close
Pumunta sa nilalaman

Abukado

baguhin ang mga link
Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

Abukado
Malapitang larawan ng mga dahon at prutas ng abokado
Prutas at mga dahon ng abokado, pulo ng Réunion
Buo at hinating abokadong Hass na itinanim sa Kolombiya
Pag-uuring siyentipiko edit
Kaharian: Plantae
Klado: Tracheophytes
Klado: Angiosperms
Klado: Magnoliids
Orden: Laurales
Pamilya: Lauraceae
Henero: Persea
Espesye:
P. americana
Pangalang dalawahan
Persea americana

Ang abukado o abokado (Kastila: avocado; Ingles: avocado o alligator pear; Persea americana) ay isang punong laging luntian sa pamilyang laurel (Lauraceae).[1] Ito ay katutubo sa Kaamerikahan, at may mga ebidensiyang arkeolohiko ng maagang paggamit nito ng tao na umaabot sa libu-libong taon sa iba’t ibang rehiyon ng Gitnang at Timog Amerika.[2] Pinahahalagahan ito dahil sa malaki at hindi pangkaraniwang mamantikang bunga nito.[3][4][5][6] Ang katutubong saklaw ng abokado (Persea americana) ay umaabot mula Mehiko hanggang Peru, na sumasaklaw sa malaking bahagi ng Gitnang Amerika at mga bahagi ng hilaga at kanlurang Timog Amerika.[7]

Ang bunga nito ay botanikal na isang malaking beri na may isang malaking buto.[8] Ipinakita ng pagsusuri ng henoma nito na ang ebolusyon ng abokado ay hinubog ng mga pangyayaring poliploidiya, at ang mga komersiyal na kultibar ay may hibridong pinagmulan.[9] Ang mga puno ng abokado ay bahagyang nambubulo sa sarili at karaniwang pinaparami sa pamamagitan ng paghugpong upang mapanatili ang pare-parehong ani.[10] Kasalukuyang itinatanim ang mga abokado sa mga tropikal at klimang Mediteraneo ng maraming bansa.[11] Mula noong 2023, ang Mehiko ang nangungunang prodyuser ng abokado sa mundo, na nagsusuplay ng 29% ng pandaigdigang ani na 10.5 milyong tonelada.[12]

Ang mga bunga ng mga kultibar ay may makinis, malambot at parang mantikilya, ginintuang-berdeng laman kapag hinog. Depende sa kultibar, ang mga abokado ay may berde, kayumanggi, lila, o itim na balat, at maaaring hugis-peras, hugis-itlog, o bilog. Para sa mga layuning pangkomersiyo, ang mga prutas ay pinipitas habang hindi pa hinog at pinapahinog matapos anihin. Ang mataas na densidad ng sustansiya at mataas na nilalaman ng taba ng laman ng abokado ay mga bentaha para sa iba’t ibang lutuin, kabilang ang mga behetaryanong diyeta.[13]

Sa mga pangunahing rehiyon ng produksiyon tulad ng Tsile, Mehiko, at California, ang pangangailangan sa tubig ng mga sakahan ng abokado ay naglalagay ng presyon sa mga lokal na yamang-tubig.[14] May kaugnayan din ang produksiyon ng abokado sa iba pang eksternalidad, kabilang ang deporestasyon at mga alalahanin sa karapatang pantao na nauugnay sa bahagyang pagkontrol ng organisadong krimen sa produksiyon nito sa Mehiko.[15][16][17][18] Inaasahang magdudulot ang pag-iinit ng mundo ng makabuluhang pagbabago sa mga angkop na sona ng pagtatanim ng abokado, at maglalagay ng karagdagang presyon sa mga lugar ng produksiyon dahil sa mga matinding init at tagtuyot.[19][20]

Mga sanggunian

[baguhin | baguhin ang wikitext]
  1. ↑ Diksyunaryong Tagalog-Ingles ni Leo James English, Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng National Book Store, may 1583 na mga dahon, ISBN 971-91055-0-X
  2. ↑ Dillehay, Tom D; Goodbred, Steve; Pino, Mario; Vásquez Sánchez, Víctor F; Tham, Teresa Rosales; Adovasio, James; Collins, Michael B; Netherly, Patricia J; Hastorf, Christine A; Chiou, Katherine L; Piperno, Dolores; Rey, Isabel; Velchoff, Nancy (2017). "Simple technologies and diverse food strategies of the Late Pleistocene and Early Holocene at Huaca Prieta, Coastal Peru" [Mga simpleng teknolohiya at magkakaibang estratehiya sa pagkain ng Huling Pleistoseno at Maagang Holoseno sa Huaca Prieta, Baybayin ng Peru]. Science Advances (sa wikang Ingles). 3 (5) e1602778. Bibcode:2017SciA....3E2778D. doi:10.1126/sciadv.1602778. PMC 5443642. PMID 28560337.
  3. ↑ "Avocado History" [Kasaysayan ng Abokado]. Avocados From Mexico (sa wikang Ingles). 2017-05-18. Nakuha noong 2022-09-24.
  4. ↑ Morton JF (1987). Avocado; In: Fruits of Warm Climates [Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima] (sa wikang Ingles). Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN. pp. 91–102. ISBN 978-0-9610184-1-2.
  5. ↑ "What's in a name?" [Ano ang mayroon sa isang pangalan?] (sa wikang Ingles). University of California. Nakuha noong 27 Marso 2016.
  6. ↑ Chen, H; Morrell, PL; Ashworth, V; de la Cruz, M; Clegg, MT (2008). "Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars" [Pagtunton sa Heograpikong Pinagmulan ng mga Pangunahing Kultibar ng Abokado]. Journal of Heredity (sa wikang Ingles). 100 (1): 56–65. doi:10.1093/jhered/esn068. PMID 18779226.
  7. ↑ Ayala Silva, T., & Ledesma, N. (2014). Avocado History, Biodiversity and Production [Kasaysayan, Biodibersidad, at Produksiyon ng Abokado]. In N. G. Ravindran & B. L. Smith (Eds.), Sustainable Horticultural Systems (pp. 157–205). Springer. doi:10.1007/978-94-007-7642-2_7.
  8. ↑ Storey, W. B. (1973). "What kind of fruit is the avocado?" [Anong uri ng prutas ang abokado?]. California Avocado Society 1973–74 Yearbook (sa wikang Ingles). 57: 70–71.
  9. ↑ Rendón-Anaya, Martha; Ibarra-Laclette, Enrique; Méndez-Bravo, Alfonso; Lan, Tianying; Zheng, Chunfang; Carretero-Paulet, Lorenzo; Perez-Torres, Claudia Anahí; Chacón-López, Alejandra; Hernandez-Guzmán, Gustavo; Chang, Tien-Hao; Farr, Kimberly M.; Barbazuk, W. Brad; Chamala, Srikar; Mutwil, Marek; Shivhare, Devendra (2019-08-20). "The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation" [Ang henoma ng abokado ay nagbibigay-impormasyon sa malalim na pilohenyo ng angiosperm, nagtatampok ng introgresibong hibridisasyon, at nagpapakita ng adaptasyon sa espasyo ng heneo na naiimpluwensiyahan ng patoheno]. Proceedings of the National Academy of Sciences (sa wikang Ingles). 116 (34): 17081–17089. Bibcode:2019PNAS..11617081R. doi:10.1073/pnas.1822129116. ISSN 0027-8424. PMC 6708331. PMID 31387975.
  10. ↑ Alyssa Cho, Andrea Kawabata, Ty McDonald, and Mike Nagao (Hulyo 2018). "Grafting Avocado" [Paghugpong ng Abokado] (PDF) (sa wikang Ingles). University of Hawai‘i. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong Agosto 29, 2025. Nakuha noong Enero 29, 2026.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  11. ↑ Morton JF (1987). Avocado; In: Fruits of Warm Climates [Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima] (sa wikang Ingles). Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN. pp. 91–102. ISBN 978-0-9610184-1-2.
  12. ↑ "Crops/World regions/Production quantity (pick lists) of avocados for 2023" [Mga Pananim/Mga Rehiyon sa Mundo/Dami ng Produksyon (mga listahan ng mga napili) ng mga abokado para sa 2023] (sa wikang Ingles). Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistical Division (FAOSTAT). 2025. Nakuha noong 27 Pebrero 2025.
  13. ↑ Dreher, Mark L.; Davenport, Adrienne J. (2013-01-01). "Hass Avocado Composition and Potential Health Effects" [Komposisyon ng Abokadong Hass at mga Potensiyal na Epekto sa Kalusugan]. Critical Reviews in Food Science and Nutrition (sa wikang Ingles). 53 (7): 738–750. Bibcode:2013CRFSN..53..738D. doi:10.1080/10408398.2011.556759. ISSN 1040-8398. PMC 3664913. PMID 23638933.
  14. ↑ Sommaruga, Ruben; Eldridge, Honor May (2020-12-13). "Avocado production: Water footprint and socioeconomic implications" [Produksiyon ng abokado: Bakas ng tubig at mga implikasyong sosyoekonomiko]. EuroChoices (sa wikang Ingles). 20 (2): 48–53. doi:10.1111/1746-692x.12289. ISSN 1478-0917. S2CID 230594487.
  15. ↑ "The Shocking Environmental Effects of Avocado Farming" [Ang Nakakagulat na mga Epekto sa Kalikasan ng Pagtatanim ng Abokado]. Vox Nature (sa wikang Ingles). 2019-05-17. Inarkibo mula sa orihinal noong 28 Hulyo 2022. Nakuha noong 2022-04-26.
  16. ↑ "Avocado consumption: environmental and social considerations" [Pagkonsumo ng abokado: mga konsiderasyon sa kalikasan at lipunan]. MSU Extension (sa wikang Ingles). 24 Agosto 2017. Nakuha noong 2022-04-26.
  17. ↑ Khan, Nadeem; Kakabadse, Nada Korac-; Skouloudis, Antonis (2021-11-17). "Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico" [Katatagan sa sosyo-ekolohiya at pagpapanatili ng kalikasan: kaso ng abokado mula sa Mehiko]. International Journal of Sustainable Development & World Ecology (sa wikang Ingles). 28 (8): 744–758. Bibcode:2021IJSDW..28..744K. doi:10.1080/13504509.2021.1902419. ISSN 1350-4509. S2CID 233607375.
  18. ↑ Bravo‐Espinosa, M.; Mendoza, M. E.; CarlóN Allende, T.; Medina, L.; Sáenz‐Reyes, J. T.; Páez, R. (2014-09). "Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico" [Mga epekto ng pagpapalit ng kagubatan tungo sa mga taniman ng abokado sa mga lupa sa trans-Mehikanong sistemang bulkan, Mehiko]. Land Degradation & Development (sa wikang Ingles). 25 (5): 452–467. doi:10.1002/ldr.2163. ISSN 1085-3278. {{cite journal}}: Check date values in: |date= ()
  19. ↑ "What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados" [Ang ibig sabihin ng pagbabago ng klima para sa kinabukasan ng kape, kasoy, at abokado]. National Geographic Environment (sa wikang Ingles). 2022-01-26. Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Enero 2022. Nakuha noong 2022-04-26.
  20. ↑ Grüter, Roman; Trachsel, Tim; Laube, Patrick; Jaisli, Isabel (2022-01-26). "Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change" [Inaasahang pandaigdigang kaangkupan ng kape, kasoy, at abokado dahil sa pagbabago ng klima]. PLOS ONE (sa wikang Ingles). 17 (1) e0261976. Bibcode:2022PLoSO..1761976G. doi:10.1371/journal.pone.0261976. ISSN 1932-6203. PMC 8791496. PMID 35081123.
Nagmula sa "https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Abukado&oldid=2204863"