Sandhi

Sandhia (sanskritoz, सन्धि, sandhi, "elkartze") morfema edo hitzen mugetan gertatzen diren soinu aldaketa ugarietako edozein da, adibidez, soinuen fusioa hitzen mugetan zehar eta soinu baten aldaketa, hurbileko soinuen arabera edo ondoko hitzen funtzio gramatikalak sortua. Sandhia morfofonologiari dagokio.

Fenomenoa hizkuntza askotan gertatzen da, adibidez, Indiako hizkuntzen fonologian (bereziki sanskritoa, tamilera, sinhala, telugua, marathiera, hindia, paliera, kannada, odia, bengalera, assamera eta malabarera: haietako batzuk indoeuroparrak dira, baina beste batzuk, ez). Ingeles britainiarraren dialekto askok loturazko eta intrusiozko R-a dute.

Doinuzko sandhiak, bereziki, ondoko hitzei eta silabei eragiten dieten tonu aldaketak agertzen ditu: hizkuntza tonal askoren ezaugarri komuna da, hala nola birmanieraz eta txineraz.

Motak

Barnekoak eta kanpokoak

Sandhiak bi motatakoak dira:

• barnekoak, hitzen barruko morfemen mugetan, hala nola ez- + -da- + -bai- + -da > eztabaida, bada- + -ez- + -bada > badaezpada, ala
• kanpokoak, hitzen arteko mugetan.

Inguramendu fonetikoa dela kausa, kanpoko sandhiak maiz sortzen dira, esate baterako:

• euskarazko esan + badu > /e'ʂamba'δu/; ez + badu > /'espa'δu/; ez + zenekien > /e'tse'neki'en/; entzun + zuten > /en'tsuntsu'ten/; hamar + sos > /(h)a'mar'tʂoʂ/; batik + bat > /bati'pat/,
• gaztelaniaz, tan + bobo (/'tam'boβo/, "hain ergel"); en + breve (/em'breβe/, "laster", "berehala", hitzez hitz "-ean labur > laburrean"); sin + pagar (/simpa'γar/ edo /ʂimpa'γar/, "ordaintzeke", hitzez hitz "gabe ordain"),
• ingelesezko dialekto batzuetako tem books ahoskapena ("hamar liburu" esan nahi du: hizkuntza estandarrean, ten books da, hots, /'ten'bʊks/ ahoskatua, sandhirik gabe), esate baterako. Hizkuntza hartako dialekto batzuen /r/ lotura-prozesua (I saw r-a film, ingeles britainiarrean, I saw a film ["Film bat ikusi nuen"] esan beharrean) kanpoko sandhi moduko bat da,
• frantsesezko liaison deritzana (hitzen azken kontsonante normalean isilen ahoskera, bokalez hasten diren hitzen aurretik),
• italierazko raddoppiamento fonosintattico izenekoa ("bikoizketa fonosintaktiko", hitzen hasierako kontsonanteen luzatzea, bokalez amaitzen diren hitz jakin batzuen ondoren), adibidez E + viva + l'Italia! > Evviva l'Italia! (hitzez hitz, "Eta bizi.bedi Italia.a!" > "Biba Italia!", euskaraz), idatziz ere jasota. Ikus beheraxeago frantsesari eta italierari buruzko atalak.

Hizkeran zeharo arrunta da, baina sandhiari (batez ere kanpokoari) normalean ez zaio jaramonik egiten ortografian, ingelesean gertatzen den bezala (hizkuntza hartako salbuespenak hauexek dira: a eta an artikulu zehaztugabeen arteko bereizketa [euskaraz, "bat"]; con-, en-, in- eta syn- aurrizkiak [adibidez, confederate, "gaizkide" eta "konfederatu", baina compress aditza, "trinkotu, zanpatu" eta "laburtu"; synchronic, "sinkroniko", baina sympathy, "sinpatia" eta "elkartasun")], bukaerako -n guztiak -m- bilakatzen baitira -p-, -m- edo -b- kontsonante ezpainbikarien aurretik). Sandhia, hala ere, sanskrito, sinhala, telugu, marathiera, paliera eta Indiako beste hizkuntza batzuen ortografian islatu egiten da, geminazio sintaktiko lexikalizatua duten italierazko hitz-elkarketa batzuen kasuan bezala.

Kanpoko sandhi efektuak batzuetan morfologiza daitezke (ingurune morfologiko eta sintaktiko jakin batzuetan bakarrik gertatzen dira), tamileraz bezala eta, denbora aurrera joan ahala, kontsonante mutazio bihurtu.

Tonuzkoa

Hizkuntza tonal gehienek tonuzko sandhia dute, eta hitzen tonuak aldatzen dira, zenbait arauren arabera. Horren adibide mandarineraren jokabidea da; modu isolatuan, hirugarren tonua maiz beheranzko-goranzko tonu gisa ahoskatzen da. Hirugarren tonu bati beste hirugarren tonu bat badarraio, ordea, bigarren tonu bilakatzen da (goranzkoa), eta beste edozein tonuren aurretik gertatzen denean, beheranzko tonu baxu gisa ahoskatzen da, amaierako igoerarik gabe. Adibide bat, 你好 nǐ hǎo ("Kaixo") agur arruntean dago (hirugarren tonuko bi silaba ditu), praktikan, ní hǎo ahoskatzen baita. Lehen hitza bigarren tonuan ebakitzen da, baina bigarrena, aldiz, bere horretan geratu da.

Adibideak

Hizkuntza zeltetan

Hizkuntza zeltetan, kontsonante mutazioak hitz baten hasierako kontsonantea aldatzen du, haren ingurune morfologiko edo sintaktikoaren arabera. Hona hemen bretainierari, galesari, irlanderari era Eskoziako gaelerari dagozkien adibide batzuk:

bretainiera	galesa	irlandera	Eskoziako gaelera	euskaraz
gwreg	gwraig	bean	bean*	emakume / emazte
bras	mawr	mór	mòr	handi
ar wreg vras	y wraig fawr	an bhean mhór	a' bhean mhòr	emakume handia
kazh	cath	cat	cat	katu
e gazh	ei gath	a chat	a chat	[maskulino] haren katu
he c'hazh	ei chath	a cat	a cat	[femenino] haren katu
o c'hazh	eu cath	a gcat	an cat	haien katu

Portugesez

Esaldi bereko bi hitz batera ahoskatzen direnetan, edo hitz batean bi morfema elkartzen direnetan, lehen hitzeko azken soinuari hurrengoko lehen soinuak eragin diezaioke (sandhia), harekin bat eginez, edo laburrago bihurtuz (erdibokal bat), edo ezabatuz. Hori bereziki /s/, /z/, /ʃ/ eta /ʒ// kontsonante txistukariei eta hitzaren bukaerako /ɐ/, /i, ɨ/, /u/ bokal atonoei dagokie.

Kontsonantezkoa

Portugesezko dialektoak bi taldetan bana daitezke, silaba-amaierako txistukariak /ʃ/ eta /ʒ/ kontsonante atzealbeolar ahoskatzen diren, ala /s/ eta /z/ albeolar kontuan hartuta. Hitzen amaieran, txistukari baten ahoskera lehenetsia ahoskabea da, /ʃ, s/, baina hizketan loturak egitean, txistukaria hitz baten barruan balego bezala erabiltzen da (asimilazioa):

• Hurrengo hitza kontsonante ahoskabe batekin hasten bada, amaierako txistukaria ahoskabe /s, ʃ/ mantentzen da: bons tempos [bõʃ ˈtẽpuʃ] edo [bõs ˈtẽpus] ("garai onak", hitzez hitz, "onak^maskulinoa garaiak").
• Hurrengo hitza kontsonante ahostun batekin hasten bada, amaierako txistukaria ahostun bilakatzen da, baita /z, ʒ/ ere; bons dias [bõz ˈdiɐs] edo [bõʒ ˈdiɐʃ] edo [bõz ˈdʒiɐs] ("egun onak", hitzez hitz, "onak^maskulinoa egunak") ere.
• Hurrengo hitza bokal batekin hasten bada, amaierako txistukaria bokalartekoa balitz bezala erabili eta [z] ahoskatzen da: bons amigos [bõz ɐˈmiɣuʃ] edo [bõz aˈmiɡus] ("lagun onak", hitzez hitz, "onak^maskulinoa adiskideak^maskulinoa").

Hitz baten barruan bi txistukari berdin segidan agertzen direnean, kontsonante bakarrera murrizten dira. Adibidez, nascer, desço, excesso, exsudar ("jaio", "jaisten naiz", "soberakin", "jariatu") [s]-z ahoskatzen dira, silaben bukaeran txistukari albeolarrak erabiltzen dituzten hiztunek, eta disjuntor ("zirkuitu-etengailu") [ʒ]-z ahoskatzen dute atzealbeolarrak erabiltzen dituztenek. Baina bi txistukariak desberdinak badira, bereiz ahoska daitezke, dialektoaren arabera. Esate baterako, lehen ahoskapena agertzen duten hiztunek azken adibidea [zʒ]-z ahoskatzen dute, eta bigarrenekoek, berriz, lehen adibideak [s] egiten dituzte, brasildarrak badira, edo [ʃs], portugaldarrak badira (hala ere, ahoskera ezjasoan txistukarietako bat eror daiteke). Hori hitzak lotzean batera ahoskatzen diren hitzei ere dagokie:

• txistukaria + /s/, adibidez, as sopas ("zopak", egiaz, "-ak^femeninoa zopak"): [s] da (Brasilgo zatirik handienean) edo [ʃs] (Portugalen, estandarra).
• txistukaria + /z/, adibidez, as zonas ("zonak", egiaz, "-ak^femeninoa zonak"): [z] (Brasilen gehienbat) edo [ʒz] (Portugalen, estandarra).
• txistukaria + /ʃ/, adibidez, as chaves gisa ("giltzak", benetan, "-ak^femeninoa giltzak"), beti [ʃ].
• txistukaria + /ʒ/, adibidez, os genes /"geneak", benetan, "-ak^maskulinoa geneak"): beti [ʒ].

Bokalezkoa

Normalean, /ɐ/, /i/ (Brasilen) edo /ɨ/ (Portugalen) eta /u/ agertzen dira hitzaren bukaerako silaba atonoan. Hurrengo hitza antzeko bokal batekin hasten bada, harekin bat egiten dute hitzak lotzean, bokal bakarra sortuz, ziurrenik luzea (krasia). Hor, "antzekoak" esan nahi du sudurkaritzea bazter utz daitekeela, eta /a/ eta /ɐ/ erdiko bi bokalak elkarren artean identifika daitezkeela.

Horrela,

• /aa, aɐ, ɐa, ɐɐ/ → [a(:)] (aurrerantzean, [a(a)] moduan transkribatuak]: toda a noite [ˈtoda (a) ˈnojtʃi] edo [ˈtoða (a)ˈnojtɨ] ("gau osoa", hitzez hitz, "guzti -a gau"), nessa altura [ˈnɛs awˈtuɾɐ] edo [ˈnɛs alˈtuɾɐ], ("puntu hartan", hitzez hitz, "horretan^femeninoa puntu / altuera").
• /aɐ̃, ɐɐ̃/ → [ã(ː)] (hemendik aurrera, [ã (ã)] transkribatuak): a antiga ("antzinakoa^femeninoa", hitzez hitz, "-a^femeninoa antzinako^femeninoa") eta à antiga ("antzinako erara", hitzez hitz, "-ra antzinako"), biak ere [ã (ã)ˈtʃiɡɐ] edo [ã (ã)ˈtiɣɐ] ahoskatuak: [ã] sudurkari irekia inguru horretan soilik ageri da.
• /ii, iĩ/ → [ɨ(:), ĩ(ː)] (aurrerantzean, [i (i), ĩ (ĩ)] transkribatuak): de idade [dʒi (i)ˈdadʒi] edo [di (i)ˈðaðɨ] ("adineko").
• /ɨɨ/ → [ɨ]; fila de espera [ˈfilɐ ðɨʃˈpɛɾɐ] ("itxaroteko ilara", hitzez hitz, "ilara -ko itxaronaldi"), Portugalen bakarrik.
• /uu, uũ/ → [u(:), ũ(:)] (hemendik aurrera, [u(u), ũ (ũ)] transkribatuak): todo o dia [ˈtodu (u)ˈdʒiɐ] edo [ˈtoðu (u) ˈðiɐ] ("egun osoa", hitzez hitz, "guzti^maskulinoa -a^maskulinoa egun").

Hurrengo hitza bokal desberdin batekin hasten bada, orduan /i/ eta /u/ hurbilkari bihurtzen dira Brasilgo portugesean (sineresia):

• /I/ + V → [jV]; durante o curso [duˈɾɐ̃tʃju ˈkuɾsu] ("ikasturtean zehar"), mais que um [majs kjũ] ("bat baino gehiago", hitzez hitz, "gehiago baino bat").
• /U/ + V → [wV]; todo este tempo [ˈtoˈdwestʃi ˈtẽpu] ("denbora honetan zehar", hitzez hitz, "guzti^maskulinoa hau^maskulinoa denbora") do objeto [dwobiˈʒɛtu] ("objektuaren", hitzez hitz, "-ren -a^maskulinoa objektu"').

Hizkera zainduan eta funtzio-hitz jakin batzuekin, edo esaldi batzuetako egoera zenbaitetan (ikus Mateus eta d'Andrade, xehetasunetarako), Portugalgo aldaerak antzeko prozesua du:

• /ɨ/ + V → [jV]; se a vires [sjɐ ˈviɾɨʃ] ("^{Femenino hori} Ikusten baduk" / "^{Femenino hori} Ikusten badun", hitzez hitz, "baldin hura^femeninoa ikusten.du^k/n"), mais que um [majʃ kjũ] ("bat baino gehiago", hitzez hitz, "gehiago baino bat^maskulinoa").
• /u/ + V → [wV]; todo este tempo [ˈtoˈðweʃtɨ ˈtẽpu] ("denbora honetan zehar"), do objeto [dwɔbˈʒɛtu] ("objektuaren").

Baina beste baldintza prosodiko batzuetan, eta ahoskera lasaian, Portugalgo portugesak azken /ɨ/ eta /u/ atonoak baino ez ditu galtzen (bokal-erorketa), hori dialektoen arteko aldakuntza esanguratsuaren mende dagoen arren:

• durante o curso [duˈɾɐ̃tu ˈkuɾsu] ("klasean zehar", hitzez hitz, "zehar -a^maskulinoa klase"), este inquilino [ˈeʃtĩkɨˈlinu] ("maizter hau", hitzez hitz, "hau^maskulinoa maizter^maskulinoa"').
• todo este tempo [toˈðeʃtɨ ˈtẽpu] ("denbora honetan zehar"), disto há muito [diʃta ˈmũjtu] ("horrelako asko dago", hitzez hitz, "honetaz du asko^maskulinoa").

Alde batetik, à / dà, ao / do, nesse, dele eta antzeko preposizio artikuludunek (hurrenez hurren, -ra^{femenino batekin}, -ko^{femenino batekin}, -ra^{maskulino batekin}, -ko^{maskulino batekin}, -honetan^maskulinoa, harena^{maskulino batena}) eta determinatzaileek edo izenordainek osatutako uzkurdura finko historikoak, eta, bestetik, mo / ma / mos / mas eta (niri maskulino hura / femenino hura / maskulino horiek / femenino horiek) bezalako izenordain klitikoak konbinatuak alde batera utzita, portugesezko ortografiak ez du bokalezko sandhirik islatzen. Poesian, ordea, apostrofo bat erabil daiteke d'água ("ureko", hitzez hitz, "-ko.ur") bezalako elisioak erakusteko.

Alemanezko dialektoetan

Alemanezko hainbat dialektotan edo hitz egiten den aleman estandarrean sandhien moduan azter daitezkeen prozesu fonologikoak daude. Esate baterako, Hessengo erdialdeko dialektoaren aldaera batzuek bokal-luzeraren alternantzia bat erakusten dute: hor, bokal luze bera ondoz ondoko bi silabatan errepikatuko balitz, bokala laburtu edo murrizten da lehenengoan, baina bigarrenean, mantendu. Hona hemen adibide batzuk: [hɪɡiː], goi-alemanezko hingehen-en ordez ("inorantz / inorenganantz joan"; hin bertako dialektoaz [hi:]) edo [kən aːnʒ̊ə], goi-alemanezko kein einziger-en baliokidea ("bat bakarra^maskulinoa ere ez").

Ingelesez

Ingelesez, sandhi rotikoa (/ɾ/ silabaren bukaeran soilik ahoskatzea) nabari da dialekto ez-rotikoetan (ez du ahskatzen edo bokalen aurrean baino ez), hitz baten bukaerako bokalaren segidan /r/ darraionean, eta hurrengo hitza bokalez hasten denean ere: [ɹ] (hurbilkari albeolar ahostuna) hotsa txertatzen da hitzen artean. Adibidez, hegoaldeko britainiar ingeles estandarrean law and order ("legea eta ordena") [lo:ɹəno:də] ahoskatua, America and China ("Amerika eta Txina"), ahoskatua [əmɛɹikəɹənʧɑjnə].

Italieraz

Italieraz, raddoppiamento fonosintattico deritzana ("fonosintaxi bikoizketa"), halaber geminazione sintagmatica ("geminazio sintagmatiko") izenaz ere ezaguna, kanpoko hizkuntza-lotura bat da, hitz baten hasierako kontsonantearen bikoizketan datzana, testuinguru sintaktiko jakin batzuetan.

Normalean italiera estandarrean eta Italiako erdialdeko eta hegoaldeko eskualdeetako italieraz agertzen da.

Adibidez:

• Andiamo a casa ("Goazen etxera" edo "Etxera goaz") [anˈdjaˑmo akˈkaːsa].
• Detto fra le righe ("Lerro artean esana") [ˈdetto ˌfralleˈriːɡe].
• Non so che cosa faremo ("Ez dakit zer egingo dugun") [nonˌsɔkkekˈkɔˑsa faˈremo].
• Parlerà Sara / Parlerà Daniele ("Sarak hitz egingo du" / "Danielek hitz egingo du") [parleˌrasˈsaːra] / [parleˌraddaˈnjɛːle].

Lehenengo adibidean, casa ("etxe") hitza bikoizketaren eraginpean dago. Fenomeno hori ez dago ahoskerarekin bakarrik lotuta: era berean, izenak dioen bezala, sintaxiarekin ere bai. Izan ere, ahozko hizkuntzak normalean ez ditu hitzen arteko etenaldiak izaten: beraz, hitzen ahoskera esaldian duten kokalekuak eragin dezake. Kasurik ohikoenean, bikoizketa kontsonante bikoiztuaren aurretik monosilabo edo silaba toniko bat egotearen ondorioz gertatzen da (lehenengo eta bigarren adibideetan, kontsonante bikoiztuen aurretik preposizio bat dago).

Fenomenoa Toscanako, erdialdeko, hegoaldeko eta muturreko hegoaldeko dialektoetan eta haien eskualdeko italieran tipikoa da, baina iparraldeko dialektoetan eta haien eskualdeko italiera ez dago. Toscanako eta erdialdeko dialektoetan erregularra denez, italiera estandarraren ahoskera normatiboaren (ortoepiaren) parte da, hainbeste non ongi mintzatzeko eskoletan irakasten den. Esamolde finkoetatik eboluzionatu duten hainbat hitzen ortografia unibertsarrean ere dago: affinché, appunto, apposta, appena, davvero, ovvero, sicché, soprattutto, giammai, cosiddetto, frattanto, lassù, ammodo, neppure, sebbene, ossia eta abar.

Ereduzko italierazko ohiko kasuak

Bikoizketa batez ere egoerotan gertatzen da:

1. Kontsonantearen aurretik, hitz laburtu bat dagoenean (oxitono polisilaboa): La città nuova ("Hiri berria") /latʃitˌtanˈnwɔːva/.
2. Kontsonantearen aurretik, monosilabo sendo bat dagoenean (bokal gisa irteten denean, ez beheranzko diptongo gisa), edo monosilaboa metalinguistikoki erabiltzen denean: Andiamo a casa ("Goazen etxera") /anˈdjaˑmo akˈkaːsa/.
3. Kontsonantearen aurretik, hitz hauek daudenean: come ("nola"), dove ("non"), qualche ("batzuk"), sopra ("gainean"): Come va? ("Nola hago?) /koˑme(v)ˈva/; Dove sei? ("Non haiz?") /ˌdoˑve(s)ˈsɛi̯/; Qualche volta ("Batzuetan") /ˌkwalke(v)ˈvɔlta/; Sopra la tavola ("Mahaiaren gainean") /ˌsoˑpra(l)laˈtaːvola/.
4. Hitz hauexekin: dio ("jainko"), dèi ("jainkoak"), dea, ("jainkosa"), dee ("jainkosak"), bokal baten ondoren doazenean; Maria, Ave Maria-n; eta Santo, Spirito Santo-n (baina bikoiztu gabeko aldaerak ere badaude): Mio Dio ("Ene Jainkoa") /ˌmiˑo(d)ˈdiːo/; Ave Maria /ˌaˑve(m)maˈriːa/; Spirito Santo ("Espiritu Santu") /ˌspiˑrito(s)ˈsanto/.

Canepari fonetikariaren terminologia erabiliz, lehen, bigarren eta hirugarren kasuei kogeminazio deritze, eta laugarren kasuari, berriz, aurregeminazio. Ez dira monosilabo guztiak geminatuak (adibidez, artikulu mugatuak baztertzen du): artikuluek eta izenordain klitikoek (lo, la, li, le, eta abar) ez dute bikoizketa fonosintaktikorik eragiten. Gainera, ez dira hitz guztiak geminagarriak: adibidez, hitz batzuek, monosilabo geminatzaile baten ondoren joan arren, ez dute hasierako kontsonantea bikoizten, eta beste batzuk ("autogeminatzaileak" deituak) bikoizten dira, aurretik hitz geminatzailerik ez egon arren.

Eskualdeko italieraren dialekto eta forma bakoitzerako, Florentziako dialektorako —ereduzko italieraren oinarria da— edo italiera neutrorako arauek ez dute balio. Hala ere, kasu gehienak berdinak dira Italiako erdialde eta hegoaldean.

Frantsesez

Frantsesezko liaison ("lotura") eta enchaînement ("kateatze") deritzenak kanpoko sandhiaren formatzat har daitezke.

• Enchaînementetan, hitz-amaierako kontsonante bat, bokalez hasten den hitz bat darraionean, hurrengo hitzaren parte balitz bezala artikulatzen da. Esate baterako, sens ("norabide") /sɑ̃s/ ahoskatzen da, eta unique ("bakar"), /ynik/; sens unique ("norabide bakarreko kale") /sɑ̃‿synik/ ahoskatzen da.

• Liaisona antzeko fenomenoa da, historikoki ahoskatzen ziren kontsonanteez bukatzen diren hitzei dagokiena baina, frantses modernoan, normalean isilik egoten dena esaldi baten amaieran edo beste kontsonante baten aurrean doanean. Zenbait egoeratan, hurrengo hitza bokalez hasten denean, kontsonantea ahoska daiteke, eta kasu horretan, hurrengo hitzaren zati balitz bezala artikulatzen da. Adibidez, deux frères ("bi anaia") /dø fʁɛʁ/ ahoskatzen da, < -x > mutuaz, eta quatre hommes ("lau gizon") /kat‿ʁɔm/ da, baina deux hommes ("bi gizon") /dø‿zɔm/ da.

Euskaraz

Euskaraz, sandhiak edo loturak beti ahoskatzen dira, baina ez dira inoiz idazten. Oso-oso arruntak dira ez adberbioaren ondoren z-, b-, d- edo g- soinuez hasten den aditz bat datorrenean; horrez gain, ohikoak dira, baina ez dira euskalki guztietan gertatzen, adberbio horri l- edo n- kontsonanteez hasten den aditz batek jarraitzen badio.

Adibidez:

• Eman du (/e'man 'du/) baiezkoan, baina ezezkoan, Ez du eman (/'es'tu e'man/).
• Ez + badaki (/'ez/ + /baδa'ki/) > /'espaδa'ki/).
• Eman zuen (/e'man ts'uen/ > Ez zuen eman (/'etsu'en e'man/).
• Etxean ginen (/e't͡ʃe'aŋ gi'nen/ edo /e't͡ʃe'aŋ gi'ɳen/) > Ez ginen etxean (/'es ki'nen e't͡ʃe'an/ edo /'es ki'ɳen e't͡ʃe'an/).
• Ez luke /'elu'ke/, sandhiaz, nahiz /'es lu'ke/, sandhirik gabe, ahoska daiteke.
• Ez nuen /'enu'en/, sandhiaz, nahiz /'es nu'en/, sandhirik gabe, ahoska daiteke

Lotura berak ere ohikoak dira z-z hasten den aditz bat -l, -n edo -r kontsonante urkariez amaitzen den hitz bati darraionean:

• Hemen zen > /he'men'tsen/ edo /e'men'tsen/.
• Hor zen > /'hor'tsen/ edo /'or'tsen/.
• Gal zedin > /'galtse'δin/.

Ortografian, salbuespen bat gertatzen da -xe atzizki intentsiboarekin, -txe soinu afrikatura aldatzen baita -n edo -r-ren ondoren. Horrela, pareka bitez:

• hau > hauxe
• gora > gorago > goraxeago

eta beste hauek:

• hemen > hementxe
• hor > hortxe
• orain > oraintxe

Sandhiak direla kausa, eta juntagailu kopulatiboak lau ahoskapen ditu, inguramenduaren araberakoak, nahiz eta bi silabako forma osoa idazten den (baina azken-azken puntua irakur):

• jatorrizko /eta/ bisilabaduna, sandhirik gabekoa, aurretik kontsonantea duenean (zuek eta haiek, Murtuts eta bertze),
• /ta/, lehendabiziko bokalaren aferesiaz, aurretik bokala badu (Euskadi *Ta Askatasuna, zu *ta ni, hogeita bat [aurreko zenbakiari lotuta, hogei eta bat-etik], hogeitaka ("hogeitik gorako kopurua"), berrogeitaka ("berrogeitik gorako kopurua"), ura *ta ardoa izan [idatz bedi: ura eta ardoa izan]), edo perpausaren hasiera-hasieran ageri bada (*Ta hori? [idatz bedi: Eta hori?]),
• /da/, e- bokalaren aferesia egin eta /t/ horzkari ahoskabea /d/ ahostun bilakatutakoan, aurretik kontsonante urkaria baldin badago (esan *da egin, ehun *da hogei, lan *da lan ibili [idatz bitez honela beti: esan eta egin, ehun eta hogei, lan eta lan ibili]; hala ere, egon badaude /-n#/ urkariaren ondoko Eman ta zabal zazu bezalakorik, /t/ horzkari ahoskabea bere horretan mantenduta), eta,
• azkenik, /t/, Agur t'erdi diosal formalean (euskara batuaz, idatziz ere bai): haatik, anitz jendek bost *t'erdietan nahiz bortz orenak *t'erdietan bezalakoak esaten dituen arren, euskara batuaz orduak jadanik ez dira juntagailuaren era laburtu horretan dutela idazten, haren forma osoarekin baizik —bost eta erdietan, bortz oren eta erdietan, alegia—. Horrixe loturik, 1960-1961ean, Bitoriano Gandiaga Artetxe poeta bizkaitarrak T'euria izeneko poema ondu zuen.

Japonieraz

Japonierazko fonologia, sandhia rendsku-an ageri da batez ere (kontsonante-mutazioa, ahoskabetik ahostunera, hitzaren hasierakoa ez denean, testuinguru batzuetan) eta つ edo く(hiraganaz, hurrenez hurren tsu eta ku silabak dira) kontsonante geminatu bihurtzea. Sokuon deritzaio horri eta hiraganako tsu txikiagoa (っ) jarraian idatziz adierazten da, izan ere, っ geminaziorako sinboloa morfosintaktikoki つ-tik eratorria da, eta kontsonate ahostunari goian bi komatxo gehituz adierazten da, esate baterako, か > が (ka > ga) moduan, harremana argi utziz.

Askoz ere gutxiagotan gertatzen da, halaber, renjō (連声) deritzana. Hor, ohikoena, morfema baten gaineko bukaerako /-n/ bat hurrengo morfemaren hasierari erantsitako /n/ (edo /m/) bat gehitzea da hurrengo morfemaren hasierari: adibidez, 天皇 (天^ten 皇^nō [zeru + enperadore]): てん ＋ おう → てんのう = ten + ou = tennou = tennō), "enperadore". Hori ortografian ere agertzen da: kanjiak ez dira aldatzen, kanak baizik, ahoskeraren aldaketa zehazten dutenak.

Koreeraz

Koreerak sandhia du, azken kontsonante edo kontsonante multzoan ageri dena; horrela, morfema batek bi ahoskera izan ditzake, bokal batek jarraitzen dion ala ez kontuan hartuta. Adibidez, 읽 (/ilg/) erroa, "irakur" esan nahi duena, kontsonante baten aurretik /ik/ ahoskatzen da (/ik/. /ik.ta/, bezala, baina bokalen aurretik, 읽다 /ik.ta/ ahoskatzen da, 읽으세요 /il.gɯ.se̞.jo/, "Mesedez, irakur" esan nahi duena. Erro batzuek kontsonante batzuk ere hasperenkari bihurtzen dituzte, azken kontsonanteko ㅎ (hieut) silabak adierazirik. Horren ondorioz, 다 /tɐ/ bilakatzen da /tʰɐ/ 않다 /ɐntʰɐ/ "ez izan" hitzean.

Tamileraz

Tamileraz punarchia (புனர்ச்சி) edo sandhia arretaz eta sakon dokumentatuta dago K.o. lehendabiziko mendeetako tamilerazko gramatika testuetan. Tamilera modernoaren ezaugarri nagusia diglosia da: bi erregistro bereizi daude, hizketa-testuinguruaren arabera: goi mailakoa eta behe mailakoa. Horrek, aldi berean, sandhiak eratzeko dagozkion bi eremu aurkezten ditu. Tamilerak sandhia darabil zenbait egitura morfologiko eta sintaktikotarako.

Bokalen kokalekua

Bokal sandhia zenbait bokaletan amaitzen diren hitzei edo morfemei bokal jakin batzuekin hasten diren morfemek jarraitzen dietenean gertatzen da. Kontsonante-irristaketak (tamileraz, ய், transliterazioa: Y eta tamilerazko வ், transliterazioa, V) bokalen artean txertatzen dira gero, bokal batetik besterako "trantsizioa leuntze" aldera.

Txertatutako irristaketa (ய், Y, eta வ், V) izango den aukeratzeko, irristaketaren aurreko bokala aurrekoa den hartzen da kontuan: இ, ஈ, எ, ஏ edo ஐ (transliterazioa, i, ī, e, ē edo ai) edo atzekoa, hots, உ, ஊ, ஒ, ஓ, அ edo ஆ (u, ū, o, ō, a edo ā).

Tamilera mintzatuko adibideak

Aurreko bokalei darraizkien sandhiak

bokalezko amaiera	izena	atzizki gramatikala	emaitza
இ (i)	Tamileraz: நரி, transliterazioa: Nari, hitzez hitz, "azeri".	Galdetzailea; tamileraz, ஆ, transliterazioa: Ā.	Tamileraz: நரியா, transliterazioa: Nariyā, hitzez hitz, "Azeri bat?".
ஈ (ī)	Tamileraz: தீ, transliterazioa: Tī, hitzez hitz, "su".		Tamileraz: தீயா, transliterazioa: Tīyā, hitzez hitz, "Sua?".
எ (e)	Tamilera literarioan, ez dago எ-z bukatutako hitzik; ahozkoan, ஐ lagunartekotasunaren ondorioz, எ moduan laburtzen da.	———	———
ஏ (ē)	Ez da tamilerazko hitzen amaieran ageri, ez literatur hizkuntzan, ezta ahozkoan ere.
ஐ (ai)	Tamileraz: யானை, transliterazioa: Yāṉai, hitzez hitz, "elefante".	Galdetzailea; tamileraz, ஆ, transliterazioa: Ā.	Tamileraz: யானையா, transliterazioa: Yāṉaiyā, hitzez hitz, "Elefante bat?".

Atzeko bokalei darraizkien sandhiak

bokalezko amaiera	izena	atzizki gramatikala	emaitza
உ (u)	Tamileraz: குரு, transliterazioa: Kuru, hitzez hitz, "guru, irakasle".	Galdetzailea; tamileraz, ஆ; transliterazioa: Ā	Normalean ezabatzen da, edo geroago gehitzen da sandhiaren arauak aplikatutakoan. Salbuespen banaka batzuk: குருவா, transliterazioa: Kuruvā, hitzez hitz, "Guru bat?".
ஊ (ū)	Tamileraz: பூ, transliterazioa: Pū, hitzez hitz, "lore".		Tamileraz: பூவா, transliterazioa: Pūvā, hitzez hitz, "Lore bat?".
ஒ (o)	Ez dago tamilera mintzatuan, baina baliteke maileguzko hitzetan agertzea, ordea.	———	———
ஓ (ō)	Tamileraz: இளங்கோ, transliterazioa: Iḷaṅkō, hitzez hitz, "Ilango" (pertsona-izena).	Galdetzailea; tamileraz, ஆ; transliterazioa: Ā	Tamileraz: இளங்கோவா, transliterazioa: Iḷaṅkōvā, hitzez hitz, "Ilango (esan nahi duzu)?".
அ (a)	Tamileraz: இருக்க, transliterazioa: Irukka, hitzez hitz, "izan, eseri" (srilankar tamilerazko dialektoetan, hurrenez hurren tamilera zaharra / ertaina).	Baiezkoa; tamileraz, ஏ; transliterazioa: Ē.	Tamileraz: இருக்கவே, transliterazioa: Irukkavē, hitzez hitz,  "Hor dago, ongi dago!".
ஆ (ā)	Tamileraz: விழா, transliterazioa: Viḻā, hitzez hitz, "Jaialdi bat".	Galdetzailea; tamileraz, ஆ; transliterazioa: Ā.	Tamileraz: விழாவா, transliterazioa: Viḻāvā, hitzez hitz, "Jaialdi bat?".
ஔ (au)	Ez dago tamilera mintzatuan.	———	———

Hizketa azkarrean, batez ere hitz silabaniztunetan: இந்த்யாவுலேருந்து, transliterazioan: Intyāvulēruntu, hitzez hitz "Indiatik", இந்த்யாலெருந்து (Intyāleruntu) bilaka daiteke, are gehiago labur daitekeena: இந்த்யாலெந்து (Intyālentu).

Sandhi kontsonantikoa

Albokarien geldiuneko multzoetan, albokariak geldiunearen artikulazio-moduaren arabera asimilatuak dira, c-ren aurretik; ṇ ere t bihurtzen da, adibidez, nal-mai, kal-kaḷ, vaṟaḷ-ci, kāṇ-ci, eḷ-ney > naṉmai, kaṟkaḷ, vaṟaṭci, kāṭci, eṇṇey (historikoki, ṟ plosiboa zen).

Elisioa

Ahozko tamileraz, bukaerako albokariek, sudurkariek edo beste ozen batzuek azken kokalekua gal lezakete. Izenordainetarako bukaerako albokari erretroflexuak eta haien pertsona-. numero- eta genero-markatzaileak, adibidez, tamilerazko ள் (transliterazioa, ḷ, emakumezkoen genero-markatzailea), kendu egiten dira. Kendutako geldialdiko kontsonantea parantesien artean idazten da: tamilerazko அவ(ள்) போறா(ள்), transliterazioa Ava(ḷ) pōṟā(ḷ), hitzez hitz "^{Femenino hori} Badoa".

Izenen kasuak

Zenbait izenetan, sandhia sortzen da erroaren bukaeran eratsitako kasu bat gehitzean.

Sanskritoz

Sanskritoak sandhi aldaketak arautu eta sistematizatu ditu; Indiako hizkuntza guztietan bezala, sandhi aldaketak hizkuntza idatzian ere erregistratuta daude. Sanskritoan bi sandhi kategoria daude: barnekoa eta kanpokoa. Barne sandhia hitzen barruan gertatzen da, morfemen loturetan; kanpokoa, hitzen mugetan eta hitz-elkarketako osagaien artean.

Oinarrizko araua hitzak eta esaldiak errazago ahoskatzea da. Beraz, ahal den neurrian elkarren segidako soinuek talka egitea saihesten da. Barneko eta kanpoko bokalen sandhien kasuan, horrek esan nahi du, oro har, bi bokalek ez dutela zuzeneko kontakturik izan behar. Hori saihesteko, elkarren segidako bi bokalak soinu bakar batean konbinatu behar dira. Hori hiru modutan gerta daiteke:

• bi bokalen bateratzearen bidez,
• lehenengo bokala kontsonante bilakatuz, edo
• bokaletako bat galduz.

Bokalen antzera, kontsonanteek talka egitea ere saihesten da, elkarren ondoko soinuetako bat edo biak asimilatuz.

Sanskritozko sandhien aldaketen kopurua zabala da: hizkuntzaren gramatikari buruzko hainbat liburutan deskribatzen dira eta erarik aipagarrienean, Pāṇiniren Aṣṭādhyāyī gramatikan. Hurrengo ataletan adibide pare bat eman dira gertatzen diren aldaketa motak irudikatzeko.

Kanpoko bokal-sandhiaren adibideak

Hitz-elkarketan, lehen hitzaren bukaeran /i, u/ bokalak ageri badira eta bigarrenaren hasieran, bokal bat, i, u irristari bihurtzen dira (y, v), adibidez, su-āgata > svāgata. Hitz bat /a/ edo /a:/-z amaitzen bada eta bigarren hitza /i/ zein /u/ bokalez hasten bada, /e:/ eta /o:/ bihurtzen dira, adibidez, mahā-utsava > mahotsava; azken bokal hori /eː/ edo /o:/ bada, /ai/ eta /au/ bihurtzen da, esate baterako, tathā-ēva > tathaiva.

Kanpoko sandhi kontsonantearen adibideak

Visarga (ः [h]) /r/ bilakatzen da ahostunen aurrean, adibidez duḥ-labha > durlabha. Anusvara + leherkaria sudurkari homorganiko bihurtzen dira; frikari baten aurretik edo /r/ aurreko bokala sudurkaei bilakatzen du; eta /j/, /ʋ/ aurretik, sudurkari bihurtzen ditu.

Hitz-elkarketa batzuetan, s-k Pedersen-en araua betetzen du (jatorrizko indoeuropar s > š sabaikari bilakatzen da —geroago, ś, indoariar hizkuntzan—, -r, -u, -k eta -i-ren ondoren, baldin eta *s-ren ondoren ez badago leherkaririk). Adibidez, vi-sama > viṣama, pitr-svaseya > pitrṣvaseya.

Ikus, gainera

• Alternantzia (hizkuntzalaritza)

Kanpo estekak

• Sandhi kalkulagailua: Vedic Society

• Datuak: Q206945