Proculus

AR	Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn

Imitasiùn de antuniniàn, segunda munêa cunusciüa du Proculus

U Proculus (Pròculu, Albingaunum, III seculu - ?, 281 ca) u l'è stètu in usurpatû rumàn ch'u s'è pruclamàu impe(r)atû cuntru de Probus du 281, fòscia a Lugdunum (Liùn) o a Agrippina (Culònia). U l'è cunusciüu numà che pe' quarche mensiùn fèta dai crunisti rumèi e pe' ina curta biugrafìa ch'a se tröva inte l'​Historia Augusta. U sò curtu regnu e dunca e ciü pôche puscibilitè d'avé batüu de munêe i l'han purtàu a de l'interesse da parte di culesiunisti du Rinascimèntu, cu'a difuxùn de pa(r)eggi dinèi fâsi sutt'au titulu impe(r)iâle de "Titus Aelius Proculus", repiàu dai stò(r)ichi.

De lungu du Rinascimèntu, de imprese atribuìe au Proculus i l'han ti(r)àu l'interesse du scritû François Rabelais. U pensce(r)u in sciu sò curtu regnu u l'ha cumensàu a cangià da l'Öttusèntu, cu'a critica stò(r)ica a l'​Historia Augusta ch'a l'ha cunscide(r)àu a sò biugrafìa cumme in'invensiùn, mèntre che i aspèrti de munêe i l'han cumensàu a refüà cumme fâse e munêe sutt'au numme de Titus Aelius Proculus. A ògni moddu, a descuvèrta, aa fìn du Növesèntu, de ina sula munêa ve(r)a e, dapöi, de in'âtra, i l'han dètu ina cunfèrma aa sto(r)ia da sulevasiùn du Proculus inta Gallia, cumme ünicu fètu stò(r)icu pruvàu.

Cuntestu

Mappa du limes inta Gallia de setentriùn, cu'e gènte franche (de vèrde) e germaniche aa mitè du seculu III

Intu III seculu l'Impe(r)u rumàn u l'é(r)a intu mezzu de ina gran crisi, cun tanti militâri ch'i se sun issèi cuntru de l'impe(r)atû, ciü che i atacchi de gènte ae frunte(r)e de l'impe(r)u, cu'a Gallia ch'a l'axeva patìu di forti sachezzi da parte di Franchi e di Alamànni. Inte l'ürtimu quartu de stu seculu i impe(r)atûi da l'Ili(r)ia, ch'i ne vegnivan da l'armâ du Danübiu, i sun muntèi au pute(r)e e i sun sciurtìi a purtà turna de urdine, tantu drentu a l'impe(r)u che ai sò cunfìn. Ün de sti lì, u Probus, u l'è stètu in càrega dau 276 au 282. Du 281 u l'è intervegnüu cu'a sò armâ in Gallia e in sciu Limes Germanicus, cumme mustràu dae munêe batüe dae secche de Ticinum (Pavìa) e Rumma, inte l'Italia, ciü che quella de Lugdunum. De dòppu de ste munêe, batüe pe' finansià l'esercitu, u n'è sciurtìu fina de âtre pe' regurdà a vito(r)ia in sce gènte germaniche e u passaggiu du Ren. I usurpatûi da Gallia i sun stèti dunca batüi intu cursu de sta campagna lì.

E funte

Funte scrìte

Lista

I scrìti ch'i fan de mensiùi au Proculus i sun pôchi e pe'u ciü i nu ne dixen gua(r)i, cun pa(r)egge sto(r)ie du IV seculu ch'e ne cuntan numma che pôche pa(r)olle. L'Eutropius u cunta che u Probus u l'ha batüu i usurpatûi "Proculus e Bonosus a Agrippina (Culònia)", sènsa dîne ninte de ciü, mèntre l'Aurelius Victor u nu scrive mancu du Proculus, faxèndu de mensiùn numma che au Bonosus fra i desenemighi a Culònia. Inte l'​Epitome de Caesaribus, de votte atribuìa pe' erû a l'Aurelius Victor, u se ghe tröva pe' cuntru tantu u Proculus che u Bonosus. Du V seculu u Paulus Orosius u nu ghe zunze gua(r)i, scrivèndu che "a Agrippina [u Probus] u l'ha batüu u Proculus e u Bonosus int'ina se(r)ie de bataje e u i l'ha massèi". L'​Historia Augusta a l'è l'ünica a dâne ina biugrafìa, scrìta dau Flavius Vospicus, cuntempuraneu au Custantìn I, cu'a Vitta du Probus ch'a cunta de cumme "u Proculus e u Bonosus i l'axevan piàu u pute(r)e a Culònia, in Gallia, e i rivendicavan e pruvinse da Britannia, de l'​Hispania e da Gallia narbonensis". De dòppu de stu lì, u Flavius Vospicus u l'ha dedicàu in capitulu ciütòstu estesu au Proculus e a âtri trèi usurpatûi, dìtu de I quattru tirànni. L'​Historia Augusta a l'è l'ünica funte ch'a lighe u Proculus cun Lugdunum (au dì d'ancöi Liùn), mèntre i âtri scrìti i u metten de lungu cu'u Bonosus a Agrippina.

Funte lete(r)a(r)ie

L'​Historia Augusta a l'è stèta turna descuvèrta du Rinascimèntu e a s'è prestu spantegâ pe' mezzu da stampa. De de lì, ancù pe' pa(r)eggi seculi di stò(r)ichi impurtanti cumme l'Edward Gibbon e u Victor Duruy i nu l'han missu in discusciùn l'existènsa du Flavius Vospicus e mancu quella di âtri autûi de l'​Historia Augusta, cuscì cumme l'etè de sti scrìti, cunscide(r)èi de l'imprinsippiu du IV seculu, rivandu a pià pe' bui tanti detài pôcu segü(r)i. Inte nòtte ch'u l'axeva piàu pe' scrive a sto(r)ia da sò sitè, l'Antoine Péricaud, stò(r)icu de Liùn, u l'ha repiàu pa(r)eggiu francu a vitta du Proculus cumme scrìta dau Flavius Vospicus. Pe' rangià e dife(r)ènse fra i autûi antìghi u l'ha scrìtu che u Proculus u se duveva êsse pruclamàu impe(r)atû a Liùn pe' pöi purtà a sêde du sò guvèrnu a Agrippina.

A cunscide(r)asiùn di stò(r)ichi pe' l'​Historia Augusta a l'ha cumensàu a cangià a partì dau 1889, quandu l'Hermann Dessau u l'ha pruvàu che u Flavius Vospicus e i sò co-autûi i nu l'é(r)an mai existìi, ma ch'i sa(r)ean tütti di nummi fâsi pe' in ünicu autû, vegnüu de dòppu ma ch'u nu se cunusce u numme. Sta teurìa a l'è stèta de manimàn piâ pe' buna dai stò(r)ichi du Növesèntu, ch'i l'han ricunusciüu che stu scrìtu u nu l'è du tüttu stò(r)icu ma ch'u g'ha ina parte ch'a l'è inventâ. A sto(r)ia a funsiuna dunca cumme fundasiùn pe'a fantasìa e a bürla, cun tanti reciammi a l'atensiùn du letû aspèrtu. Ciü de precisu, pe' cuntu du Ronald Syme, tüttu u capitulu in sce I quattru tirànni u sa(r)ea du tüttu inventàu, cun l'autû ch'u se mustra cumme in imbrujùn "au mascimu da sò arte".

Munêe

E funte nu lete(r)a(r)ie i g'han fina ciü de prublemi: u nu se cunusce de iscrisiùi ch'e fassen de mensiùn au Proculus e a testimuniansa de munêe fète batte da vellu a nu l'è gua(r)i segü(r)a. Tütti i usurpatûi, fina daa sò pruclamasiùn, i l'han fètu batte de munêe cu'i sò segni de moddu de pagà e pròpie trüppe. Cu'a pasciùn di culesiunisti pe'e munêe antìghe ch'a l'é(r)a nasciüa intu Rinascimèntu, spuncièi daa descuvèrta du tèstu de l'​Historia Augusta e ti(r)èi dae pôche munêe ch'e ne vegnen dai curti regni di usurpatûi, u l'è prestu sciurtìu di fâsi de quelle du Proculus.

Ritrètu inventàu du Proculus du Jacopo Strada (edisiùn latìna du 1557 du sò scrìtu de nümismatica)

Inti primmi scrìti in sce l'argumèntu u se truvava de gale(r)ìe de medaje di impe(r)atûi e di usurpatûi, fète fina cun di fâsi pe' impì i garbi inte sé(r)ie, ch'i l'é(r)an pöi repièi e purtèi avanti da in'edisiùn a l'âtra. De stu moddu, du 1533, l'artista e studiusu Jacopo Strada u l'axeva fètu pübbricà a Liùn u sò ​Epitome du Thresor des antiquez, ch'u l'é(r)a ina sé(r)ie de ritrèti de vé(r)e medaje di impe(r)atûi, cu'in disegnu du tüttu de fantasìa ch'u dixe êsse a cupia d'ina munêa du Proculus. Sta lì, a l'indrìtu, a mustra a scrìta procvlvs nob caes, cumpagnâ a l'invèrsu da fides militum, turna inventâ e ch'a ne vegne daa biugrafìa de l'​Historia Augusta in sce stu persunaggiu. Ciü avanti, du 1579, l'Hubert Goltzius e l'Adolph Occo i l'han pübbricàu in Anvèrsa in catalugu de medaje rumâne ciascün. Intu travaju du Goltzius u cumpa(r)isce pe'u Proculus ina didascalìa ch'a pà intrega, Imp. C. T. Ael. Proculus P F Aug, mèntre inte quellu de l'Occo u gh'è in süntu du regnu intitulàu au "T. Aelius Proculus", titulu ch'u l'ha purtàu pe' di seculi a ti(r)à avanti stu numme, du tüttu inventàu, du Proculus.

Du Seisèntu e du Settesèntu i culesiunisti i sun andèi avanti a mensunà a mèxima munêa du Proculus, faxèndu tantu de cupie de descrisiùi ciü antìghe che piandu a rife(r)imèntu di fâsi cunservèi inte culesiùi de medaje. U Jean-Jacques Chifflet u l'ha scrìtu du 1647 de ina munêa du Proculus ch'a l'axeva l'indrìtu cumme cuntàu dau Goltzius mèntre a l'invèrsu a mustra Marte. U Francesco Mezzabarba Birago du 1683 u l'ha turna repiàu e descrisiùi de l'Occo e du Chifflet. Du 1730, u catalugu pübbricàu dau Filippo Argelati u faxeva vegghe in disegnu de fantasìa cu'ina munêa du Proculus ch'a g'ha scrìtu Imp C. T. Proculus Aug. De l'Öttusèntu, i nümismatichi i l'han pe' cuntru cumensàu a fà ciü atensiùn: u Joseph Eckhel du 1797 u l'ha mensunàu cun tanti dübbi a descrisiùn du Chifflet, mèntre intu paragrafu in sciu Proculus du sò catalugu l'Henry Cohen u l'ha refüàu tütte ste descrisiùi lì e u l'ha cunscide(r)àu u Golzius, u Chifflet e u Mezzabarba cumme "i autûi ch'i se me(r)itavan de mênu d'êsse credüi".

A Silviane Estiot, a ògni moddu, a l'ha truvàu inte culesiùi de munêe di müsei de Grenoble, de Pariggi e de Liùn u mèximu antuniniàn fâsu cu'a tésta du Proculus che podâse che u Goltzius e u Chifflet i l'aggen vistu. Vella a scrive de sta munêa cumme: a l'indrìtu, in büstu du Proculus cun di drappi e ch'u pòrta a cu(r)una cu'i raggi, cu'a scrìta imp c t ael procvlvs; a l'invèrsu u Marte in pèi ch'u tegne inta mancìna ina lancia cu'a punta gi(r)â versu u bassu e in trufeu, cu'a scrìta virtus avg. A studiusa a l'atribuisce stu fâsu aa mitè du Sinquesèntu, fètu da quarchedün ch'u rifurniva i culesiunisti d'alantu(r)a de munêe ch'e mustravan di usurpatûi.

A primma munêa a êsse ricunusciüa cumme ve(r)a a l'è stèta catâ du 1991 dau Müseu Nümismaticu de Munegu de Bave(r)a. Sta lì, a l'indrìtu a se mustra cu'in büstu du Proculus ch'u pòrta a cu(r)una cu'i raggi e ina cu(r)assa, cu'a scrìta imp c proculus aug, mèntre a l'invèrsu u gh'è, fòscia, a Vito(r)ia in pèi ch'a mi(r)a aa mancìna, ch'a tegne in man ina cu(r)una e in lungu scettru, cu'a scrìta (vi)ctoria au(g). Mèntre che u büstu a l'indrìtu u l'è fètu cumme inte âtre munêe batüe alantu(r)a, a figü(r)a a l'invèrsu a nu l'è du tüttu cue(r)ènte, scicumme che a Vito(r)ia a l'è mustrâ sènsa de a(r)e e cu'in scettru cuscì lungu da nu êsse fra i atribüi ricurènti pe'a Vito(r)ia. U pò êsse che sta munêa a ne vegnisse da ina secca clandestìna, fèta fòscia pe' cupià ina munêa ufisiâle.

U segundu antuniniàn du Proculus, 2,96 g, diametru mascimu de 19,27 mm.

Ina munêa d'argèntu ch'a l'è stèta identificâ cumme a segunda ch'a se cunusce a êsse batüa dau Proculus a l'è stèta truvâ ai 7 de nuvèmbre du 2012 cu'in sercametalli nu gua(r)i distante da Stamford Bridge, in Inghiltèra, int'in terén. Cunscide(r)â ve(r)a pe'a sò patina, a g'ha de scrìte e di mutivi ch'i sun pa(r)eggi franchi a l'âtra munêa cunusciüa, a pröva du fètu ch'e ne vegnen daa mèxima secca, bèn che meju centrèi a l'invèrsu. Sta munêa a l'è stèta missa a l'incantu a Lundra ai 10 d'arvì du 2013 e a l'è stèta vendüa in Germania ai 9 de dixèmbre du 2013.

Vitta

L'autû de l'​Historia Augusta u l'è u(r)amài cunusciüu pe'u sò güstu pe'a bürla e l'invensiùn, spunciâ dae memo(r)ie de sò tante letü(r)e. L'analixi stò(r)ica du sò scrìtu a vegne dunca ina risèrca fra i tanti rimandi ch'u l'ha fètu ai scritûi latìn ch'i sun vegnüi primma. Defèti, l'André Chastagnol u pènsa che e infurmasiùi in scia vitta du Proculus, de sò mujé, de sò imprese e di sò custümmi e seccen tütte de invensiùi.

Impe(r)atû e bregante

Inte l'​Historia Augusta, avanti de cuntà da vitta du Proculus, l'autû u scrive de righe dedichèi a l'argumèntu di breganti, i latrones in latìn. Pe' vellu u Proculus u l'è u(r)igina(r)iu de Albingaunum, sitè da Liguria dunde tantu l'usurpatû che i sò antighi i sa(r)ean vegnüi ricchi pe' mezzu de ladrunissi. Albingaunum a l'é(r)a cunusciüa dau Plütarcu pe' êsse ina base de piràtti da primma da sò sutumisciùn a Rumma e da stu fètu, segundu u Chastagnol, u ne vegne(r)ea l'indicasiùn da sitè di Ingàuni cumme sò u(r)igine. Ciü avanti, inta "vitta" du Proculus, u l'è cuntàu da sò pruclamasiùn cumme s'a fusse stèta ina bürla: int'in banchettu a Lugdunum vellu u l'ave(r)ea guagnàu pe' dêxe votte daa fi(r)a u titulu de impe(r)atû intu zögu di lantruculi, dunde e figü(r)ìne e sun di breganti picìn (di latrunculi, diminutìvu de latrones). Pe' squèrnu, ün de quelli ch'i ghe zügavan insemme u gh'ave(r)ea missu in sce spalle ina mantelìna de lâna de purpu(r)a, faxèndughe u salüu cu'u titulu de Augustus: stu fètu lì u l'ave(r)ea spunciàu u Proculus a pià u pute(r)e.

A mujé gallica

L'​Historia Augusta a cunta fina de ina sé(r)ie de bürle in sciu Proculus in fètu de dònne: sò mujé, dìta ina virago e ciamâ Vituriga, a l'ave(r)ea spunciàu u ma(r)ìu a pià u pute(r)e, pe' pöi cangià de numme in Sansùn, cu'in reciammu au persunaggiu de Sacre Scritü(r)e ch'u l'axeva ina fòrsa esage(r)â. Pe' cuntu du Ronald Syme sta caregatü(r)a a repìa e credènse in sce mujé galliche inandièi da l'Ammianus Marcellinus, ch'u scriveva: "Se in gallicu, int'ina lite, u ciamma l'agiütttu de sò mujé, ch'a l'è bèn ciü rubüsta de vellu [...], ina manega de furesti a nu pu(r)à tegnìghe tésta, survetüttu quande a dònna [...] a cumènsa a ti(r)à di pügni cumme i curpi de catapülte". Pe'u François Jacques u numme da mujé, Vituriga, u l'è in cè(r)u rife(r)imèntu au Biturica, in viu bèn cunusciüu ai rumèi, mensunàu de bèlle votte dau Columella, ch'u rimanda a in'âtra credènsa de l'Ammianus Marcellinus, quella di galli ch'i l'é(r)an di gran imbriegùi.

Ina lette(r)a u(r)iginâle

L'autû de l'​Historia Augusta u se presènta cumme u sucesû du Suetonius, ch'u l'ha fètu tante mensiùi ai papèi di archivi impe(r)iâli, cumme da curispundènsa. U fâsu Flavius Vospicus u l'ha dunca scrìtu a imitasiùn de st'autû lì, cun de mensiùi a lette(r)e de sò invensiùn. Presèmpiu, u dixe d'avé cupiàu sta lette(r)a du Proculus: "E l'ho piàu sèntu vergine sàrmate. Int'ina nötte e n'ho avüe dêxe. De ciü, e l'ho fète tütte dònne tempu de chinze dì, au meju de mè capacitè".

Di studiusi de l'etè mudèrna i l'han piàu in cunscide(r)asiùn ste sto(r)ie, int'ina mane(r)a ciü o mênu destacâ. L'Edward Gibbon u a mette int'ina nòtta, pe'u fètu d'êsse in pôcu particulà, e u ne scrive numma che u tèstu intregu in latìn, pe' nu stüsicà tròppu i güsti d'alantu(r)a. L'Antoine Péricaud u se tegne in sc'in rimandu de cuntra(r)ietè, scrivèndu che "e fixime ch'u nu ciantava lì d'andâghe apröu i g'han d'avêne sveltìu a fin". Cu'e dimustrasiùi du Dessau e de quelli ch'i sun vegnüi dòppu in sce tütte e invensiùi de l'​Historia Augusta, sta lette(r)a a l'è stèta pià pe' in squèrnu de quarche scritû de fâsi. In rumàn aspèrtu u gh'ave(r)ea defèti truvàu in pa(r)agùn cun l'aventü(r)a de l'Èrcule, ch'u l'axeva ingraviàu e sinquanta fìe du ré Théspios tèmpu de sinquanta nötte. L'André Chastagnol u ghe tröva ascì ina cupia, cun de licènse, aa lette(r)a de San Giömu ciamâ De Servanda Virginitate, dunde l'autû u se lagna che "u ne rincresce a dìlu: tütti i dì u cazze de vergine".

U curtu regnu

In antuniniàn du Probus ch'u regòrda e sò vito(r)ia cuntr'ae pupulasiùn germaniche, batüu a Rumma du 280

Ciü o mênu du 280 o du 281 u Proculus u s'è dunca pruclamàu impe(r)atû. L'​Historia Augusta a cunta de de sò imprese milita(r)i esage(r)èi: avanti da sò pruclamasiùn "vellu u l'ha passàu tütta a sò vitta sutt'ae arme, cumme tribunus a cappu de tante legiùi, e u l'ha cumpìu de grandi imprese". Dòppu da sò pruclamasiùn, u l'ave(r)ea piàu u cuntrollu de armè da Gallia, armandu 2.000 scciavi e batèndu i Alamànni cun de strategìe da breganti.

Cumme che u Probus u l'è partìu in guèra cuntr'au Proculus, l'usurpatû u l'è scapàu pe' andâse a repa(r)à fra i Franchi, che pe' cuntu de l'​Historia Augusta u n'é(r)a u(r)igina(r)iu. A ògni moddu, sti lì i l'han cunsegnàu au Probus, ch'u u l'ha fètu massà. U stò(r)icu Ronald Syme u l'ha prupòstu che stu ligamme cu'i Franchi u ne vegne(r)ea da ina letü(r)a fèta da l'autû de l'​Historia Augusta da sulevasiùn du Silvanus, cumm'a l'è cuntâ da l'Ammianus Marcellinus. Defèti, u gh'é(r)a in Proculus fra i ommi du Silvanus, persunaggiu ch'u u l'é(r)a turna de pa(r)entèlla franca e ch'u l'axeva pensàu de repa(r)âse fra sta pupulasiùn, cumme scrìtu pròpiu inte l'​Historia Augusta.

E(r)editè

Fruntespissiu de Le Tiers livre du François Rabelais, 1546

Di scritûi du Rinascimèntu, ch'i l'axevan lezüu i testi antìghi, i l'han parlàu du Proculus de l'​Historia Augusta. L'ümanista Heinrich Cornelius Agrippa u l'ha mensunàu intu stò tratàu De incertitudine et vanitate scientiarum a famusa lette(r)a du Proculus "dunde tra i âtri l'impe(r)atû Proculus u nu l'è stètu da mênu inte sta pratica, dètu ch'u se pò vegghe da ina sò lette(r)a che, sernüu sèntu vergine pulacche fra e prexune(r)e de guèra, u se n'è servìu de dêxe a primma nötte e u l'ha finìu u rèstu tèmpu de due setemâne". Au mèximu moddu, u François Rabelais intu sò Le Tiers Livre a pübbricàu du 1546, u l'ha fètu respunde u Panurge au prève Jean: "e vöju ch'u se sacce che, a calibru pa(r)eggiu, e g'ho ina cuè ch'a nu se sfianca. E u nu me se fasse di pa(r)agùi cu'i beciùi favulusi d'Èrcule, Proculus Cesa(r)e e Maumettu". De ciü, l'Adolph Occo, nümismaticu e megu ascì, du 1579 u l'ha nutàu a cuè esage(r)â du Proculus (homo prodigiosae libidinis).

Int'ina mane(r)a ciü se(r)ia u Catalogue des lyonnais dignes de mémoire, pübbricàu daa Société littéraire de Lyon du 1839, u cuntegne ina curta nòtta in sciu Proculus: "Proculus (Titus Aelius): u(r)igina(r)iu d'Arbenga, in scia Rive(r)a lìgü(r)e, pruclamàu impe(r)atû a Liùn o a Culònia inte l'ànnu 280, u l'è stètu batüu e missu a mòrte dau Probus".

A despêtu di stüddi e pröve di stò(r)ichi in scia fasitè de l'​Historia Augusta, ancù du 1990 u l'è stètu pübbricàu in libbru in scia sto(r)ia rumâna de Liùn ch'u l'ha repiàu du tüttu e sto(r)ie du Flavius Vospicus in sce in "Titus Aelius Proculus", usurpatû, cun de invensiùi de ciü cumme u fètu ch'u sa(r)ea stètu in "scunusciüu ufisiâle de guarnixùn a Liùn". Di scrìti du 2007 de stò(r)ichi e archeolughi de Liùn i l'han purtàu pe' cuntru de infurmasiùi ciü agiurnèi: "du 281 in sèrtu Proculus u l'axeva usurpàu a purpu(r)a impe(r)iâle cu'a simpatìa de gènte de Liùn e pruvàu, insemme a in âtru usurpatû, a issà l'armâ du Ren. U sò falimèntu u l'ha purtàu a ina növa represciùn a Liùn".

De ciü, e ürtime pübbricasiùi du 2019 e se sun destachèi du tüttu da stu scrìtu: "A despêtu da testimuniansa de l'​Historia Augusta u l'è fòscia a Culònia e nu a Liùn ch'u l'è cumensàu l'usurpasiùn du Proculus, aleàu du Bonosus du 280-281. Sta lì a l'è stèta prestu blucâ da l'impe(r)atû Probus".

Nòtte

Nòtte au tèstu

Nòtte bibliugrafiche

Bibliugrafìa

• (FR) Antoine Péricaud, Notes et documents pour servir à l'histoire de Lyon, Vul. 1, Liùn, Pélagaud, Lesné et Crozet, 1838.
• (EN) Prosopographia Imperii Romani, 2ª ed., Berlìn, 1933, p. 995.
• (EN) Ronald Syme, Ammianus and the Historia Augusta, Oxford, Clarendon Press, 1968, ISBN 978-0-198-14344-4.
• (EN) Prosopography of the Later Roman Empire, Cambridge, Cambridge University Press, 1971-1993, p. 745.
• (IT) Lorenzo Bellesia, Procolo, un nuovo imperatore nella serie numismatica romana, in Panorama numismatico, n. 49, 1992, pp. 37-39.
• (FR) François Jacques, Vituriga, impératrice au nom de Cépage. Notes sur quelques comparses de l'Histoire Auguste, in L'antiquité classique, t. 61, 1992, pp. 274-279.
• (FR, LA) AA.VV. e André Chastagnol (tradusiùn e prefasiùn de), Histoire Auguste, Bouquins, Robert Laffont, 1994, CLXXXII + 1244, ISBN 2-221-05734-1.
• (LA, FR) Autû scunusciüu e François Paschoud (tradusiùn de), Vies de Probus, Firmus, Saturnin, Proculus et Bonose, Carus Numérien et Carin, in Histoire Auguste, Collection des universités de France. Série latine XLI + 444, Vul. 5, Pt. 2, Liùn, Les belles lettres, 2001, ISBN 978-2-251-01426-5.
• (FR) Rémy Poignault, Les usurpateurs du Quadrige des Tyrans dans l'Histoire Auguste: des personnages de roman?, in Les Personnages du roman grec. Actes du colloque de Tours, 18-20 novembre 1999, Collection de la Maison de l'Orient méditerranéen ancien. Série littéraire et philosophique, Vul. 29, Liùn, Maison de l'Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux, 2001, pp. 251-268.
• (DE) Johannes Nollé, Münzen und Alte Geschichte 1: Die erste Münze des Kaisers Proculus: ein neues Bild von einem Usurpator, in Antike Welt 33, 2002, pp. 669-674.
• (FR) André Pelletier, Jacques Rossiaud, Françoise Bayard e Pierre Cayez, Histoire de Lyon: des origines à nos jours, Liùn, Éditions lyonnaises d'art et d'histoire, 2007, ISBN 978-2-84147-190-4.
• (FR) Sylviane Estiot, Probus et les tyrans minuscules Proculus et Bonosus. Que dit la monnaie?, in Historiae Augustae Colloquium Nanceiense, Atti XII, Ba(r)i, Edipuglia, 2014.
• (FR) Paul Chopelin e Pierre-Jean Souriac, Nouvelle histoire de Lyon et de la métropole, Histoire des villes et des régions: histoire, Privat, 2019, ISBN 978-2-7089-8378-6.

Âtri prugètti

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Proculus

Ligammi de fö(r)a

• (IT) Pròculo - Enciclopedia on line, in sce treccani.it. URL consultòu o 28 arvî 2026.
• (IT) Pròculo (imperatore romano), in sce sapere.it. URL consultòu o 28 arvî 2026.