Ilirska religija

Odrednice iz Leksikona religija i mitova drevne Evrope, sastavili Aleksandrina Cermanovi�-Kuzmanovi� i Dragoslav Srejovi�, Savremena administracija, Beograd, 1992.

Ilirska religija podrazumeva religijska shvatanja, kultove i rituale indoevropskih plemena koja su u I milenijumu pre n. e. naseljavala jugozapadne delove Balkanskog poluostrva, odnosno isto�ne obale Jadranskog mora, od Istre do Valonskog zaliva. Imenom Iliri nazivalo se najpre jedno malo pleme izme�u Skadarskog jezera i reke Mati, a tek od sredine IV. v. pre n. e. pod tim imenom podrazumevala su se i ostala njima bliska plemena na Balkanskom poluostrvu. Ilirska plemena bila su razjedinjena i samo je jednom od njih, Ardiejima, po�lo za rukom da ostvare dr�avu, sa kraljem na �elu, koju su Rimljani razbili 168. g. pre n. e.

Izvori za ilirsku religiju izuzetno su oskudni. Gr�ki pisci ve� od VII v. pre n. e. (Alkman, Hekatej iz Mileta, Pseudo Skilaks) pominju pojedina plemena koja se kasnije ubrajaju u Ilire, ali ne daju nikakve podatke o njihovoj religiji i mitologiji. Kasniji gr�ki i rimski autori (Plinije Mla�i, Pomponije Mela, Apijan, Strabon, Diodor i dr.) opisuju ilirske zemlje i sukobe pojedinih ilirskih plemena sa susedima i Rimljanima, ali ni oni ne govore o verovanjima Ilira. Arheolo�ka gra�a sa ilirskih teritorija veoma je bogata, posebno ona koja je otkrivena na nekropolama. Raznolikost ove grade pokazuje, me�utim, da Iliri nikada nisu ostvarili jedinstvenu kulturu niti konzistentnu religiju. Jasno se uo�avaju izvesne razlike u duhovnoj i materijalnoj kulturi izme�u ju�noilirskih i severnoilirskih plemena. Arheolo�ki nalazi sa ju�nih ilirskih teritorija ukazuju na kult zemlje, dok oni sa severnih teritorija naseljenih Ilirima upu�uju na astralne kultove, prvenstveno na kult Sunca. Ni na�in sahranjivanja nije jedinstven: na jugu se pokojnici gotovo isklju�ivo sahranjuju u opru�enom polo�aju pod tumulima, za sredi�nje oblasti su karakteristi�ni grobovi u vidu kamenih sanduka u koje su polagani pokojnici u zgr�enom stavu, dok su u severnim oblastima oni spaljivani i sahranjivani u urnama. Kako su mrtvi redovno sahranjivani sa velikim brojem priloga, mo�e se zaklju�iti da je kod svih ilirskih plemena postojalo verovanje u �ivot posle smrti. Velike i slo�ene grobne konstrukcije koje se uo�avaju na nekropolama iz VI�IV v. pre n. e. ukazuju da je kult mrtvih u to vreme prerastao u kult herosa. Na nekropolama u Istri (Nezakcijum, Pula) na�ene su kamene plo�e sa udubljenjima na kojima su prino�ene �rtve. Za grobove u Nezakcijumu verovatno se vezuju i kamene skulpture (naga �enska figura sa detetom, itifali�ni konjanici) s kraja VI v. pre n. e. koje su nadahnute idejom o stalnoj obnovi �ivota. Na liburnskim nekropolama uo�eni su nad grobovima ostaci da�e. Posebnu grupu �ine takozvane kamene japodske urne iz V�VI v. pre n. e., sa predstavama koje su svakako povezane sa kultom mrtvih. Na njima je naj�e��e prikazana scena libacije, i to redovno dve �ene ili dva mu�karca koji zalivaju te�ne �rtve u jednu veliku posudu. Predstavljene su i povorke konjanika i �ena, verovatno pri ceremoniji sahrane, kao i heroiziran pokojnik na prestolu. Figure bika, divljeg vepra, ribe i ptice pokazuju da su te �ivotinje imale odre�enu ulogu u verovanjima o svetu mrtvih i podzemnim silama. Iz ne�to kasnijeg vremena (III�II v. pre n. e) poti�u metalne pojasne plo�ice koje su otkrivene u grobovima sa �ire ilirske teritorije, od Like do Albanije (Prozor, O�ani�i, Gostilj, Donje Selce), a na kojima su predstavljeni razli�iti religiozni simboli i koplje sa Meduzinom glavom pobodeno u zemlju, grifoni, delfini, ptice ili heroizirani pokojnik na konju, koji sa zmijom iza sebe uni�tava neprijatelja.

O mestima �rtvovanja i svetili�tima malo se zna. Kao svetili�te protuma�ena je jedna zgrada gra�ena u tehnici suhozida, u Gorici kod Grude, na teritoriji Dalmata, sa jednom ve�om i jednom manjom prostorijom. U zadnjem delu ve�e prostorije otkrivena je riznica sa razli�itim predmetima (nakit, oru�je) koji su tu, verovatno kao zavetni darovi, deponovani od po�etka VII veka pre n. e. pa do vremena rimskih osvajanja. Sa periferije ilirske teritorije poznato je jedno svetili�te na gradini Pod, kod Bugojna, s kraja VII v. pre n. e., sa pravougaonom platformom i �rtvenikom u sredi�tu. Platforma je bila ukra�ena ljudskim likovima modelovanim od gline na vrhovima vertikalnih greda ili Sun�evim diskom. Mestima namenjenim za obavljanje kulta smatraju se tumuli koji se �esto nalaze pokraj gradinskih naselja, a koji umesto grobova sadr�e slojeve paljevine, sa velikom koli�inom kerami�kih fragmenata. O vrstama i na�inu prino�enja �rtvi malo se zna, a otvoreno je i pitanje da li su kod Ilira odre�ena lica obavljala sve�teni�ke funkcije. Pretpostavlja se postojanje ljudskih �rtava, jer Arijan saop�tava da su branioci grada Peliona prineli na �rtve tri de�aka, tri devojke i tri crna ovna.

O ilirskim bogovima i herojima malo se zna. Mit o Iliriju, rodona�elniku Ilira, ro�enom kao zmija, svakako se zasniva na prastarim totemisti�kim shvatanjima koja se prepoznaju i u imenima nekih plemena (Enhelejci � narod jegulja, Taulanti � narod lastavice, Delmati � narod ovca), kao i nazivima pojedinih ilirskih naselja (Ulcinium � od Ulkas � vuk, Delminium � od delma � ovca). Likovi i imena ilirskih bo�anstava poznati su tek sa spomenika iz rimskog doba. Ni u to vreme Iliri nisu imali jedno zajedni�ko bo�anstvo, ve� je svako ve�e pleme po�tovalo svoje tradicionalne bogove, naj�e��e pod rimskim imenom. Na u�em ilirskom podru�ju kao veliki bog po�tovan je Medaur, za�titnik Risna, koji je predstavljen kao konjanik sa kopljem u ruci. Natpis iz logora u Lambezi (severna Afrika) pokazuje da je Medaur po�tovan kao doma�e bo�anstvo, kao bog lekar. Sa isto�ne periferije ilirskih teritorija poznati su nadgrobni spomenici sa predstavom konjanika i da�a, koje ukazuju na to da je i u ovim krajevima mo�da po�tovan bog na konju. Na natpisu iz okoline U�ica pominje se Jupiter Partinski, verovatno vrhovni bog plemena Partina. Na podru�ju Dalmata veoma su �esti zavetni spomenici posve�eni Silvanu i Dijani, na kojima je taj bo�anski par redovno predstavljan u dru�tvu nimfi. Na podru�ju Japoda najve�e po�tovanje je u�ivao Bind Neptun, �ije je svetili�te, sa mnogim zavetnim spomenicima, na�eno na izvoru re�ice Privilice kod Biha�a. Bind je izvesno bio bog voda i izvora, a predstavljan je nag, sa veslom ili trozupcem u desnoj ruci. Njemu je bio blizak i Vidas, koji je po�tovan zajedno sa boginjom Tanom. �rtvenici posve�eni tom bo�anskom paru otkriveni su u Topuskom, pokraj jednog toplog izvora, i to zajedno sa oltarima posve�enim Silvanu. Na teritoriji Liburna poznata su uglavnom �enska bo�anstva, i to Venera Anzotika, Ika i Jutosika, dok su u Istri po�tovani Eja, Melesokus, Borija, Irija i druga bo�anstva, o �ijim funkcijama nije ni�ta pouzdano poznato. U rimskom Iliriku svake devete godine bacana su u more po �etiri konja kao �rtva nekom lokalnom bo�anstvu, identifikovanom sa Neptunom, koji je nazivan Hipius, bilo zato �to je Saturnu umesto Neptuna bilo dato �drebe da ga proguta ili �to je Neptun udarcem trozupca iz zemlje stvorio konja. U procesu romanizacije, tradicionalni likovi ilirskih bogova i heroja, kao i lokalni obi�aji, postepeno su se potpuno stopili sa rimskim.

O ilirskoj religiji jo� nije napisana studija zasnovana na kriti�nom razmatranju relevantne istorijske i arheolo�ke gra�e. Raspolo�iva grada iz praistorijskog razdoblja naj�e��e je sasvim slobodno interpretirana, na primer A. Stip�evi�, Kultni simboli kod Ilira (Sarajevo, 1981). Znatno su pouzdaniji zaklju�ci koji se odnose na kultove lokalnih bo�anstava u vreme rimske dominacije, videti: R. Mari�, Anti�ki kultovi u na�oj zemlji (Beograd, 1933) i mnogi �lanci D. Rendi�a- Mio�evi�a, sakupljeni u knjizi Iliri i anti�ki svet (Split, 1989).

Ilirije

U gr�koj mitologiji eponimni heroj Ilira, naroda zmija, koji su �iveli na isto�noj obali Jadranskog mora, u susedstvu Enhelejaca, naroda-jegulja. Pri�alo se da su tebanski kralj Kadmo i njegova supruga Harmonija do�li u zemlju Enhelejaca da im pomognu u borbi protiv suseda. Posle pobede, Kadmo je postao kralj osvojene teritorije, a Harmonija mu je tu rodila sina Ilirija, po kome je nazvana ta zemlja. Tu su Kadmo i Harmonija do�ekali duboku starost, a posle smrti su preobra�eni u zmije (v. Kadmo). Neki ka�u da su oni pretvoreni u zmije pred polazak iz Tebe i da je sam Ilirije ro�en kao zmija.

Prema kasnijem predanju, Ilirije je Polifemov i Galatejin sin, Keltov i Galatov brat. Ilirijevi sinovi Antariej, Enhelej, Perhaib, Taulo, Darto, Disaro i Parto postali su eponimni heroji ilirskih plemena.

Kadmo

U gr�koj mitologiji sin feni�anskog kralja Agenora i Telefase, Europin, Kilikov i Fenikov brat. Kad je Zevs oteo Europu, Agenor je poslao svoje sinove da tra�e sestru i naredio im da se bez nje ne vra�aju u zavi�aj. Kadmo je krenuo na put zajedno sa svojom majkom Telefasom. Posle kra�ih boravaka na ostrvima Rodu i Teri, du�e se zadr�ao kod Edonaca, u Trakiji, gde je Telefasa umrla. Kadmo je zatim oti�ao u Delfe da od proro�i�ta sazna gde se nalazi Europa. Pitija mu je rekla da odustane od daljeg traganja za sestrom i da osnuje grad na mestu do koga �e ga dovesti jedna krava. Dok je prolazio kroz Fokidu, me�u govedima Amfidamantovog sina Pelagona ugledao je kravu koja je na bedrima imala beli znak u vidu punog Meseca. Kadmo je kupio tu kravu i dugo je sledio, sve do tebanskog polja, gde je �ivotinja od umora pala. Na tom mestu postavio je Atenin kip i odlu�io da boginji �rtvuje kravu. Po�to mu je za �rtvu bila potrebna voda, Kadmo je poslao nekoliko svojih drugova da je donesu sa obli�njeg izvora. Stra�ni zmaj, Arejev sin, koji je �uvao taj izvor, napao je i usmrtio Kadmove drugove. Na njihove po vike Kadmo je dojurio i ubio zmaja. Po Ateninom savetu, on je polovinu zmajevih zuba posejao, dok je drugu polovinu boginja poklonila kolhidskom kralju Ejetu. Iz posejanih zuba odmah su iz zemlje iznikli naoru�ani ljudi, Sparti (Posejani). Kadmo je me�u njih bacio kamen, a oni, ne tra�e�i krivca, otpo�eli su ljutu borbu. Posle tog okr�aja, u �ivotu su ostala samo petorica Sparta.

Zbog ubistva zmaja, Kadmo je morao osam godina da slu�i Areja. Posle tog slu�bovanja, Atena mu je darovala vlast nad Tebom, a Zevs mu je dao suprugu Harmoniju, Arejevu i Afroditinu k�er. Kadmovo i Harmonijino ven�anje proslavljeno je u najve�em sjaju u Kadmeji, utvr�enju oko koga �e se kasnije razviti grad Teba. To je bila prva svadba smrtnika kojoj su prisustvovali svi Olimpljani. Muze, sa zlatnim vencima u kosi, pevane su svadbene pesme, a bogovi su doneli mladencima sjajne darove. Kadmo je darivao Harmoniju ogrlicom, koju mu je poklonio Hefest, Afrodita ili Europa, kao i divnom haljinom. Ta dva dara donela su nesre�u svima koji su ih kasnije posedovali (v. Alkmeon, Amfijaraj, Enfila).

Kadmo je u Tebi sre�no �iveo sa Harmonijom, koja mu je rodila petoro dece: sina Polidora i k�erke - Autonoju, Inonu, Agavu i Semelu. U dubokoj starosti supru�nici su bili prinu�eni da napuste grad. Prepustili su tebanski presto svom unuku Penteju, a zatim su oti�li u zemlju Enhelejaca. Proro�i�te je objavilo da �e Kadmo i Harmonija, na volovskim kolima i u vidu zmija, predvoditi silnu varvarsku vojsku, koja �e pobe�ivati sve dok ne poku�a da otme delfsko blago. Tek tada �e varvari biti uni�teni, dok �e Kadmo i Harmonija biti preneseni na Ostrva bla�enih. Pri�alo se daje grad Butoe (Budva) dobio ime po volovima koji su dovukli kola sa Kadmom i Harmonijom u zemlju Ilira. Enhelejcima je re�eno da �e pobediti svoje susede Ilire ako Kadma izaberu za vo�u. Kad su oni poslu�ali taj savet, Kadmo je izvojevao pobedu nad Ilirima i zagospodario njihovom zemljom. Harmonija je tu rodila sina Ilirija. Neki pri�aju da su supru�nici pretvoreni u zmije tek u ilirskoj zemlji i da je to bila kazna za ubistvo Arejevog sina.

Kadmov i Harmonijin grob pokazivan je kod Epidamna (dana�nji Dra�).

// Projekat Rastko / Antropologija i etnologija //
[ Promena pisma | Pretraga | Mapa Projekta | Kontakt | Pomo� ]