diane Favro (2019). Roman Architecture and Urbanism: From the Origins to Late Antiquity (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-47071-1.

Lidhje të jashtme

• William Smith Roman Baths (Balneae) from "A Dictionary of Greek and Roman Antiquities", pub. John Murray, London, 1875.
• ThermeMuseum (Museum of the Thermae) in Heerlen Arkivuar 16 mars 2008 tek Wayback Machine
• Traianus – Technical investigation of Roman public w[orks
• Roman Bath: a day at the baths An interactive site using the Baths of Caracalla as an example
• Barbara F. McManus Roman baths and bathing
• Rindërtim 3d i një banje romake Limes in Austria Arkivuar 2011-05-31 tek Wayback Machine
• Roman Baths of Weissenburg Digital Media Archive Arkivuar 2 dhjetor 2011 tek Wayback Machine (creative commons-licensed photos, laser scans, panoramas) with data from a City of Weissenburg/CyArk research partnership
• Victorian Turkish bath Information regarding a 19th-century version of the Roman or "Turkish" bath
• "The Roman Baths and Solar Heating" (në anglisht). solarhousehistory.com. 20 janar 2014.
• "Museum of the Thermae". ThermeMuseum.nl (në anglisht). Heerlen, NL. Arkivuar nga origjinali më 16 mars 2008.