close
Aller au contenu

Sikhi

Ajoute lyen yo
Depi Wikipedya, ansiklopedi lib

   

Sikhism, pi byen koni kòm Sikhi, se yon relijyon ak filozofi Endyen ki te soti nan rejyon Punjab nan soukontinan Endyen an nan fen 15ym syèk la. Li se youn nan gwo relijyon ki te fonde pi resamman e li te pratike pa 25-30. milyon disip, ke yo rekonèt kòm Sikh.

Sikhi soti apati ansèyman espirityèl Guru Nanak (1469–1539), premye gourou lafwa a, ak nèf gourou Sikh ki te pran plas li. Dizyèm gourou a, Guru Gobind Singh (1666–1708), te nonmen Guru Granth Sahib, ki se ekriti relijye santral nan Sikhism, kòm siksesè li. Sa te mete fen nan liy gourou imen yo. Pou sikh, Guru Granth Sahib ji a se 11yèm guru ki vivan pou tout tan an kounya.

Kwayans ak pratik fondamantal Sikhism yo, ki atikile nan Guru Granth Sahib la ak lòt ekriti Sikh yo, genyen ladan yo lafwa ak meditasyon nan non sèl kreyatè a ( Ik Onkar ), inite diven ak egalite tout limanite, angajman nan sèvis dezenterese anvè lòt moun ( sevā ), efò pou jistis pou benefis ak pwosperite tout moun ( sarbat da bhala ), ak konduit onèt ak mwayen pou viv. Swivan estanda sa a, Sikhism pa kwe reklamasyon ke nenpòt tradisyon relijye patikilye gen yon monopoli sou verite absoli ditou. pou rezon sa, Sikh yo pa aktivman fè pwoselitism ditou tou, byenke konvèti volontè yo jeneralman aksepte. Sikhi mete aksan sou meditasyon ak pou moun sonje kòm yon mwayen pou santi prezans Bondye ( ke sikh di simran ), ki ka eksprime mizikalman atravè kirtan oswa entènman atravè <i id="mwTg">naam japna</i> ( ke vle di  'medite sou non Bondye nan kreyol ). Sikh ki batize yo oblije mete senk K yo, ki se senk atik lafwa ki distenge fizikman Sikh yo ak moun ki pa Sikh. Pami sa yo gen kesh la (cheve ki pa koupe). Pifò gason Sikh relijye yo pa koupe cheve yo men yo mete yon tiban. konsa se enpotan konsep pou moun ke kwe sikhi.  

Pi gwo tanp Sikh yo: Modèl:Ordered listtanp an lò a (Akaal Takht) Kesgarh Sahib Damdama Sahib Patna Sahib Hazur Sahib Panja Sahib Nankana Sahib Dera Sahib Ber Sahib Kartarpur Sahib, Dera Baba Nanak Hemkund Sahib Sis Ganj Sahib
Tarn Taran Sahib – Pi gwo Sarovar nan mond lan (pisin sakre)

Relijyon an te devlope epitou evolye pandann yon tann pèsekisyon relijye, li te vin gn plis moun ki konvèti ni nan Endouyis ni nan Islam . Anperè Mughal nan peyi Zend te tòtire epi egzekite de nan gourou Sikh yo —Guru Arjan (1563–1606) ak Guru Tegh Bahadur (1621–1675)—apre yo te refize konvèti nan Islam . Pèsekisyon Sikh yo te deklanche fondasyon Khalsa a pa Guru Gobind Singh an 1699 kòm yon lòd pou pwoteje libète konsyans ak relijyon, ak manm ki te eksprime kalite yon sant-sipāhī ("sen-sòlda"). Alo sikh yo te ka proteje tetyo

Terminoloji

[modifye | modifye kòd]

Majorite teks Sikh yo te ekri premye ann alfabè <i id="mwfA">Gurmukhī</i>, ki se yon ekriti ke t kreye pa Guru Angad li itilize pati ekriti Laṇḍā pou fe sa. sa te istorikmant t itilize ann peyi Pakistan ak Nò peyi Zend jodya. Moun ki pratike Sikhism yo rele Sikh, ki vle di "etidyan" oswa "disip" gourou a. Mo angle Sikhism lan soti nan mo Punjabi pou relijyon Sikhi a ( Punjabi Sikkhī, pa, soti nan Punjabi mo pou disip​​ ), ki vle di "chemen tanporèl aprantisaj la" epi ki soti vèb sikhana a ( oswa vèb la apprand.) Sikh yo opoze ak tèm ekzonim Sikhism nan pask yo di n ke se kolon Britanik yo ki te envante mo a olye de Sikh yo menm, epi yo prefere andonim Sikhi a pito. Yo diskite ke yon "-ism" vle di yon vizyon mond fiks ak imuiabl ki. pa kongriyan ak nati likid entèn filozofi Sikh la. Se poutèt sa, yo itilize tèm "sikhi" a an kreyòl, olye de "sikhism", pandan mond lan kòmanse yon vwayaj gerizon apre kolonizasyon ewopeyen an. Lòt tèm Sikh yo itilize pou nonmen lafwa yo se gursikhi, gurmat, oswa dharam .

Bazi Sikhi nan soti ansèyman Guru Nanak anplis siksesè li yo (guru yo 2 rive 10). [1] Sikh yo mete aksan sou kongriyans ki genyen ant devlopman espirityèl ak konduit moral chak jou. kreyatè li a, Guru Nanak, t'rezime pèspektiv saa lè li te di: "Verite a se pi gwo vèti a, men pi wo toujou se lavi veridik la."  Sikhi mete aksan sou konsep Ėk nūr te sab jag upjiā, 'Soti nan yon sèl limyè a, tout linivè a te pete.' [2] Guru Nanak te mete aksan tou sou ansèyman li te bay disip li yo lè li te ba yo egzanp nan lavi reyèl.

Bondye

[modifye | modifye kòd]

Sikhism se yon relijye monoteyis ak panenteyis tou. Sikh yo kwè ke se yon sèl Bondye ki egziste e ke Bondye an menm tan an nan tout bagay epi li anglobe tout bagay. Inite Bondye a refleke nan fraz Ik Onkar la. Nan Sikhi, mo a pou Bondye se Waheguru ( ki vle di. ' Bon mèt ). Waheguru a konsidere kòm Nirankar ("sans fòm"), Akal ("intemporel"), Karta Purakh (" kreyatè a ke yo te "), Akaal Purkh ("pi lwen pase tan ak lanmò") ak Agam Agochar (" enkonpreyansib pou nou ak envizib"). [3]

Nan sans literal, Bondye pa gen sèks nan Sikhism, men nan yon sans metafò, Bondye souvan prezante ak imaj maskilen, pandan ke pouvwa kreyatif Bondye a dekri ak imaj feminin. Pa egzanp, Guru Gobind Singh refere a Bondye kòm papa li, epi li dekri pouvwa kreyatif Bondye a kòm manman li. Menm jan an tou, Guru Granth Sahib sèvi ak imaj lamarye espirityèl pou dekri tout moun kòm nanm ki anvi ini ak Senyè a kòm mari yo. Anplis sa, ekriti a tou mete aksan sou lide ke gen anpil mond kote Bondye transandantal la te kreye lavi..

Sikhism kòmanse ak konsèp Ik Onkar (ekri nan punjabi kom ੴ ), ki vle di “Sèl Kreyatè a”. Nan tradisyon Sikh la, sa pa sèlman yon non pou Bondye, men yon deklarasyon fondamantal sou nati reyalite a: gen yon sèl prezans diven ki ini tout sa ki egziste, san divizyon, san dezyèm. Ik Onkar konprann kòm yon ekspresyon monoteyis ki montre inite absoli Bondye a. Li souvan tradui pi lajman kòm “sèl reyalite siprèm nan”, “sèl Kreyatè a”, oubyen “lespri ki penetre tout bagay la”. Nan sans sa a, li pa limite Bondye ann yon fòm oswa yon kote; olye de sa, li montre yon prezans ki gaye toupatou nan kreyasyon an pandan li rete youn e endivizib. Nan vizyon Sikh la, Ik Onkar mete aksan sou lide ke pa gen separasyon reyèl ant Kreyatè ak kreyasyon: tout egzistans se yon sèl reyalite diven ki pran plizyè fòm, men ki rete fondamantalman ini ak youn.

Mul Mantar tradisyonèl la sòti nan ik onkar rive nan Nanak hosee bhee such. Premye liy Guru Granth Sahib la avèk chak raga ki vin apre yap mansyone ik onkar tou :

  1. ↑ « When is Guru Nanak Jayanti? Check date and all you need to know - CNBC TV18 ». CNBCTV18 (in anglais). 2022-11-03. Retrieved 2025-01-18.
  2. ↑ Dokras, Uday (2021). « The Art & Architecture of THE GOLDEN TEMPLE COMPLEX, AMRITSAR ». Academia. Indo Nordic Author's Collective. Archived from the original on 20 novanm 2023. Retrieved septanm 20, 2023.
  3. ↑ The Hans India (1 septanm 2018). « There is One God ». The Hans India. Archived from the original on 10 jiyè 2019. Retrieved 10 jiyè 2019.
Yon eskis Emily Eden te fè an 1844 sou "Akalees oubyen Imòtèl yo". Dijitalize pa Bibliyotèk Dijital Panjab la.

Māyā, dyo dekri kòm yon ilizyon oswa yon reyalite ki pa dirab, ki ka detounen moun nan chemen pou chèche Bondye ak delivrans. Li atire moun nan direksyon plezi ak soufrans ki sanble reyèl, men ki pase vit, e konsa li ka fè yo pèdi konsantrasyon sou devosyon pou Bondye. Sepandan, Guru Nanak te eksplike ke māyā pa sèlman vle di mond lan se fo, men li refere tou a fason moun vin atache ak valè mond lan. Nan Sikhism, yo kwè ke ego, kòlè, avaris, atachman ak lanvi—yo rele Panj Chor—se fòs ki pi fasil pou detounen moun, paske yo fè mal epi yo retire moun lwen Bondye. Sikh yo kwè ke mond lan ap viv nan yon epòk yo rele Kali Yuga, kote limanite pèdi chemen li akoz lanmou ak atachman pou māyā. Dapre kwayans sa a, moun ki vin viktim senk vòlè sa yo vin separe ak Bondye. Sèl fason pou geri eta sa a se atravè yon devosyon pwofon, kontinyèl, ak san rete.

Yon Nihang Sikh nan Harmandir Sahib la, ke yo rele tou Tanp an lò a

Liberasyon

[modifye | modifye kòd]

Moun ke kwe Mo Guru Nanak yo pa kwe destinasyon final yo tankou syèl la oswa tankou lanfè, men olye de sa yo ta vle jwenn inyon espirityèl ak linivè a, ki lakòz delivrans oswa jivanmukti ('iluminasyon/liberasyon pandan tout lavi yon moun'), yon konsèp ki yo kab jwenn tou nan Endouyis tou . Guru Gobind Singh fè li klè ke nesans imen jwenn ak anpil chans, e pou rezon sa, nou ta dwe eseye viv pibyen ke nou kapab.

Sikhi aksepte konsèp reyenkanasyon ak karma ki parèt tou nan tradisyon tankou Boudis, Endouyis, ak Jainis, men li pa nesesèman abouti nan yon sistèm soteriolojik metafizik tankou yon “syèl diven” oswa “nirvana” kòm objektif final. Nan Sikhism, karma ak liberasyon yo modifye pa lide “gras Bondye” (nadar, mehar, kirpa, elatriye). Guru Nanak anseye ke kò a antre nan nesans selon karma, men delivrans final la rive atravè gras diven. Pou pwoche pi pre Bondye, Sikh yo evite enfliyans maya, kenbe verite etènèl la nan lespri yo, pratike shabad kirtan (chante im sakre yo), medite sou Naam (non diven an), epi sèvi limanite. Yo kwè tou ke prezans nan satsang oswa sadh sangat (konpayi moun ki sou chemen verite a) se youn nan mwayen prensipal pou libere tèt yo soti nan sik reyenkanasyon an. Anplis dimansyon espirityèl sa yo, kominote Sikh la ka konprann tou kòm yon kominote ki gen idantite kolektif solid, pataje memwa istorik sou matir ak pèsekisyon anba diferan gouvènman, sa ki kontribye nan yon sans inite ak konsyans istorik nan gwoup la.

Pouvwa ak devosyon (Miri ak Piri)

[modifye | modifye kòd]

Miri Piri se yon doktrin enpotan ki moun pratike nan relijyon Sikh la depi 17yem syèk la. Doktran pou "Mir" la (aspè sosyal ak politik nan lavi a) avè "Pir" la (gid pou aspè espirityèl lavi a) te revele pa premye guru Sikh la, Guru Nanak, men se sizyèm guru Sikh la, Guru Hargobind, ki t pwopoze'l nan dat 12 jenn 1606. Apre mati papa l, Guru Hargobind te vin nouvo Guru epitou li ta akonpli pwofesi ki te soti nan figi prensipal Sikh la, Baba Bouda, ke guru a ape posede pouvwa esprityèl ak tanporèl. Guru Hargobind te kreye de nepe Miri ak Piri yo, ki senbolize otorite mondyal (toulede sosyal ak politik) ak espirityèl. [1] De kirpan Miri ak Piri yo mare ansanm ak yn khanda nan sant la, alo konbinezon tou de yo konsidere kòm sipwèm. Sa ap vle di tout aksyon ki soti nan kè espirityèl la oswa ki enfòme l konplete objektif ak siyifikasyon yon moun nan mond aksyon an: espirityalite . [1]

Nan Sikhism, gen kèk gwoup andeyò rejyon Punjab nan peyi Zend, tankou nan Maharashtra ak Bihar, ki konn fè **aarti** (itilizasyon lanp seremonièl) pandan obsèvans Bhakti nan gurdwara. Sepandan, pifò gurdwara Sikh yo pa pèmèt oswa entèdi pratik aarti pandan devosyon Bhakti yo. menm si diferans sa yo nan pratik, ansèyman gourou yo mete gwo aksan sou Bhakti ansanm ak lide ke lavi espirityèl ak lavi sekilyè yon chèf fanmi pa separe, men yo mare ansanm. Sa montre yon vizyon kote mond chak jou a se pati nan yon Reyalite Enfini, e plis konsyans espirityèl pote plis angajman ak enèji nan lavi chak jou. Guru Nanak t'esplike ide yon “lavi aktif, kreyatif ak pratik” ki chita sou verite, fidelite, kontwòl tèt, ak pite kòm yon nivo ki pi wo pase sèlman refleksyon metafizik. Nan sans sa a, Sikhism ankouraje moun viv espirityalite yo nan aksyon, travay, ak lavi fanmi, olye pou separe yo.


Konsèp limanite a, jan Guru Nanak te devlope li, rafine epi mete an kesyon yon fòm “monoteyis pwòp tèt li/Bondye”, avèk lide ke monoteyis la vin prèske san sans lè li pa eksprime nan mouvman lanmou ak relasyon vivan. Guru Sikh yo te anseye ke objektif moun nan se depase tout dualite, tankou “pwòp tèt ak lòt”, “mwen ak pa-mwen”, pou rive nan yon eta kote yo reyalize yon ekilib ant opoze yo: separasyon ak inyon, pwòp tèt ak lòt, aksyon ak inaksyon, atachman ak detachman, nan lavi chak jou.

Chante ak mizik

[modifye | modifye kòd]

Sik yo refere a im gourou yo kòm Gurbani ( lit. ' ). Shabad Kirtan se chante Gurbani. Tout Guru Granth Sahib Yo ekri tèks sa yo sou fòm pwezi ak rim, pou yo ka resite yo nan trant-e-yon raga diferan nan mizik klasik Endyen, jan yo presize sa. Sepandan, li ra pou jwenn moun nan kominote Sikh la ki metrize oswa ki abitye avèk tout raga ki prezan nan Guru Granth Sahib. Guru Nanak te kòmanse tradisyon Shabad Kirtan an epi li te anseye ke koute kirtan se yon fason pwisan pou reyalize trankilite pandan w ap medite, epi chante glwa "Sipwèm Etènèl la" (Bondye) avèk devosyon se fason ki pi efikas pou antre an kominyon ak "Sipwèm Etènèl la". Twa priyè maten pou Sikh yo konsiste de Japji Sahib, Jaap Sahib, ak Tav-Prasad Savaiye . Sikh ki batize yo ( Amritdharis ) leve bonè epi medite, answit resite tout Senk Banis Nitnem yo, anvan dejene. Senk Banis yo konpoze de Japji Sahib, Jaap Sahib, Tav-Prasad Savaiye, Chaupai Sahib, Anand Sahib ; se Ardās ki te swiv rezitasyon banis paath la, nan ki gourou yo anseye prensip Sarbat da Bhala .

Sonje Non Divin lan

[modifye | modifye kòd]

Yon pratik anpil enpotan Sikh yo fè se sonje Naam (non diven an), Waheguru/Bondye. Kontemplasyon sa a kap fè pa Nām Japō (lè w repete Non Divin lan) oswa Simran (sonj Non Divin lan atravè resitasyon). [2] Repetisyon vèbal non Bondye a, oswa yon silab sakre, se yon pratik ke fe tout tan an nan peyi Zend; sepandan, Sikhism te devlope Naam-simran kòm yon pratik Bhakti enpòtan. Ideyal Guru Nanak la se ekspozisyon total èt yon moun nan Non Divin lan ak yon konfòmite ak Dharma, "Lòd Divin" an. Nanak te dekri rezilta aplikasyon disipline nām simraṇ la kòm yon "kwasans nan direksyon ak nan Bondye" atravè yon pwosesis gradyèl senk etap. Dènye a se Sach Khand ( Wayòm Verite a ): inyon final lespri a ak Bondye.

Sèvis avè aksyon

[modifye | modifye kòd]

Guru Sikh yo te anseye ke lè yon moun toujou ape sonje Non diven an ( naam simran ) epi li angaje nan sèvis san enterè ( sēvā ), li kapab simonte egoyis ( Haumai ). Selon Guru Granth Sahib ji a, egoyis sa a konsidere kòm rasin prensipal senk move enpilsyon yo, epi li se tou sa ki kenbe moun nan sik nesans ak lanmò a.

Sèvis nan Sikhi gen twa fòm: genyen Tan (sèvis fizik, sa vle di travay), genyen Man (sèvis mantal, tankou konsakre kè w pou sèvi lòt moun), ak genyen Dhan (sèvis materyèl, ki gen ladan sipò finansye) tou. Sikhi di moun pou pratike kirat karō, sa vle di "travay onèt". Ansèyman Sikh yo mete aksan tou sou konsèp pataj, oswa vaṇḍ chakkō tou, sa se konsep la bay moun ki anndan bezwen pou benefis kominote'w.

Jistis ak egalite

[modifye | modifye kòd]

Sikhi kwè Bondye kòm vrè anperè a, oswa wa tout wa yo, sila a ki bay jistis atravè lalwa karma a, yon modèl ak gras diven tou.

Tèm pou jistis nan Sikhi se Niāyā. Li konekte ak konsèp dharam, ki nan Sikhism vle di lòd moral ak jistis. Sa soti nan rasin tèm Endou dharma, men li gen yon sans diferan nan kontèks Sikh la. Dapre Guru Gobind Singh, jan Pashaura Singh (yon pwofesè nan etid Sikh) eksplike, yon moun dwe premye eseye tout metòd lapè pou chèche jistis. Si tout sa echwe, li vin lejitim pou pran aksyon defansiv, menm lè sa enplike itilizasyon nepe pou pwoteje jistis. Nan Sikhi, yon atak sou dharam ta dwe konsidere kòm yon atak sou jistis , sou lòd moral, ak sou ekilib sosyete a. Se poutèt sa, dharam dwe defann nan tout sikonstans. Non diven an konsidere kòm yon remèd espirityèl kont doulè ak vis. Malgre padon se yon vèti enpòtan nan Sikhi, tradisyon an anseye tou pou evite moun ki gen move entansyon epi, si sa nesesè, pou reziste enjistis ak pèsekisyon relijye pou pwoteje jistis ak verite. sa se youn pli enpotan bagaj nan sikhi petet

sikhi pa gen wòl espesifik pou gason ak fanm. Sikhi kwe ke menm enèji egziste nan toulede seks. fi ka fe menm bagay pa egzanp, fe hukamnamas .

Dis guru ak otorite

[modifye | modifye kòd]
 Atik detaye : Singh Sabha Movement.
Yon penti ra nan style Tanjore ki soti nan fen 19yèm syèk la ki dekri dis gourou Sikh yo ak Bhai Bala ak Bhai Mardana.

Tèm " guru " a soti nan mo Sanskrit guruū a, ki vledi pwofesè, moun kap eklere, gid, oswa konseye. Tradisyon ak filozofi Sikhi yo te etabli pa dis gourou soti nan 1469 rive 1708. Chak Guru te ogmante/ajoute epi ranfòse mesaj ansyen Guru a te anseye a, sa ki te lakòz kreyasyon relijyon Sikh la. Guru Nanak te premye gourou a epi li ta chwasi yon nivo disip kòm siksesè. Guru Gobind Singh te dènye gurou ki t gen fòm imen. Anvan lanmò li, Guru Gobind Singh te dekrete an 1708 ke Guru Granth Sāhib la t ap dènye gourou pèpetyèl Sikh yo.


Guru Angad vini apre Guru Nanak, pask li te chiassi pa nanak pou ranplase l. Pita, yon faz enpòtan nan kreye Sikhi nan te vini ak twazyèm siksesè a, Guru Amar Das . Ansèyman Guru Nanak yo t'mete aksan sou pouswit delivrans lan; Guru Amar Das te kòmanse bati yon kominote disip ki byen solid ak inisyativ tanku sanksyone seremoni diferan pou nesans, maryaj ak lanmò. Amar Das te etabli tou sistèm manji (konparab ak yon dyosèz ) pou sipèvizyon klerikal.

Enteryè Akal Takht la

Gourou Sikh yo te mete an plas yon sistèm ki pèmèt relijyon Sikh la fonksyone kòm yon kominote ki ka adapte ak chanjman tan yo. Guru Hargobind te jwe yon wòl enpòtan nan kreyasyon konsèp Akal Takht, ki vle di “twòn sila ki etènèl la”. Li sèvi kòm sant siprèm pou pran desizyon nan Sikhism epi li sitiye anfas Harmandir Sahib nan vil Amritsar. Jodi a, Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee se òganizasyon ki nonmen lidè administrasyon an. Sarbat Khalsa se yon reyinyon istorik kote yon pati reprezantatif nan Khalsa Panth la rasanble nan Akal Takht la, espesyalman pandan evènman tankou Vaisakhi oswa Hola Mohalla, oswa lè gen gwo desizyon pou pran pou tout kominote Sikh la. Yon gurmatā (ki vle di “volonte Gourou a”) se yon desizyon Sarbat Khalsa a pran an prezans Guru Granth Sahib. Yon gurmatā ka sèlman pase sou kestyon ki gen rapò ak prensip fondamantal relijyon Sikh la, epi li obligatwa pou tout Sikh yo swiv li.. [3]

Graph showing Life Spans and Guruship Spans of Sikh Gurus
Dire lavi apwoksimatif ak dire Guruship 10 Sikh Gurus yo

Lekriti Sent yo

[modifye | modifye kòd]

Adi Granth

[modifye | modifye kòd]

  Ādi Granth la te konpile prensipalman pa Bhai Gurdas sou sipèvizyon Guru Arjan an ane 1603 ak 1604. l'ekri nan ekriti Gurmukhī a, ki se yon desandan ekriti Laṇḍā ki t itilize nan Punjab nan epòk sa a. Ekriti Gurmukhī a te estandadize pa Guru Angad, dezyèm gourou Sikh yo, pou itilize nan ekriti Sikh yo e yo panse ekriti Śāradā ak Devanāgarī yo te enfliyanse li. Yo te kreye yon ekriti ki fè otorite pou pwoteje entegrite im ak ansèyman gourou Sikh yo, ansanm ak trèz bhagat Endou ak de bhagat Mizilman nan tradisyon sant mouvman Bhakti nan peyi Zend medyeval la. Trèz bhagat Endou ki te gen ansèyman yo te antre nan tèks la te gen ladan yo Ramananda, Namdev, Pipa, Ravidas, Beni, Bhikhan, Dhanna, Jaidev, Parmanand, Sadhana, Sain, Sur, Trilochan, pandan ke de bhagat Mizilmen yo te Kabir ak sen Soufi Farid . Sepandan, anpil nan bhagat sa yo te depase idantite relijye tradisyonèl yo nan ekriti yo. Pa egzanp, Kabir, ki souvan konsidere kòm Mizilman, deklare nan Ādi Granth la: “Mwen pa Endou ni Mizilman.” [8] Guru yo ki te swiv tradisyon sa a te anseye ke diferan fòm devosyon yo tout vize menm Bondye enfini an. Ādi Granth la se yon premye bouyon Guru Granth Sahib la.

Guru Granth Sahib

[modifye | modifye kòd]
Gurū Granth Sāhib – ekriti prensipal Sikhism nan

  Guru Granth Sahib la se ekriti sakre Sikh yo

Konpilasyon

[modifye | modifye kòd]

Tèks la gen ladan anviwon 6,000 śabad (konpozisyon vès), ki ekri sou fòm pwezi epi mete sou mizik klasik ritmik ansyen nan nò peyi Zend. Pi gwo pati nan ekriti a òganize selon swasant rāga, epi chak Granth rāga sibdivize dapre longè ak otè. Im ki nan ekriti a yo klase prensipalman selon rāga kote yo resite

Lang ak ekriti

[modifye | modifye kòd]
Mul Mantar ekri pa Guru Har Rai, ki montre Ik Onkar nan tèt

Lang prensipal k itilize an ekriti yo rele Sant Bhāṣā, ki se yon lang ki gn rapò ak Punjabi ak Hindi e ki t lajman itilize nan tout nò peyi Zend nan Mwayennaj pa moun ki t sipòte relijyon devosyonèl popilè a ( bhakti ). Tèks la enprime nan ekriti Gurumukhi, yo kwè se Guru Angad ki te devlope li. Lang lan pataje rasin Endo-Ewopeyen yo jwenn nan plizyè lang rejyonal nan peyi Zend. se cool pask sa signifie ke alfebè ki se alfebè anpil punjabi itilize te kreye pa yon sikh guru

Ansèyman

[modifye | modifye kòd]
Yon gwoup mizisyen Sikh yo rele Dhadi nan konplèks Tanp an lò a

Kòm gourou

[modifye | modifye kòd]

Guru Gobind Singh, dizyèm gourou a, te deklare Guru Granth Sahib kòm siksesè li. Avèk desizyon sa a, li mete fen nan tradisyon gourou imen yo, epi li etabli ekriti a kòm reprezantan gourou etènèl ak enpèsonèl la, ki vin sèvi kòm gid espirityèl pou Sikh yo.

Guru Granth Sahib yo enstale nan tout Gurdwara yo. Anpil Sikh bese tèt yo oswa fè yon jès respè lè yo antre nan tanp lan devan li. Nan anpil Gurdwara, yo enstale Guru Granth Sahib la chak maten epi yo mete li nan yon kote pou repoze li nan aswè. Li venere kòm gurbānī etènèl ak kòm otorite espirityèl siprèm nan tradisyon Sikh la.

Kopi Guru Granth Sahib yo pa konsidere kòm senp objè materyèl, men kòm prezans vivan. Dapre Myrvold, yo trete ekriti Sikh yo avèk menm nivo respè ak yon moun vivan, yon ti jan menm jan ak fason premye kretyen yo te onore Levanjil la. An konsekans, yo pa jete ansyen kopi ekriti Sikh yo; okontrè, yo fè yon seremoni dènye respè (fineray) pou yo.

Nan peyi Zend, Guru Granth Sahib te rekonèt ofisyèlman pa Lakou Siprèm peyi Zend kòm yon “moun jidisyè”, sa ki pèmèt li resevwa don epi posede tè. Sepandan, kèk Sikh avèti ke si moun pa byen konprann tèks la, respè ak venerasyon pou li ka vin tounen bibliyolatri, kote fòm fizik ansèyman yo vin objè adorasyon olye de sans espirityèl ak mesaj yo menm.

Relasyon ak Endouyis ak Islam

[modifye | modifye kòd]


menm si Guru Granth Sahib la rekonèt Veda yo, Purana yo ak Koran an, li pa vle di yon pon senkretik ant Endouyis ak Islam kom yon moun petet ta panse, men li mete aksan sou nitnem banis tankou Japu (repetisyon mantra Non diven Bondye a - Waheguru ), olye de pratik tankou priye lè w mete ajenou devan Bondye nan yon direksyon espesifik kom Mizilmen yo fè lè yo priye, oubyen rituèl Endou tankou mete fil; menm si, premye a se yon aspè disiplinè nan adorasyon an, etandone Dhikr (souvni Allah) mete aksan sou li menm jan an tou nan Islam.

Dasam Granth

[modifye | modifye kòd]
Dasam Granth la se yon ekriti Sikh ki gen tèks ki atribiye a Guru Gobind Singh, tankou otobiyografi li Bachittar Natak . Naratif prensipal nan tèks la se sou Chaubis Avtar (24 Avatar dye Endou Vishnu a ), Rudra, Brahma, deyès gèrye Endou Chandi a ak yon istwa sou Rama nan Bachittar Natak .

Dasam Granth la se yon ekriti Sikh ki gen tèks ki atribiye a Guru Gobind Singh. Nan lòt men an, espesyalis yo atribiye travay la a apre lanmò gouru a, paske se yon powèt enkoni ki te ekri li. Dasam Granth la enpòtan pou yon gwo kantite Sikh. Sepandan, li pa gen menm otorite ak Guru Granth Sahib la. Gen kèk konpozisyon Dasam Granth tankou Jaap Sahib ( Amrit Savaiye ), ak Benti Chaupai ki fè pati priyè chak jou ( Nitnem ) pou Sikh yo. Premye vèsè priyè ardās la soti nan Chandi di Var . Dasam Granth la se lajman yon vèsyon mitoloji Endou ki soti nan Puranas yo: istwa sekilye ki soti nan plizyè sous yo rele Charitro Pakhyan — istwa pou pwoteje gason neglijan kont danje lanvi.

Gen anpil vèsyon Dasam Granth ki egziste, epi otantisite Dasam Granth la vin tounen youn nan sijè ki pi deba nan Sikhism nan epòk modèn nan. Akali Nihang yo konsidere Dasam ak Sarbloh Granth kòm ekstansyon Guru Granth Sahib la. [4] Tèks la te jwe yon wòl enpòtan nan listwa Sikh la, men nan epòk modèn yo, gen pati nan tèks la ki te lakòz antipati ak diskisyon nan mitan Sikh yo.

Sarbloh Granth la se yon tèks sakre ki gen 6,500 estwòf powetik tradisyonèlman atribiye a Guru Gobind Singh. Entelektyèl yo, bò kote pa yo, atribiye travay la a apre lanmò gouru a, paske se yon powèt enkoni ki ekri li. [5] Ekriti sa a genyen, ansanm ak plizyè sijè, Atizay Sikh ak Lwa Lagè yo . Akali Nihang yo lajman adore ekriti sa a, epi anpil Sikh ki pa Nihang rejte li kòm yon travay otantik 10yèm gouru a. [6] Dapre Harbans Singh, otantisite travay la rejte sou baz stil ekriti li ak metriz pwezi li ki pa koresponn ak travay Dasam Granth Guru Gobind Singh la. Epitou, tèks la mansyone yon travay ki te konpoze an 1719, byen apre lanmò Guru Gobind Singh. [7] WH McLeod date travay la nan fen 18yèm syèk la epi li kwè se yon powèt enkoni ki te ekri li, ki te erèman atribiye a dizyèm gouru a. [8]

Janamsakhis

[modifye | modifye kòd]
 Atik detaye : Singh Sabha Movement.

Janamsākhī yo (literallman istwa nesans ) se ekriti ki di ke yo se biyografi Guru Nanak. Malgre ke yo pa ekriti nan sans ki pi strik la, yo bay yon gade ajyografik sou lavi Guru Nanak ak kòmansman Sikhism nan.

Obsèvans

[modifye | modifye kòd]
Darbar Sahib nan yon Gurdwara

Sikh pratikan yo swiv pratik ak tradisyon ki etabli depi lontan pou yo ranfòse epi eksprime lafwa yo. Yo ankouraje resite non diven Bondye a, Waheguru, chak jou, epi sonje pasaj espesifik nan Guru Granth Sahib, tankou im Japu yo (oswa Japjī, ki vle di “chante”), espesyalman touswit apre leve epi benyen. Sikh ki batize yo resite priyè maten yo, priyè aswè a, ak priyè lannwit lan. Nan lavi familyal, yo konn li pasaj nan ekriti yo epi ale nan Gurdwara (yo rele tou gurduārā, ki vle di “pòt ki mennen nan Bondye”). Gen anpil Gurdwara ki byen konstwi epi byen konsève nan tout peyi Zend, ansanm ak nan prèske tout peyi kote Sikh yo prezan. Gurdwara yo ouvè pou tout moun, kèlkeswa relijyon, orijin, kas oswa ras yo. [9]

Adorasyon nan yon Gurdwara konsiste prensipalman nan chante pasaj ki soti nan Guru Granth Sahib. Sikh yo souvan mete ajenou devan ekriti sakre a lè yo antre nan Gurdwara a. Resitasyon Ardas, ki soti nan dizwityèm syèk la, se tou yon pratik enpòtan pou Sikh yo. Ardas yo raple soufrans ak glwa kominote a nan tan pase, epi yo mande favè diven pou tout limanite..

Gurdwara a se tou kote yo fè pratik istorik Sikh langar la oubyen repa kominotè a. Tout gurdwara yo ouvè pou nenpòt moun, kèlkeswa lafwa yo, pou yon repa gratis, ki toujou vejetaryen. Moun yo manje ansanm, e volontè kominote Sikh yo antreteni epi sèvi kwizin nan.

Festival/evènman Sikh yo

[modifye | modifye kòd]

Guru Amar Das te chwazi festival pou selebre pa Sikh yo tankou Vaisakhi, kote li te mande Sikh yo pou yo rasanble epi pataje festivite yo kòm yon kominote.

Vaisakhi se youn festival ki pi enpòtan pou Sikh yo, alòske lòt festival enpòtan komemore nesans, lavi gourou yo ak mati Sikh yo. Nan listwa, festival sa yo te baze sou kalandriye linè a , kalandriye Bikrami . An 2003, SGPC a, òganizasyon Sikh ki responsab antretyen gurdwara istorik Punjab yo, te adopte kalandriye Nanakshahi a . [10] Nouvo kalandriye a trè kontwovèse pami Sikh yo e li pa aksepte pa tout sikh yo. Festival Sikh yo enkli bagay sa yo:  

  • Band Chor Diwas (oswa Diwali Sikh) se yon lòt festival Sikh enpòtan nan listwa li. Nan dènye ane yo, olye de Diwali, kalandriye apre 2003 ke SGPC te pibliye a te rele li Bandi Chhor Divas man yon moun ka di toulede onetman.
  • Hola Mohalla se yon tradisyon Guru Gobind Singh te kòmanse. Li kòmanse jou apre Sikh yo selebre Holi, pafwa yo rele li Hola . Guru Gobind Singh te modifye Holi ak yon festival twa jou ki gen ladan Hola Mohalla, ki se yon ekstansyon pou atizay masyal. Ekstansyon an te kòmanse jou apre festival Holi a nan Anandpur Sahib, kote sòlda Sikh yo te konn antrene nan batay fo, fè konpetisyon nan monte cheval, atletik, tire flèch ak egzèsis militè.

Seremoni ak koutim

[modifye | modifye kòd]
Maryaj Sikh

Sikh yo te sipòte epi ede devlope gwo tradisyon pelerinaj nan sit sakre tankou Harmandir Sahib, Anandpur Sahib, Fatehgarh Sahib, Patna Sahib, Hazur Nanded Sahib, Hemkund Sahib ak lòt ankò. Pelerinaj Sikh yo ak Sikh ki soti nan lòt sèk yo abitye konsidere sa yo kòm sakre epi fè pati Tirath yo. Hola Mohalla ki antoure festival Holi a, pa egzanp, se yon rasanbleman seremoni ak koutim chak ane nan Anandpur Sahib ki atire plis pase 100,000 Sikh. Gwo tanp Sikh yo gen yon sarovar kote kèk Sikh pran yon beny koutim. Gen kèk ki pote dlo sakre nan tank la lakay yo, sitou pou zanmi ak fanmi ki malad, yo kwè ke dlo sit sakre sa yo gen pouvwa restorasyon ak kapasite pou pirifye karma yon moun. [11] Diferan gourou Sikh yo te gen diferan apwòch pou pelerinaj.

Lè yon timoun fèt, yo ouvri Guru Granth Sahib ji a ann yon paj oaza epi yo bay timoun nan non li avèk premye lèt ki anlè agòch paj gòch la. Tradisyonalman, Yo bay tout ti gason non fanmi Singh, epi yo bay tout ti fi non fanmi Kaur (se te yon tit yo te konn bay yon moun lè l te rantre nan Khalsa a).

Rit maryaj Sikh la gen ladan seremoni anand kāraj la. Seremoni maryaj la fèt devan Guru Granth Sahib la pa yon Khalsa batize, Granthi nan Gurdwara a. [12] Rekonesans ofisyèl ak adopsyon li te vini an 1909, pandan Mouvman Singh Sabha a.

Lè yon Sikh mouri, tradisyonalman, yo boule kò a. Si sa pa posib, yo kap itilize nenpòt mwayen ki respekte pou debarase kò a. Yo fè priyè kīrtan sōhilā ak ardās yo pandan seremoni fineray la (yo rele sa antim sanskār ). [13]

Inisyasyon ak Khalsa a

[modifye | modifye kòd]

Khalsa (ki vle di "pi ak souveren") se non kolektif Guru Gobind Singh te bay, bay Sikh ki te inisye nèt lè yo te patisipe nan yon seremoni yo rele ammrit sañcār (seremoni nèkta). [14] Pandan seremoni sa a, yo brase dlo sikre ak yon nepe de bò pandan y ap chante priyè liturjik; yo ofri l bay Sikh ki inisye a, ki bwè l nan yon rituèl. Anpil Sikh pa inisye fòmèlman e nèt, paske yo pa sibi seremoni sa a, men yo respekte kèk konpozan Sikhism epi yo idantifye tèt yo kòm Sikh. Sikh ki inisye a, ke yo kwè ki fèt ankò, yo rele Amritdhari oswa Khalsa Sikh, alòske moun ki pa inisye oswa ki pa batize yo rele Kesdhari oubyen Sahajdhari Sikh. [14]

Premye fwa seremoni sa a te fèt se te nan Vaisakhi, ki te sou 30 mas 1699 nan Anandpur Sahib nan Punjab. Se nan okazyon sa a Gobind Singh te batize Pañj Piārē yo – senk moun byenneme yo, ki te batize Guru Gobind Singh li menm. Gason ki te inisye yo te resevwa non fanmi Singh, ki vle di "lyon", alòske fi Sikh ki te batize yo te resevwa non fanmi Kaur, ki vle di "prenses". [14]

Sikh ki batize yo toujou mete senk bagay, yo rele senk K yo (an lang Punjabi yo rele punj kakkē oubyen punj kakar ). Nan Senk bagay yo li genyen: kēs (cheve ki pa koupe), kaṅghā (ti peny an bwa), kaṛā (braslè sikilè an asye oubyen an fè), kirpān (epe/ponya), ak kacchera (kilòt koton). Senk K yo gen tou de objektif pratik ak senbolik.

Istwa

[modifye | modifye kòd]

 

Kat jeyografik Punjab, kote Sikhism nan soti, kont fwontyè aktyèl yo.

Sikism te kòmanse nan zòn 15yèm syèk la. Guru Nanak (1469–1539), fondatè Sikism nan, te fèt nan vilaj Rāi Bhōi dī Talwandī, ke yo rele kounye a Nankana Sahib (nan Pakistan jodi a). Paran li te Endou Khatri Punjabi . Dapre ajografi Puratan Janamsakhi te konpoze plis pase de syèk apre lanmò li e pwobableman baze sou tradisyon oral, Guru Nanak te montre enterè nan relijyon ak lavi espirityèl depi li te timoun, epi li te pase anpil tan ak asèt vwayaje ak moun ki sen. [1] Zanmi pwòch li te Mardana, yon Mizilman. Ansanm, yo te konn chante im devosyonèl devan piblik pandan nwit, epi yo te konn benyen nan rivyè a nan maten. Yon jou, pandan yon beny abityèl, Nanak te disparèt, epi fanmi li te panse li te nwaye. Twa jou apre, li te retounen epi li te deklare: “Pa gen Endou, pa gen Mizilman” (“nā kōi hindū nā kōi musalmān”). Apre sa, li te kòmanse preche ansèyman li yo ki vin fòme baz Sikhism. An 1526, Guru Nanak, nan laj anviwon 50 an, te fonde yon ti kominote nan Kartarpur, epi disip li yo te vin rele Sikh.. Malgre ke kont egzak itinerè li a pa klè, kont ajyografik yo di li te fè senk gwo vwayaj, ki te kouvri plizyè milye mil: premye vwayaj la te nan direksyon lès nan direksyon Bengal ak Assam ; dezyèm nan nan direksyon sid nan direksyon Andhra ak Tamil Nadu ; twazyèm nan nan direksyon nò nan Kashmir, Ladakh, ak Mòn Sumeru nan Tibet ; epi katriyèm nan nan Bagdad . Nan dènye vwayaj li a, li te retounen sou rivaj rivyè Ravi a pou l fini jou li yo.

Gen de teyori ki opoze youn ak lòt sou ansèyman Guru Nanak yo. Youn, dapre Cole ak Sambhi, baze sou Janamsakhis yo ki gen yon nati ajyografik, epi li deklare ke ansèyman Nanak yo ak Sikhism te yon revelasyon ki soti nan Bondye, olye de yon mouvman pwotestasyon sosyal oswa yon tantativ pou rekonsilye Endouyism ak Islam nan 15yèm syèk la.Lòt teyori a deklare ke Nanak te yon gourou espirityèl. Dapre Singha, Sikhism pa aksepte lide enkarnasyon oswa pwofesi, men li mete aksan sou konsèp Guru a kòm yon nanm eklere, pa yon enkarnasyon Bondye ni yon pwofèt. Dezyèm teyori a kontinye eksplike ke Janamsakhis yo pa t ekri pa Nanak li menm, men pa disip ki vin apre yo, san gwo atansyon pou presizyon istorik, e yo gen anpil lejann ak mit ki te ajoute pou montre respè pou li. Dapre Cole ak Sambhi, tèm “revelasyon” nan Sikhism pa limite sèlman ak ansèyman Nanak yo, men li pwolonje pou tout Guru Sikh yo, ansanm ak pawòl gason ak fanm ki nan diferan epòk ki te rive nan konesans diven atravè meditasyon. Li gen ladan tou pawòl bhagat ki pa Sikh, kèk ki te viv anvan nesans Nanak, epi ki gen ansèyman yo antre nan ekriti Sikh yo.Guru Granth Sahib ak ansèyman Guru yo mete aksan sou lide ke Sikhism pa konsantre sou tande vwa ki soti nan Bondye, men sou transfòmasyon lespri imen an, kote nenpòt moun ka reyalize eksperyans dirèk ak pèfeksyon espirityèl nenpòt lè.

Enfliyans istorik yo

[modifye | modifye kòd]

  Devlopman Sikhism nan te enfliyanse pa mouvman Bhakti a; sepandan, Sikhism nan pa t sèlman yon ekstansyon mouvman Bhakti a. Sikhism, pa egzanp, pa t dakò ak kèk nan opinyon sen Bhakti yo Kabir ak Ravidas. [15] Sikhism nan te devlope pandan rejyon an te anba kontwòl Anpi Mughal la. De nan gourou Sikh yo, Guru Arjan ak Guru Tegh Bahadur, te refize konvèti nan Islam epi yo te tòtire epi egzekite pa dirijan Mughal yo. Pèsekisyon Sikh yo nan epòk Islamik la te deklanche fondasyon Khalsa a, kòm yon lòd pou libète konsyans ak relijyon. [16] Yon Sikh dwe enkarne kalite yon "Sant-Sipāhī".  yon sòlda sen .

Guru Nanak k ap eksplike ansèyman Sikh yo bay Sadhus yo

Apre kreyasyon li, Sikhism te grandi pandan l t ap vin gen plis konvèti pami Endou ak Mizilman nan rejyon Punjab la. An 1539, Guru Nanak te chwazi disip li Lahiṇā kòm siksesè pou Guruship la olye de nenpòt nan pitit gason l yo. Yo te rele Lahiṇā Guru Angad e li te vin dezyèm gourou Sikh yo. Nanak te konfere chwa li nan vil Kartarpur sou bò larivyè Ravi a. Sri Chand, pitit gason Guru Nanak la, te yon nonm relijye tou, epi li te kontinye pwòp kominote Sikh li a. Disip li yo te vin konnen kòm Udasi Sikh yo, premye sèk paralèl Sikhism ki te fòme nan listwa Sikh . Udasi yo kwè ke Guruship la te dwe ale jwenn Sri Chand, piske li te yon nonm ki te gen abitid relijye anplis ke li te pitit gason Nanak. [17]

Anvan Guru Angad te rantre nan komin Guru Nanak la, li te travay kòm yon pujari (prèt) ak pwofesè relijye ki te santre sou deyès Endou Durga . [18] Sou konsèy Nanak, Guru Angad te demenaje soti Kartarpur pou ale Khadur, kote madanm li Khivi ak pitit li yo t ap viv, jiskaske li te rive pon divizyon ki te genyen ant disip li yo ak Udasi yo. Guru Angad te kontinye travay Guru Nanak te kòmanse a epi li resevwa anpil kredi pou estandadize ekriti Gurmukhī a jan yo itilize l nan ekriti sakre Sikh yo.

Guru Amar Das te vin twazyèm gourou Sikh la an 1552 a laj de 73 an. Li te respekte tradisyon Vaishnavism Endouyis la pandan yon bon pati nan lavi li, anvan li te rantre nan komin Guru Angad la. Goindval te vin tounen yon sant enpòtan pou Sikhism pandan Guruship Guru Amar Das la. Li te yon refòmatè, epi li te dekouraje moun mete vwal sou figi fanm yo (yon koutim Mizilman) ansanm ak sati (yon koutim Endou). [19] Li te ankouraje pèp Kshatriya a pou goumen pou pwoteje moun epi pou jistis, li te deklare ke sa se Dharma . Guru Amar Das te kòmanse tradisyon pou nonmen <i id="mwByM">manji</i> (zòn administrasyon relijye ak yon chèf nonmen yo rele sangatias ), [20] li te prezante sistèm dasvandh (dim) pou koleksyon revni nan non guru a epi kòm yon resous relijye kominotè, ak tradisyon langar Sikhism ki renome kote nenpòt moun, san okenn diskriminasyon, te kapab jwenn yon repa gratis nan yon plas kominotè. Koleksyon revni nan men Sikh yo atravè moun nonmen nan rejyon an te ede Sikhism grandi. [20]

Guru Amar Das te nonmen disip li ak bofis li Jēṭhā kòm pwochen Guru a, ki te vin konnen kòm Guru Ram Das. Nouvo Guru a te fè fas ak opozisyon nan men pitit gason Guru Amar Das yo, e poutèt sa li te deplase sant kominote Sikh la sou tè Guru Amar Das te idantifye kòm Guru-ka-Chak. Li te etabli kominote Sikh la sou sit sa a, epi yo te rele li Ramdaspur, dapre non li. Vil la te grandi piti piti e li te vin tounen Amritsar, ki jodi a konsidere kòm vil ki pi sakre nan Sikhism. Guru Ram Das te elaji sistèm manji a pou òganize nonman klerikal nan tanp Sikh yo, epi pou ranmase resous pou sipòte mouvman Sikh la ni nan plan teyolojik ni ekonomik.

An 1581, Guru Arjan, pi jèn pitit gason Guru Ram Das la, te vin senkyèm gourou Sikh yo. Chwa siksesè a, jan sa te pase pandan prèske tout listwa siksesyon gourou Sikh yo, te mennen nan diskisyon ak divizyon entèn nan mitan Sikh yo. Pi gran pitit gason Guru Ram Das la, ki te rele Prithi Chand, yo sonje l nan tradisyon Sikh la kòm yon moun ki te opoze Guru Arjan ak fòs, sa ki te kreye yon faksyon nan kominote Sikh ke Sikh ki te swiv Guru Arjan yo te rele Minaas (literalman, "vakabon").

Sikh yo sonje Guru Arjan pou anpil reyalizasyon. Li te bati premye Harimandir Sahib la (ki pita te vin tounen Tanp an lò a). Li te yon powèt, epi li te kreye premye edisyon tèks sakre Sikh la ke yo rekonèt kòm Ādi Granth (literalman "premye liv la") epi li te gen ladan l ekri senk premye gourou yo ak lòt 13 sen Endou ak 2 sen Soufi Mizilman ki te eklere. An 1606, anperè Mughal Jahangir te tòtire epi touye l, paske li te refize konvèti nan Islam. Mati li konsidere kòm yon evènman enpòtan nan listwa Sikhism. [16]

Avansman politik

[modifye | modifye kòd]

Apre mati Guru Arjan, pitit gason li, Guru Hargobind, te vin sizyèm Guru Sikh yo nan laj onz an. Nan peryòd sa a, Sikhism te evolye anpil, e li te vin pa sèlman yon mouvman espirityèl, men tou yon mouvman ki te gen dimansyon politik. Guru Hargobind te pote de nepe, youn ki reprezante otorite espirityèl epi lòt la ki reprezante otorite tanporèl, sa ki reflete konsèp Miri-Piri a. Dapre tradisyon Sikh la, Guru Arjan te mande pitit gason li pou l devlope yon fòs defans pou pwoteje kominote Sikh la, epi pou li toujou rete antoure pa disip ame. Se anba Guru Hargobind mouvman Sikh la te kòmanse òganize yon milis ame. Pita, fòs Mughal yo te arete Guru Hargobind e yo te kenbe li nan prizon nan Gwalior. Li pa klè konbyen tan li te pase nan prizon an, paske diferan sous bay chif ki varye ant de ak douz ane. Li te marye ak twa madanm, li te bati yon fò pou defann Ramdaspur, epi li te etabli yon tribinal fòmèl yo rele Akal Takht, ki jodi a konsidere kòm youn nan pi gwo otorite relijye nan tradisyon Khalsa Sikh la.

An 1644, Guru Hargobind te nonmen pitit pitit li, Guru Har Rai, kòm pwochen Guru a. Nan peryòd sa a, Anperè Mughal Shah Jahan te eseye itilize estrateji politik pou febli tradisyon Sikh la, sitou nan divize epi enfliyanse pwosesis siksesyon an. Li te bay tè ak sipò bay Dhir Mal, yon lòt pitit pitit Guru Hargobind ki te rete nan Kartarpur, epi li te eseye ankouraje Sikh yo pou rekonèt Dhir Mal kòm siksesè lejitim Guru Hargobind. Dhir Mal te menm bay deklarasyon an favè otorite Mughal yo epi li te kritike granpapa li, Guru Arjan. Guru Hargobind te rejte Dhir Mal, e Dhir Mal te refize remèt vèsyon orijinal Guru Granth Sahib li te genyen an. Sitiyasyon sa a te lakòz yon divizyon nan kominote Sikh la..

Guru Har Rai gen renome pou lefèt ke li te rankontre Dara Shikoh pandan yon epòk kote Dara Shikoh ak ti frè li Aurangzeb te nan yon gwo batay pou siksesyon. Aurangzeb te rele Guru Har Rai, ki te refize ale epi li te voye pi gran pitit gason li Ram Rai nan plas li. [21] Anperè a te jwenn yon vèsè nan ekriti Sikh la ki te ensilte Mizilman yo, epi Ram Rai te dakò ke se te yon erè epi li te chanje li. Konsa, Ram Rai te fè Aurangzeb plezi, men li pa t fè Guru Har Rai plezi ki te ekskominike pi gran pitit gason li a. Li te nonmen pi piti pitit gason li Guru Har Krishan pou siksesè li an 1661. Aurangzeb te reponn lè li te bay Ram Rai yon jagir (sibvansyon tè). Ram Rai te fonde yon vil la epi li te jwi patwonaj Aurangzeb; vil la te vin konnen kòm Dehradun, apre Dehra ki refere a tanp Ram Rai a. Sikh ki te swiv Ram Rai yo te vin konnen kòm Ramraiya Sikhs. Guru Har Krishan te vin wityèm gouru a a laj de senk an, epi li te mouri ak varyòl anvan li te gen uit an. Pa gen okenn im konpoze pa twa gourou sa yo ki enkli nan Guru Granth Sahib la.

Guru Tegh Bahadur, tonton Guru Har Krishan, te vin gourou an 1665. Tegh Bahadur te reziste kont konvèsyon fòse Pandit Kachmir yo ak moun ki pa Mizilman pou vin Islam, epi yo te koupe tèt li an piblik an 1675 sou lòd anperè Mughal Aurangzeb nan Delhi paske li te refize konvèti nan Islam. Koupe tèt li a te traumatize Sikh yo. Yo te boule kò li nan Delhi, pandan Sikh yo te pote tèt la an sekrè epi yo te boule l nan Anandpur . Pitit gason l lan, Gobind Rai, te pran plas li, ki te militarize disip li yo lè li te kreye Khalsa a an 1699, epi li te batize Pañj Piārē a. Depwi lè sa a, yo te konnen l kòm Guru Gobind Singh, epi yo te redefini idantite Sikh la kòm yon fòs politik ki reziste kont pèsekisyon relijye.

Konfederasyon Sikh la ak ogmantasyon Khalsa a

[modifye | modifye kòd]

Guru Gobind Singh te inogire Khalsa an 1699 kòm otorite tanporèl Sikh yo. Li te kreye yon kominote ki ini objektif espirityèl ak responsablite politik ak militè. Yon ti tan anvan lanmò li, Guru Gobind Singh te deklare Guru Granth Sahib kòm otorite espirityèl siprèm pou Sikh yo.

Apre lanmò Guru Gobind, Banda Singh Bahadur te vin kòmandan an chèf Khalsa a. Li te òganize rebelyon sivil la epi li te aboli oswa sispann sistèm Zamindari a pandan l te aktif epi li te bay kiltivatè yo pwopriyete tè pa yo.

Anpi Sikh la, ak kapital li nan Lahore, te kouvri prèske 200,000 mil kare (520,000 kilomèt kare) ki enkli sa ki jodi a se nòdwès soukontinan Endyen an. Anpi a te antre nan yon trete ak pisans kolonyal Britanik yo kote tou de bò yo te rekonèt Rivyè Sutlej kòm liy limit, epi yo te dakò pou yo pa anvayi teritwa youn lòt. Maharaja Ranjit Singh kite yon eritaj enpòtan, sitou nan restorasyon ak elajisman Harmandir Sahib, ki se gurdwara ki pi respekte nan Sikhism, e ki vin pi byen konnen kòm “Tanp an lò” akòz mab ak lò yo te itilize pou dekore li. Apre lanmò Ranjit Singh an 1839, Anpi Sikh la te tonbe nan dezòd, paske li pa t kite yon sistèm gouvènman solid ni yon pwosesis siksesyon ki estab. Anpi a te rapidman febli, pandan faksyon entèn yo te divize Sikh yo epi sa te mennen nan Lagè Anglo-Sikh yo. Fòs Britanik yo te finalman bat lame Khalsa yo, ki te deja dezòdone ak demoralize, epi yo te kraze pouvwa yo. Pi jèn pitit gason Ranjit Singh la, Duleep Singh, te vin sou pouvwa pou yon ti tan, men li te arete epi egzile apre defèt Sikh yo.

Mouvman Singh Sabha a

[modifye | modifye kòd]

Singh Sabha Movement, yon mouvman pou renesans Sikhi, te chèche revitalize Khalsa apre defèt Sikh yo nan lagè kont Britanik yo, espesyalman apre Dezyèm Gè Anglo-Sikh la, ansanm ak bès ak koripsyon enstitisyon Sikh yo pandan peryòd kolonyal la, epi nan kontèks pwoselitism lòt gwoup relijye nan Punjab. Mouvman an te kòmanse nan ane 1870 yo, epi apre yon peryòd rivalite ant diferan faksyon, li te finalman ini anba Tat Khalsa, avèk objektif pou revitalize pratik ak enstitisyon Sikh yo.

Dènye Maharaja Anpi Sikh la, Duleep Singh, te konvèti nan Krisyanis an 1853, yon evènman kontwovèsyal men enfliyan nan listwa Sikh la. Ansanm ak konvèsyon li a, epi apre Anpi Sikh la te fin fonn epi rejyon an te fè pati Anpi Britanik kolonyal la, aktivite pwoselitism kretyen yo, Brahmo Samajis, Arya Samaj, Mizilman Anjuman-i-Islamia ak Ahmadiyah te chèche konvèti Sikh yo nan soukontinan nòdwès Endyen an nan lafwa respektif yo. [22] Devlopman sa yo te lanse Mouvman Singh Sabha a. [23] [22]

Premye reyinyon Singh Sabha Movement te fèt nan Harmandir Sahib nan Amritsar an 1873. Li te sitou inisye pa Sanatan Sikh yo, ansanm ak Giani yo, prèt yo ak granthi yo. Yon ti tan apre, Nihang Sikhs yo te kòmanse enfliyanse mouvman an, epi pita Tat Khalsa te lanse yon kanpay òganize ki te byen vit vin dominan nan kòmansman ane 1880 yo. Mouvman an te vin tounen yon konfwontasyon ant Sanatan Sikh yo ak Tat Khalsa yo sou fason pou defini ak entèprete Sikhi

Sanatan Sikh yo, ki te dirije pa Khem Singh Bedi—ki te deklare li se yon desandan dirèk Guru Nanak—ansanm ak Avtar Singh Vahiria ak lòt lidè, te defann yon vizyon plis enklizif kote Sikhism te konsidere kòm yon branch refòme nan Endouyis. Okontrè, Tat Khalsa te fè kanpay pou yon idantite Sikh ki pi eksklizif, yo pa t dakò ak Sanatan Sikh yo, e yo t ap chèche modènize ak defini klèman Sikhism kòm yon tradisyon apa. Singh Sabha Movement te elaji nan nò ak nòdwès soukontinan Endyen an, sa ki te mennen nan kreyasyon plis pase 100 Singh Sabha. Nan premye deseni 20yèm syèk la, enfliyans Tat Khalsa te ogmante nan fason Sikhism te entèprete ak nan kontwòl Gurdwara yo.

Tat Khalsa a te elimine pratik Brahmanik yo tankou itilizasyon dife yagna, e yo te ranplase yo ak seremoni maryaj Anand Karaj, dapre ekriti Sikh yo. Yo te retire zidòl ak imaj Guru Sikh yo nan Harmandir Sahib an 1905, pratik ki te parèt pandan administrasyon mahants yo nan ane 1800 yo. Yo te lanse yon kanpay sistematik pou estandadize aparans ak fonksyon gurdwara yo, pandan y ap baze sou ekriti Sikh yo ak tradisyon byen bonè pou “pirifye” idantite Sikhi a.

Siksesè espirityèl yo pou Singh Sabha a enkli mouvman Akali nan ane 1920 yo, ansanm ak Komite Shiromani Gurdwara Parbandhak (SGPC) modèn nan, yon kò administrasyon gurdwara, ak pati politik Akali Dal la.

Divizyon peyi Zend

[modifye | modifye kòd]
Gurudwara demoli ak rès zo viktim yo ki te boule pasyèlman kouche atè a, apre masak Rawalpindi yo nan mwa mas 1947, ki te vin anvan divizyon an epi ki te premye vyolans ki gen rapò ak divizyon an nan Punjab ki te montre siy klè netwayaj etnik.

Sik yo te patisipe epi kontribye nan mouvman endepandans Endyen an ki te dire plizyè dizèn ane nan premye mwatye 20yèm syèk la. Finalman, lè Anpi Britanik la te rekonèt peyi Zend endepandan, tè a te divize an de pati: peyi Zend ak majorite Endou ak Pakistan ak majorite Mizilman (Lès ak Lwès) an 1947. Dapre Banga, divizyon an te yon evènman enpòtan nan istwa Sikh la. [24] Sikh yo te istorikman viv nan rejyon nòdwès soukontinan Endyen an sou tou de bò liy divizyon an (" Liy Radcliffe "). Dapre Banga ak lòt entelektyèl, Sik yo te fòtman opoze demand Lig Mizilman yo epi yo te wè sa kòm "pèpetuasyon dominasyon Mizilman an" ak politik Rasis kontre Sikh nan sak te fè pati Anpi Sikh la sèlman san ane anvan. Kòm sa yo, òganizasyon Sikh yo, tankou Chèf Khalsa Dewan ak Shiromani Akali Dal ki te dirije pa Mèt Tara Singh, te kondane Rezolisyon Lahore a ak mouvman pou kreye Pakistan, yo te wè li kòm yon posiblite pou yo pèsekite l; kidonk, Sik yo te fòtman opoze divizyon peyi Zend lan . Pandan diskisyon yo ak otorite kolonyal yo, Tara Singh te parèt kòm yon lidè enpòtan ki te fè kanpay pou anpeche divizyon peyi Zend kolonyal la epi pou rekonesans Sikh yo kòm yon twazyèm kominote. [24]

Lè yo te anonse separasyon an, nouvo liy fwontyè a te divize popilasyon Sikh la epi li te kreye gwo tansyon. Ansanm ak Endou yo, Sikh yo te sibi vyolans òganize ak revòlt nan Pakistan Lwès, sa ki te lakòz yon migrasyon masiv sou bò Endyen an, kote anpil moun te kite dèyè pwopriyete yo ak kote sakre yo. Sepandan, vyolans la pa t soti nan yon sèl bò sèlman. Pandan Sikh yo t ap deplase sou bò lès liy separasyon an, kèk ladan yo te fè reprezay kont Mizilman yo, sa ki te fòse anpil Mizilman kite zòn yo pou antre nan Pakistan. Anvan separasyon an, Sikh yo te reprezante anviwon 15% nan popilasyon Punjab Lwès la, pandan majorite a te Mizilman (apeprè 55%). Malgre sa, Sikh yo te fòme yon elit ekonomik enpòtan nan rejyon an, avèk gwo reprezantasyon nan aristokrasi lokal la, epi yo te gen prèske 700 Gurdwara ak anviwon 400 enstitisyon edikasyonèl ki te sèvi kominote yo. Anvan divizyon an, te deja gen plizyè konfli ant majorite Mizilman yo ak minorite Sikh yo, tankou diskisyon sou pratik jhatka kont halal, lit sou pwopriyetè Gurdwara Shaheed Ganj nan Lahore (ke Mizilman yo te vle konvèti an moske pandan Sikh yo te defann li kòm Gurdwara), ansanm ak demann gouvènman pwovens Mizilman an pou ranplase ekriti Gurmukhi a ak ekriti Arab-Pèsik Nastaliq nan lekòl yo. Pandan Konferans Simla an jen 1945, anba lidèchip Lord Wavell, lidè Sikh yo te okòmansman mande pou yo rekonèt kòm yon twazyèm kominote, men yo te abandone pozisyon sa a pou sipòte yon peyi Zend ini kote Sikh, Endou ak Mizilman ta viv ansanm anba yon konstitisyon ki sanble ak modèl Swis la. Lig Mizilman an te rejte pwopozisyon sa a epi li te ensiste pou Pakistan genyen tout Punjab la. Finalman, lidè Sikh yo te favorize yon divizyon teritwa a, epi Komite Travay Kongrè a te sipòte rezolisyon pou divize Punjab ak Bengal.

Pèsonèl Enfantri Lejè Sikh yo ap defile pandan parad Jou Repiblik la nan Nouvo Delhi, peyi Zend.

Ant mas 1947 rive jiskaout 1947, yon seri revòlt, dife ki te mete kay boule, piyaj pwopriyete Sikh yo, asasina lidè Sikh yo, ak touye moun nan distri Jhelum, Rawalpindi, Attock ak lòt zòn te mennen Tara Singh pou rele sitiyasyon nan Punjab la yon “gè sivil”, pandan Lord Mountbatten te deklare ke “preparasyon pou gè sivil te deja ap fèt.” Revòlt yo te lakòz premye vag migrasyon yo depi avril, kote anviwon 20,000 moun te kite nòdwès Punjab pou ale Patiala. Nan Rawalpindi, 40,000 moun te rete san kay. Lidè Sikh yo te fè plizyè apèl dezespere pou èd, men tout kominote relijye yo t ap soufri nan dezòd politik la. Sikh yo te reprezante sèlman anviwon 4 milyon sou 28 milyon moun nan Punjab, epi 6 milyon sou prèske 400 milyon nan tout peyi Zend; yo pa t majorite menm nan yon sèl distri.

Lè yo te anonse liy divizyon an ofisyèlman nan mwa Out 1947, vyolans lan te rive nan yon nivo san parèy. Sikh yo te pami kominote relijye ki te pi afekte yo, ni an tèm de lanmò, ni an tèm de pèt pwopriyete, blesi, chòk ak dezòd jeneral. Sikh yo ak Mizilman yo te tou de viktim epi otè zak vyolans revanj youn kont lòt. Estimasyon kantite moun ki mouri yo varye ant 200,000 ak 2 milyon Sikh, Endou ak Mizilman. Te gen anpil ka vyòl ak swisid an mas pami fanm Sikh yo ki te pran kòm prizonye, ansanm ak yon gwo egzòd Sikh ki t ap kite Pakistan ki fèk kreye a pou ale nan peyi Zend ki fèk vin endepandan. Divizyon an te pwodui sa Banga dekri kòm “pi gwo konvwa refijye apye ki anrejistre nan listwa limanite,” ki te plis pase 100 kilomèt longè, epi ki te gen anviwon 300,000 moun, sitou Sikh ki te blese, dezespere, ak fache. Refijye Sikh ak Endou ki soti Pakistan te antre nan peyi Zend, pandan refijye Mizilman ki soti nan peyi Zend te antre nan Pakistan, nan yon gwo echanj popilasyon ant de nouvo eta yo.

Khalistan

[modifye | modifye kòd]
Sikh nan Lond ap pwoteste kont gouvènman Endyen an.

Moun Sikh yo

[modifye | modifye kòd]
Sikh nan peyi Zend
Eta/Teritwa Inyon an Pousantaj
Pendjab 57.7%
Chandigarh 13.1%
Haryana 4.9%
Delhi 3.4%
Uttarakhand 2.3%
Jammu ak Kachmir 1.9%
Rajasthan 1.3%
Himachal Pradesh 1.2%
Sikh nan Kanada [25]
Pwovens/Teritwa Pousantaj
Kolonbi Britanik 5.9%
Manitoba 2.7%
Alberta 2.5%
Ontario 2.1%
Yukon 1.0%
Sikh nan Angletè
Rejyon Pousantaj
Midlands Lwès 2.9%
Gran Lond 1.6%
Midlands de Lès 1.1%
Sikh nan Ostrali [26]
Eta/Teritwa Pousantaj
Viktorya 1.4%
Sid Ostrali 1.0%
Teritwa Kapital Ostralyen an 1.0%
Sikh nan Nouvèl Zelann [27]
Rejyon Pousantaj
Bè Plenty 1.6%
Okland 1.5%

Estimasyon ki soti an 2019 montre Sikhi gen anviwon 25–30 milyon disip atravè lemond. Yon estimasyon Charles Preston an 2020 bay yon chif apeprè 29,254,000 Sikh globalman. Dapre Pew Research Center, plis pase 9 sou 10 Sikh yo viv nan India, men gen tou gwo kominote Sikh nan Etazini, Wayòm Ini ak Kanada. Nan peyi Zend, popilasyon Sikh la prezan nan tout eta ak teritwa inyon yo, men li konsantre sitou nan nò ak nòdwès peyi a. Se sèlman nan eta Punjab kote Sikh yo fòme yon majorite (apeprè 58% selon resansman 2011). Anplis Punjab, lòt zòn nan peyi Zend kote Sikh yo depase 1.5% nan popilasyon an gen ladan Chandigarh, Haryana, Delhi, Uttarakhand, ak Jammu ak Kashmir, ki tout sitiye nan pati nò peyi a.

Canada gen pi gwo pwopòsyon Sikh nan mond lan lè yo konpare li ak popilasyon total li, ak anviwon 2.1%. Nan Kanada, Sikh yo fòme apeprè 5.9% nan popilasyon pwovens British Columbia (Kalonbi Britik), sa ki mete li pami rejyon nan mond lan ki gen youn nan pi gwo konsantrasyon Sikh, apre Punjab ak Chandigarh nan peyi Zend. Kalonbi Britik, ansanm ak Manitoba ak Yukon, se pami sèlman kèk divizyon administratif nan mond lan kote Sikhi se dezyèm relijyon ki pi pratike nan mitan popilasyon an.

Anvan divizyon End Britanik la an 1947, te gen plizyè milyon Sikh ki t ap viv nan zòn ki pita te vin Pakistan. Sikhism menm te fonde nan rejyon sa a, epi plizyè nan Guru yo te fèt toupre Lahore ak nan lòt pati ki kounye a fè pati Pakistan. Pandan divizyon an, Sikh ak Endou yo te kite Pakistan ki te fèk kreye a (ki te gen majorite Mizilman) pou yo ale sitou nan India ki te gen majorite Endou, pandan kèk te ale tou nan Afghanistan. An menm tan, anpil Mizilman ki t ap viv nan peyi Zend te deplase pou ale Pakistan. Selon rapò nouvèl an 2017, sèlman anviwon 20,000 Sikh rete nan Pakistan, epi popilasyon yo ap diminye, sa ki reprezante apeprè 0.01% nan yon popilasyon anviwon 200 milyon moun.

Sèk Sikh yo

[modifye | modifye kòd]
Ravidassia Sikh Gurdwara, Birmingham

Sikhi genyn plizyè sou-tradisyon oswa gwoup ki pafwa rele “sèk Sikh,” ki diferan nan fason yo entèprete ansèyman, ekriti, oswa otorite espirityèl la. Gen kèk ki kwè nan yon liyaj gourou altènatif, lòt yo gen pwòp entèpretasyon yo sou ekriti Sikh yo, pandan kèk kwè nan swiv yon gourou vivan, oswa yo kenbe konsèp ki pa menm ak sa Khalsa ortodòks la defann. Pami pi gwo gwoup istorik yo, gen Udasi, Nirmala, Nanakpanthi, Khalsa, Sahajdhari, Namdhari, Nirankari, ak Sarvaria.

Nihangs yo – gèrye Sikh Panth yo oubyen twoup ame yo. [28] Gen de gwoup prensipal nan lòd sa a: Buddha Dal, oubyen lame veteran yo, ak Tarna Dal, oubyen lame jèn yo. Gen lòt ti gwoup ki konekte ak de lòd sa yo. [28] Prezidan Buddha Dal la, anvan sa, te toujou sèvi kòm prezidan Akaal Takht la, ki gen jiridiksyon sou tout bagay ki gen rapò ak lòd Akaali Nihang la.

Sant Singh Khalsa, yon blan konvèti nan Sikhism, se te otè tradiksyon Guru Granth Sahib ki pi itilize a.

Nirmalas – entelektyèl. Yo te konpoze tèks epi tou yo te etidye yon pakèt literati Endyen ak kèk literati ki pa Endyen. Yo te kominike avèk lòt moun ki nan chemen Dharmik yo tou. [29] Dizyèm gourou a te enstitisyonalize yo tou. Bhai Daya Singh Ji Samparda ak Bhai Dharam Singh Ji Samparda, de nan Panj Pyare yo oubyen moun dizyèm gourou a te renmen anpil, te fonde de lòd Nirmala. [30]

Udasis – yon gwoup asèt ki istorikman te pran swen Gurdwara yo epi ki te fè aktivite misyonè . Malgre yo pa t fè pwomosyon pou li bay lòt moun, gen kèk nan pratik yo ki diferan de majorite kwayans Sikh yo. [31] Baba Sri Chand, pi gran Sahibzada (pitit gason) premye gourou a, Guru Nanak Dev, te fonde lòd la. [31] Gurdev yo a se Baba Sri Chand.

Sevapanthis – yon gwoup ki konsantre sou travay charitab ak sèvis san enterè (seva), san atann okenn peman an retou. Yo angaje tou nan travay akademik ak aktivite entelektyèl. Bhai Kahnaiya ji, ki te yon disip nan epòk nevyèm ak dizyèm Guru yo, souvan konsidere kòm premye chèf tradisyon sa a. Li te vin byen koni paske li te bay asistans medikal ak dlo bay sòlda blese sou tou de bò konfli yo pandan lagè, san li pa fè distenksyon ant zanmi ak lènmi. Jodi a, sèlman kèk manm Sevapanthi yo rete aktif. Istorikman, anviwònman kote yo te devlope ak kote yo te kominike te sitou yon rejyon ki te gen yon majorite Islam.

Gyaaniyan Samparda – inivèsite Sikhi a, byenke teknikman li pa yon lòd, li esansyèlman sèvi kòm youn. Konpoze ak moun ki fè pati tout sèk ki anwo yo. Anpil branch nan lòd sa a.

Sikh Namdhari yo, ke yo rele tou Sikh Kuka yo, se yon sèk Sikhism ki rekonèt pou rad blan byen pwòp yo ak pagari orizontal (tiban). Anwo a: Chantè ak mizisyen Namdhari yo.

Premye sèk Sikh yo se te Udasis ak Minas, fonde pa Baba Sri Chand – pi gran pitit gason Guru Nanak, ak Prithi Chand – pi gran pitit gason Guru Ram Das respektivman, an paralèl ak siksesyon ofisyèl gourou Sikh yo. Pita, sèk Ramraiya, fonde pa Ram Rai, te grandi nan Dehradun avèk patwonaj Aurangzeb. [32] Anpil kominote Sikh divize te fòme pandan epòk Anpi Mughal la. Kèk nan sèk sa yo te resevwa sipò finansyè ak administratif nan men dirijan Mughal yo nan espwa pou yo te ka gen yon sitwayen ki pi favorab e ki pi obeyisan.

Apre efondreman Anpi Mughal la, e patikilyèman pandan rèy Ranjit Singh, Sikh Udasi yo te pwoteje tanp Sikh yo, prezève ekriti Sikh yo epi rebati sa yo ki te pwofane oswa detwi pandan lagè Mizilman-Sikh yo. Sepandan, Sikh Udasi yo te kenbe zidòl ak imaj andedan tanp Sikh sa yo. Nan 19yèm syèk la, sèk Namdharis ak Nirankaris te fòme nan Sikhism, k ap chèche refòme epi retounen nan sa yo chak te kwè ki te fòm pi Sikhism lan.

Tout sèk sa yo diferan de Sikh ortodoks Khalsa yo nan kwayans ak pratik yo, tankou kontinye selebre maryaj yo otou dife epi yo estrikteman vejetaryen. Anpil moun aksepte konsèp gourou vivan tankou Guru Baba Dyal Singh . Sèk Nirankari a, byenke li pa òtodòks, te enfliyan nan fòme opinyon Tat Khalsa ak kwayans ak pratik Sikh epòk kontanporen an. Yon lòt sèk Sikh enpòtan nan 19yèm syèk la se te mouvman Radhasoami nan Punjab ki te dirije pa Baba Shiv Dyal. Lòt sèk Sikh epòk kontanporen yo enkli 3HO a, ki te fòme an 1971, ki egziste andeyò peyi Zend, patikilyèman nan Amerik di Nò ak Ewòp. [33]

Kas Sikh yo

[modifye | modifye kòd]

Dapre Surinder S. Jodhka, eta Punjab, ki gen yon majorite Sikh, gen youn nan pi gwo pwopòsyon popilasyon ki klase kòm kas anrejistre nan peyi Zend. Malgre Sikhism ofisyèlman rejte sistèm kas la, li toujou egziste nan pratik sosyal pami Sikh yo. Jodhka note ke sistèm kas la, ansanm ak pratik entouchabilite, te pi vizib nan zòn riral Punjab yo. Kas Sikh ki gen plis pouvwa ekonomik, sitou pwopriyetè tè yo, pa fin elimine prejije kont Dalit yo. Menm si Dalit yo ka antre nan gurdwara nan vilaj yo, yo pafwa pa gen dwa prepare oswa sèvi langar (manje kominotè). Dalit Sikh yo nan Punjab te reponn a sitiyasyon sa a lè yo te kreye pwòp gurdwara yo ak lòt enstitisyon lokal pou chèche plis diyite ak amelyorasyon materyèl. Jodhka fè remake tou ke akòz ogmantasyon mobilite ekonomik nan Punjab modèn nan, kas yo pa toujou detèmine travay oswa okipasyon ankò, ni relasyon travay yo pa nesesèman mare ak yon sèl kominote oswa kote. An 1953, gouvènman Endyen an te aksepte demand lidè Sikh Master Tara Singh pou enkli Dalit Sikh yo nan lis kas anrejistre yo. Anplis, nan Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee, 20 sou 140 plas yo rezève pou Sikh ki soti nan kas ki pi ba yo.

Dyaspora Sikh la

[modifye | modifye kòd]
Sikh yo ap selebre Vaisakhi nan Toronto, Kanada.

Nan lemonn antye, gen 30 milyon Sikh, [34] ki reprezante 0.4% nan popilasyon mondyal la. Apeprè 75% nan Sikh yo ap viv nan Punjab, kote yo reprezante 57.7% nan popilasyon eta a. Gwo kominote Sikh yo imigre nan eta vwazen yo tankou Eta Endyen Haryana ki se lakay dezyèm pi gwo popilasyon Sikh nan peyi Zend ak 1.1 milyon Sikh dapre resansman 2001 an, epi ou ka jwenn gwo kominote imigran Sikh toupatou nan peyi Zend. Sepandan, Sikh yo sèlman reprezante anviwon 1.7% nan popilasyon Endyen an.

Pifò Sikh ki pa nan peyi Zend ap viv nan sant Anglosfè a, avèk 771,790 nan Kanada (2.1% Sikh), [25] [35] 524,140 nan Wayòm Ini a (0.9% Sikh), [36] 280,000 nan Etazini (0.1% Sikh), [56] 210,400 nan Ostrali (0.8% Sikh), [57] [58] ak 40,908 nan Nouvèl Zelann (0.9% Sikh). [59] [ <span title="The time period mentioned near this tag is ambiguous. (May 2023)">kilè?</span> ] Pandan ke kominote sa yo gen plis pase 125 an, pifò Sikh nan Lwès la se imigran premye, dezyèm oswa twazyèm jenerasyon. As of Dapre Resansman Kanadyen 2021 an, plis pase mwatye Sikh Kanada yo ka jwenn nan youn nan kat vil sa yo: Brampton (163,260), [60] Surrey (154,415), [61] Calgary (49,465), [62] ak Abbotsford (38,395). [63]

Sik yo te imigre tou nan Afrik de Lès, Mwayen Oryan, ak Azi Sidès. Kominote sa yo te devlope pandan Sik yo t ap imigre soti nan Penjab pou ranpli twou vid ki te genyen nan mache travay enperyal la.

Entèdiksyon nan Sikhism

[modifye | modifye kòd]
  • Li entèdi pou gason ak fanm Sikh pèse nen oswa zòrèy pou mete bijou. Sepandan, sa a se yon pwen dezakò paske li te komen pou gason ak fanm Sikh mete pandan peryòd Sikh Misl la. [64] [ <span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (September 2023)">sous ki pa prensipal nesesè</span> ]
  • Timoun ki touye pitit fi : Yon Sikh pa ta dwe touye pitit fi li; ni li pa ta dwe kenbe okenn relasyon ak yon moun ki asasen yon pitit fi.
  • Yon Sikh pa dwe vòlè, fòme asosyasyon dout oswa patisipe nan jwèt aza .
  • Li pa apwopriye pou yon fanm Sikh mete yon vwal, oswa kenbe figi l kache.
  • Dapre Guru Granth Sahib, Sik yo pa ka mete okenn siy ki fè pati okenn lòt lafwa, ni patisipe nan adorasyon zidòl ( idolatri ). Sik yo pa dwe gen tèt yo toutouni oswa mete kaskèt . Yo pa ka mete okenn bijou ki ka pèse okenn pati nan kò yo tou.
  • Prèt eritye - Sikhism pa gen prèt, paske Guru Gobind Singh te aboli yo. [65] Sèl pozisyon li te kite se te yon Granthi pou pran swen Guru Granth Sahib la; nenpòt Sikh lib pou vin Granthi oswa li nan men Guru Granth Sahib la. [65]
  1. 1 2 Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "jas"
  2. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "NaamSimran"
  3. ↑ « Sikh Reht Maryada – Method of Adopting Gurmatta ». Archived from the original on 6 jen 2002. Retrieved 9 jen 2006.
  4. ↑ Sethi, Chitleen K. (21 oktòb 2021). « The 3 granths in Sikhism & the debate surrounding Sarbloh Granth & Dasam Granth ». ThePrint (in anglais). Archived from the original on 22 fevriye 2023. Retrieved 22 fevriye 2023.
  5. ↑ « A dictionary of Indian literature ». Archived from the original on 19 novanm 2023. Retrieved 19 novanm 2023.
  6. ↑ « Debating the Dasam Granth ». Archived from the original on 19 novanm 2023. Retrieved 19 novanm 2023.
  7. ↑ « The encyclopaedia of Sikhism ». Archived from the original on 20 novanm 2023. Retrieved 19 novanm 2023.
  8. ↑ « The A to Z of Sikhism ». Archived from the original on 19 novanm 2023. Retrieved 19 novanm 2023.
  9. ↑ « gurdwara ». britannica.com. Encyclopædia Britannica, Inc. 5 me 2024. Retrieved 28 jen 2024.
  10. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "nesbittbc"
  11. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "singha7"
  12. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "fenech33"
  13. ↑ « Sikh Reht Maryada – Funeral Ceremonies (Antam Sanskar) ». Archived from the original on 6 avril 2002. Retrieved 8 jen 2006.
  14. 1 2 3 Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "SinghFenech2014p23"
  15. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "Pruthi"
  16. 1 2 Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "pashauraarjan"
  17. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "Oberoi1994p78"
  18. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "ColeSambhi1995p18"
  19. ↑ « Amar Das, Guru (1479–1574) », dans Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable et Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, {{Article encyclopédique}} : paramètre encyclopédie manquant (lire en ligne)
  20. 1 2 Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "FenechMcLeod2014p29"
  21. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "McLeod2014p260"
  22. 1 2 « Singh Sabha (Sikhism) », dans Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable et Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Encyclopædia Britannica Online (lire en ligne [archive du ]) (archive du 26 December 2019) (consulté le )
  23. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "barrierssm"
  24. 1 2 Banga 2017.
  25. 1 2 Government of Canada, Statistics Canada (26 oktòb 2022). « Religion by visible minority and generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts ». www12.statcan.gc.ca. Archived from the original on 5 mas 2023. Retrieved 26 oktòb 2022.
  26. ↑ « Australia-Community Profile ». Archived from the original on 23 novanm 2022. Retrieved 3 avril 2023.
  27. ↑ « Religious affiliations in the Bay of Plenty Region, New Zealand ». Figure NZ Trust. Archived from the original on 20 desanm 2022. Retrieved 19 desanm 2022.
  28. 1 2 « Akalis/Nihangs ». philtar.ac.uk. Retrieved 22 fevriye 2023.
  29. ↑ « Nirmalas ». philtar.ac.uk. Retrieved 22 fevriye 2023.
  30. ↑ « Nirmal Home ». 15 jen 2006. Archived from the original on 15 jen 2006. Retrieved 22 fevriye 2023.
  31. 1 2 « Udasis ». philtar.ac.uk. Retrieved 22 fevriye 2023.
  32. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "FenechMcLeod2014p260"
  33. ↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "HaarKalsi2009p9"
  34. ↑ McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. « Sikhism », dans Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable et Modèl:Module biblio/responsabilité principale/responsable, {{Article encyclopédique}} : paramètre encyclopédie manquant
  35. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 oktòb 2022). « The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity ». www150.statcan.gc.ca. Retrieved 26 oktòb 2022.
  36. ↑ « Religion, England and Wales – Office for National Statistics ». ons.gov.uk. Retrieved 29 novanm 2022.
  37. ↑ « Does the Census Bureau have data for religion? ». United States Census Bureau. Retrieved 18 mas 2023.
  38. ↑ « Asian Indian Was The Largest Asian Alone Population Group in 2020 ». United States Census Bureau. Retrieved 23 septanm 2023.
  39. ↑ « Census Profile, 2021 Census of Population ». Statistics Canada. 9 fevriye 2022. Retrieved 23 septanm 2023.
  40. ↑ « Statistical Abstract of the United States: 2012 - Section 1: Population - Table 75: Self-Described Religious Identification of Adult Population: 1990, 2001, and 2008 (page 61) » (PDF). United States Census Bureau. Retrieved 14 avril 2023.
  41. ↑ « Statistical Abstract of the United States: 2012 - Section 1: Population - Table 75: Self-Described Religious Identification of Adult Population: 1990, 2001, and 2008 (page 61) » (PDF). United States Census Bureau. Retrieved 14 avril 2023.
  42. 1 2 « How Many U.S. Sikhs? ». Pew Research Center. 6 out 2012. Retrieved 18 mas 2023.
  43. ↑ « About Sikhs ». Sikh Coalition. Retrieved 14 avril 2023.
  44. ↑ « H. RES. 275 - 118th Congress (2023-2024) ». United States Congress. 10 avril 2023. Retrieved 14 avril 2023.
  45. ↑ « Sikhism Reporter's Guide ». Sikh Coalition. Archived from the original on 23 jiyè 2023. Retrieved 23 jiyè 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  46. ↑ « The Sikh Community Today ». Harvard University. Retrieved 28 mas 2023. Today there are well over 500,000 Sikhs in the United States.
  47. ↑ « American Sikhs are targets of bigotry, often due to cultural ignorance ». Religion News Service. 10 out 2022. Retrieved 28 mas 2023. Scholars and government officials estimate the Sikh American population to number around 500,000.
  48. ↑ « Sikhs in America:A History of Hate ». ProPublica. 4 out 2017. Retrieved 28 mas 2023. There are an estimated 500,000 Sikhs living in the U.S., many in New York and California.
  49. ↑ « April 2022: Sikh Awareness and Appreciation Month ». State of Michigan Office of the Governor. Retrieved 28 mas 2023. Sikhism is the fifth largest religion in the world, and, today, there are more than 30 million Sikhs worldwide and an estimated 500,000 Sikh Americans;
  50. ↑ « Want to know about Sikhism? ». WUWM. 23 me 2022. Retrieved 28 mas 2023. There are more than 500,000 Sikhs in the United States.
  51. ↑ « A Brief Introduction to Sikhism ». WTTW. 5 me 2021. Retrieved 28 mas 2023. Despite its relatively recent arrival in Chicago, Sikhism is the world’s fifth-largest religion, with 25 to 30 million adherents around the globe and an estimated 500,000 in America today.
  52. ↑ [46][47][48][49][50][51]
  53. ↑ « Asian Americans: A Mosaic of Faiths ». Pew Research Center. 19 jiyè 2012. Retrieved 14 avril 2023.
  54. ↑ « 2020 National Sikh American Survey: Key Findings ». Sikh American Legal Defense and Education Fund. 23 oktòb 2020. Archived from the original on 14 avril 2023. Retrieved 14 avril 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  55. ↑ « DP05ACS DEMOGRAPHIC AND HOUSING ESTIMATES ». United States Census Bureau. Retrieved 14 avril 2023.
  56. ↑ While the U.S. Census does not ask about religion,[37] 70,697 Americans (or Modèl:Percentage of the total population) declared Sikh as their ethnicity in the 2020 census.[38] In the 2021 Canadian census, 194,640 Canadians declared Sikh as their ethnicity while 771,790 Canadians declared Sikh as their religion, indicating that the Sikh American population may be around 280,329, or Modèl:Percentage of the total population.[39] The U.S. Census Bureau estimated the adult Sikh American population at 78,000 in 2008.[40] The Pew Research Center estimated the Sikh American adult population to be 140,000 and the total population at 200,000 in 2012 while the World Religion Database at Boston University estimated the American Sikh population to be at 280,000 in 2012.[41][42] Sikh organisations like the Sikh Coalition and American Sikh Congressional Caucus estimate the Sikh American population to be as high as 1,000,000, but do not provide any sources for these figures;[43][44][42] 500,000 nevertheless remains the most cited Sikh American population size in news media.[45][52] With 1% of Asian Americans being Sikh, and 90.7% of Sikh Americans being Asian American, the American Sikh population can be estimated around 280,000 in 2021.[53][54][55]
  57. ↑ Glenn (6 septanm 2012). « 2011 Australian Census – Fastest Growing Religions ». Blog.id.com.au. Archived from the original on 19 avril 2013. Retrieved 2 septanm 2022.
  58. ↑ « 2071.0 – Census of Population and Housing: Reflecting Australia – Stories from the Census, 2016 ». Australian Bureau of Statistics. 28 jen 2017. Retrieved 14 out 2021.
  59. ↑ « Losing our religion | Stats NZ ».
  60. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 oktòb 2022). « Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Brampton, City (CY) Ontario [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data ». www12.statcan.gc.ca. Retrieved 31 oktòb 2022.
  61. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 oktòb 2022). « Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Surrey, City (CY) British Columbia [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data ». www12.statcan.gc.ca. Retrieved 31 oktòb 2022.
  62. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 oktòb 2022). « Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Calgary, City (CY) Alberta [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data ». www12.statcan.gc.ca. Retrieved 31 oktòb 2022.
  63. ↑ Government of Canada, Statistics Canada (26 oktòb 2022). « Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Abbotsford, City (CY) British Columbia [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data ». www12.statcan.gc.ca. Retrieved 31 oktòb 2022.
  64. ↑ « Today, the idea of religious Sikh men wearing earrings would be ridiculous – and in many puritan circles, the idea of any form of piercing for all Sikhs, including women and their jewelry, would be off-limits. Yet the historical record tells us a different story... ».
  65. 1 2 « Sikhism Religion of the Sikh People ». sikhs.org.
Rekipere depi « https://ht.wikipedia.org/w/index.php?title=Sikhi&oldid=881077 »