Xenarthra
| Xenarthra | |
|---|---|
 | |
| Sailkapen zientifikoa | |
| Erreinua | Animalia |
| Filuma | Chordata |
| Klasea | Mammalia |
| Superordena | Xenarthra Cope, 1889
|
| Ordenak | |
| Banaketa mapa | |
 | |
Xenarthra (grezieraz, artikulazio arraroak) edo Edentata (haginik gabea) ugaztun karenadunen superorden bat da, Amerikan jatorria duen klado nabarmena. Gaur egun 31 espezie daude: hartz inurrijaleak, zuhaitzetako nagiak eta armadiloak[1]. Desagertutakoen artean daude Glyptodonta, Pampatheriidae eta lurreko nagiak. Glyptodonteak eta lurreko nagiak erraldoiak ziren, hainbat tona ingururekin, gaur egun dauden Xenarthra guztiak baino askoz handiagoak.
Hego Amerikan sortu ziren Paleozenoan, orain dela 60 milioi urte inguru[2]. Bertan eboluzionatu zuten eta dibertsifikazio handia izan zuten kontinentea isolatuta egon zenean Gondwanaren apurketaren ostean, Zenozoikoan. Antilletara iritsi ziren Miozenoan, eta orain dela 10 milioi urte inguru Erdialdeko eta Ipar Amerikatik hedatzen hasi ziren, Panamako istmoa sortu eta Ameriketako Truke Handia gertatu zenean[3]. Megafauna osatzen zuten Xenarthra guztiak desagertu ziren Pleistozenoan, Pleistozeno amaierako iraungipenean.
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Xenarthra beste ugaztun plazentarioetan ematen ez diren hainbat ezaugarri partekatzen dituzte. «Xenarthra» izena antzinako grezierako bi hitzetatik dator: grezierako ξένος (xénos), "arraroa, arrotza", eta ἄρθρον (árthron), "artikulazioa". Izen horrek orno-artikulazioei egiten die erreferentzia, beste ugaztun batzuek ez bezalako artikulazioak baitituzte. Pelbiseko iskiona ere bat eginda daude bizkarrezurreko sakroarekin[4]. Xenarthren gorputz-adarretako hezurrak sendoak izan ohi dira, eta apofisi handiak dituzte muskuluak txertatzeko. Gorputzaren tamainari dagokionez, xenarthrak oso indartsuak dira[5]. Gorputz-adarretako hezur-egiturak ezohikoak dira. Ikusmen monokromatikoa dute. Euren hortzak ere bereziak dira taldearenak. Emeek ez dute umetokiaren eta baginaren arteko bereizketa argirik, eta arrek barrabilak gorputzaren barruan dituzte, maskuriaren eta ondestearen artean kokatuak[6]. Xenartroek tasa metaboliko baxuenak dituzte terioen artean[7][8].
Filogenia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honakoa Xenarthra familiaren filogenia sinplifikatu bat da, Slater eta bere taldearen (2016)[9] eta Delsuc eta bere taldearen (2016)[10] lanetan oinarritua.
| Xenarthra |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Vizcaíno, Sergio F., ed. (2008). The biology of the Xenarthra. University Press of Florida ISBN 978-0-8130-3718-9. (kontsulta data: 2026-05-14).
- ↑ O'Leary, Maureen A.; Bloch, Jonathan I.; Flynn, John J.; Gaudin, Timothy J.; Giallombardo, Andres; Giannini, Norberto P.; Goldberg, Suzann L.; Kraatz, Brian P. et al.. (2013-02-08). «The Placental Mammal Ancestor and the Post–K-Pg Radiation of Placentals» Science 339 (6120): 662–667. doi:. (kontsulta data: 2026-05-14).
- ↑ (Ingelesez) Woodburne, Michael O.. (2010-12-01). «The Great American Biotic Interchange: Dispersals, Tectonics, Climate, Sea Level and Holding Pens» Journal of Mammalian Evolution 17 (4): 245–264. doi:. ISSN 1573-7055. PMID 21125025. PMC 2987556. (kontsulta data: 2026-05-14).
- ↑ (Ingelesez) Delsuc, Frédéric; Ctzeflis, François M.; Stanhope, Michael J.; Douzery, Emmanuel J. P.. (2001-08-07). «The evolution of armadillos, anteaters and sloths depicted by nuclear and mitochondrial phylogenies: implications for the status of the enigmatic fossil Eurotamandua» Proceedings of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences 268 (1476): 1605–1615. doi:. ISSN 0962-8452. PMID 11487408. PMC 1088784. (kontsulta data: 2026-05-14).
- ↑ Hulbert, Richard C., ed. (2001). The fossil vertebrates of Florida. University Press of Florida ISBN 978-0-8130-1822-5. (kontsulta data: 2026-05-14).
- ↑ (Ingelesez) Kleisner, Karel; Ivell, Richard; Flegr, Jaroslav. (2010-03-01). «The evolutionary history of testicular externalization and the origin of the scrotum» Journal of Biosciences 35 (1): 27–37. doi:. ISSN 0973-7138. (kontsulta data: 2026-05-14).
- ↑ Elgar, M. A.; Harvey, P. H.. (1987). «Basal Metabolic Rates in Mammals: Allometry, Phylogeny and Ecology» Functional Ecology 1 (1): 25–36. doi:. ISSN 0269-8463. (kontsulta data: 2026-05-14).
- ↑ (Ingelesez) «University of Chicago Press Journals: Cookie absent» RCNi Company Limited doi:. (kontsulta data: 2026-05-14).
- ↑ Slater, Graham J.; Cui, Pin; Forasiepi, Analía M.; Lenz, Dorina; Tsangaras, Kyriakos; Voirin, Bryson; de Moraes-Barros, Nadia; MacPhee, Ross D. E. et al.. (2016-02-14). «Evolutionary Relationships among Extinct and Extant Sloths: The Evidence of Mitogenomes and Retroviruses» Genome Biology and Evolution 8 (3): 607–621. doi:. ISSN 1759-6653. PMID 26878870. PMC 4824031. (kontsulta data: 2026-05-14).
- ↑ Delsuc, Frédéric; Gibb, Gillian C.; Kuch, Melanie; Billet, Guillaume; Hautier, Lionel; Southon, John; Rouillard, Jean-Marie; Fernicola, Juan Carlos et al.. (2016-02-22). «The phylogenetic affinities of the extinct glyptodonts» Current Biology 26 (4): R155–R156. doi:. ISSN 0960-9822. (kontsulta data: 2026-05-14).
