Blues

Blues

Pochodzenie	folklor muzyków afroamerykańskich
Czas i miejsce powstania	koniec XIX w. (południowe Stany Zjednoczone)
Instrumenty	skrzypce, harmonijka, pianino, kontrabas (później gitara basowa), perkusja, saksofon, trąbka, śpiew
Największa popularność	Blues stał się podstawą do rozwoju muzyki rozrywkowej całego XX w.
Podgatunki
country blues, Blues Delty, jazz blues, jump blues, blues fortepianowy, boogie-woogie, electro blues
Podgatunki powstałe z połączenia z innym stylem muzycznym
blues-rock, soul blues, punk blues
Style regionalne
blues afrykański, blues brytyjski, blues chicagowski, blues detroicki, blues Wschodniego Wybrzeża, Kansas City blues, blues luizjański, Memphis blues, blues nowoorleański, blues piedmoncki, St. Louis blues, swamp blues, blues teksański, blues Zachodniego Wybrzeża
Inne tematy
skala bluesowa

Blues (od ang. blue – „smutny”, „melancholijny”, odnoszony także do stanów przygnębienia) – podstawowa forma muzyczna jazzu, afroamerykański gatunek pieśni solowej o charakterze osobistym, oparty na strukturze responsorialnej typu call and response.

Gatunek ten wywodzi się z wcześniejszych świeckich form muzycznych folkloru muzycznego Afroamerykanów w Stanach Zjednoczonych, zamieszkujących południowe obszary Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza deltę Missisipi oraz wschodni Teksas, takich jak work song oraz song sermon, które ukształtowały jego narracyjno-wokalny charakter.

Blues stanowił pierwotnie melancholijną pieśń ludową afroamerykańskich niewolników, dającą początek rozwojowi jazzu.

Blues, funkcjonujący początkowo przede wszystkim jako forma wokalna, przekształcił się później w formę instrumentalną. Najczęściej opiera się na schemacie dwunastotaktowym, rzadziej ośmiotaktowym, z charakterystycznym, stałym układem harmonicznym. Charakterystyczną cechą melodyczną bluesa są tzw. blue notes – dźwięki o niejednoznacznej wysokości, sytuujące się pomiędzy tonacjami, co wprowadza tonalną dwuznaczność między dur a moll, wywodzących się z afrykańskich praktyk wokalnych.

Skala bluesowa obejmuje zazwyczaj charakterystyczne obniżone stopnie, w tym tercję, kwintę oraz septymę, choć jej dokładna postać nie jest ściśle ustalona i dopuszcza znaczną swobodę interpretacyjną.

Tekst poetycki bluesa, kształtowana przez specyfikę afroamerykańskiej odmiany języka angielskiego, wykorzystuje środki brzmieniowe, takie jak asonanse i rymy, przy jednoczesnym stosowaniu nieregularnej struktury metrycznej, dostosowanej do improwizowanego charakteru przekazu. Wykazuje ona cechy właściwe ustnej twórczości ludowej, co sprzyjało wielości wariantów tych samych utworów oraz niejednoznaczności autorstwa. Poszczególni wykonawcy przejmowali i modyfikowali znane tematy, różnicując je pod względem liczby zwrotek lub treści wersów, a także adaptując rozwiązania muzyczne zapożyczone z innych kompozycji.

Warstwa słowna, często o charakterze autobiograficznym, jest silnie nacechowana emocjonalnie i pozostaje silnie związana z treściami wynikającymi z doświadczeń egzystencjalnych, często o charakterze bolesnym. Wśród typowych motywów pojawiają się nieodwzajemniona miłość, samotność, katastrofy naturalne, choroby, głód, doświadczenie więzienia oraz konflikt z innymi ludźmi. Wykonawca przekazuje te treści najczęściej w pierwszej lub drugiej osobie, unikając narracji trzecioosobowej.

Charakterystyczna dla bluesa technika wokalna obejmuje szeroki repertuar środków ekspresyjnych, takich jak chropowata, gardłowa emisja dźwięku, celowo nieczysta artykulacja, wykorzystanie falsetu oraz melizmatów wzbogacających linię melodyczną, a także specyficzne operowanie intonacją, wibratem i barwą głosu. We wczesnym okresie rytm akcentowano przy użyciu prostych przedmiotów codziennego użytku (m.in. kości, kubków, dzbanków, beczek, drumli) oraz klaskania, natomiast z czasem zaczęto wprowadzać instrumenty melodyczne, takie jak skrzypce, akordeon, banjo, a następnie gitarę i harmonijkę ustną, które prowadziły swoisty dialog z głosem wokalisty, rozwijając zasadę call and response. Dalsza ewolucja instrumentarium, zwłaszcza w ramach urban bluesa i chicago bluesa, doprowadziła do powstania kilkuosobowych zespołów wykorzystujących elektryczne nagłośnienie.

W swojej pierwotnej postaci blues wykształcił się pod koniec XIX wieku z przekształcenia różnych form muzyki ludowej i użytkowej, m.in. work songs, field hollers (zawołań pracowników plantacji), river chants (pieśni wykonywanych przez załogi statków rzecznych), street cries (okrzyków ulicznych sprzedawców), moaners (lamentacyjnych śpiewów wędrownych żebraków), śpiewanych kazań (song sermons), a także spirituals i ballad przywiezionych przez europejskich osadników, głównie z Anglii, Irlandii i Szkocji. Charakterystyczną cechą strukturalną bluesa jest zasada call and response.

Blues, zarówno w wymiarze muzycznym — jako jedna z podstawowych form wyjściowych dla jazzu — jak i pozamuzycznym, stał się zjawiskiem o szerokim oddziaływaniu kulturowym, wpływającym na rozwój współczesnej estetyki i obyczajowości. Jego ewolucja obejmuje przejście od form ludowych związanych z deltą Missisipi do odmian miejskich, zwłaszcza chicago bluesa, a także adaptację w licznych gatunkach muzyki popularnej, takich jak boogie-woogie, rhythm and blues, rock and roll, country and western oraz różne nurty muzyki pop.

Historia

Precyzyjne datowanie genezy bluesa nie jest możliwe, choć powszechnie przyjmuje się jego zakorzenienie w muzyce przywiezionej do Ameryki przez afroamerykańskich niewolników pochodzących z Afryki Zachodniej. W procesie jego formowania doszło do syntezy elementów muzyki afrykańskiej — takich jak improwizacja, złożoność rytmiczna z istotną rolą instrumentów perkusyjnych, ekspresyjna maniera wokalna oraz powtarzalność struktur melodyczno-rytmicznych — z europejskim systemem tonalnym, harmoniką i instrumentarium. Blues wywodzi się z afroamerykańskich pieśni pracy oraz pieśni religijnych wykonywanych przez Afroamerykanów pracujących na plantacjach bawełny w południowych stanach USA. W najwcześniejszej fazie rozwoju przyjął formę określaną jako country blues (blues wiejski), która ukształtowała się w drugiej połowie XIX wieku w środowiskach wiejskich społeczności afroamerykańskich w stanach takich jak Mississippi, Teksas, Luizjana, Alabama czy Georgia. Forma ta zachowała zasadnicze cechy stylistyczne aż do lat 20. XX wieku; do jej przedstawicieli należeli m.in. Big Bill Broonzy, Mance Lipscomb, Tommy McClennan oraz Lightnin' Hopkins.

Już w XIX wieku odnotowywano istnienie form wokalnych określanych jako field hollers oraz różnego rodzaju zawołań pracy, wykonywanych indywidualnie podczas pracy w polu. Pełniły one funkcje praktyczne, takie jak rytmizowanie powtarzalnych czynności czy przekazywanie poleceń zwierzętom, ale mogły również przyjmować charakter zbiorowy, gdy kolejne osoby podejmowały i rozwijały dany motyw.

Henry Thomas

Charley Patton

Początków archaicznej formy bluesa upatruje się w okresie bezpośrednio następującym po wojnie secesyjnej w Stanach Zjednoczonych (1861–65). W okresie, gdy blues zaczynał być rozpoznawany jako odrębny gatunek, wskazuje się na działalność wczesnych wykonawców, takich jak Henry Thomas czy Charley Patton, urodzonych w latach 70. i 80. XIX wieku. Ich repertuar nie ograniczał się jednak wyłącznie do bluesa, lecz obejmował także pieśni ludowe, tańce, pieśni pracy oraz utwory związane z tradycją minstreli. Mimo tej różnorodności termin „blues” utrwalił się jako kategoria obejmująca szeroki zakres praktyk muzycznych i z czasem zaczął funkcjonować jako nazwa całego tego repertuaru.

Wielu wczesnych wykonawców bluesa prowadziło wędrowny tryb życia. Znaczny odsetek stanowili muzycy niewidomi lub dotknięci innymi niepełnosprawnościami, dla których działalność muzyczna stanowiła jedno z nielicznych źródeł utrzymania. Przemieszczali się oni między społecznościami z wykorzystaniem rozwijającej się infrastruktury transportowej, podróżując koleją, statkami parowymi, wozami, a także pieszo. W warunkach mobilnego trybu życia istotne znaczenie miała możliwość łatwego przenoszenia środków wykonawczych, co sprzyjało upowszechnieniu gitary jako podstawowego instrumentu akompaniującego.

Zróżnicowanie regionalne bluesa uległo początkowo utrwaleniu, a następnie stopniowemu zatarciu w wyniku nasilającej się migracji ludności afroamerykańskiej na północ Stanów Zjednoczonych, zapoczątkowanej po niepowodzeniu okresu Rekonstrukcji po wojnie secesyjnej. Proces ten przyspieszał w drugiej połowie XIX wieku, osiągając pierwsze apogeum w latach bezpośrednio poprzedzających I wojnę światową. Migranci z takich regionów jak Missisipi kierowali się m.in. do Chicago, częściowo w odpowiedzi na działania organizacji afroamerykańskich na Północy, które niekiedy oferowały nawet bezpłatny transport.

Gitara odgrywała istotną rolę także w innych wczesnych formach muzyki afroamerykańskiej, m.in. w początkowych zespołach jazzowych, takich jak grupa Buddy Boldena z końca XIX wieku, oraz w tzw. string bands. W okresie poprzedzającym pierwsze nagrania blues ukształtował się jako forma akustyczna, w której wykonawca – najczęściej wokalista – akompaniował sobie samodzielnie na gitarze, występując przy różnych okazjach o charakterze społecznym, takich jak tańce czy pikniki. Ten wariant bluesa określany jest w literaturze różnymi terminami, m.in. jako country blues lub rural blues, co odwołuje się do jego pierwotnego kontekstu geograficznego, a także jako downhome blues, nazwa częściej używana przez samych wykonawców. Istotne znaczenie ma również zróżnicowanie regionalne: wyróżnia się odrębne cechy stylistyczne charakterystyczne dla muzyków pochodzących z takich obszarów jak Teksas, Missisipi, Alabama czy Georgia.

Migracja ludności afroamerykańskiej z południowych stanów USA do miast północnych, zwłaszcza w kierunku Chicago i Nowego Jorku, miała istotne konsekwencje dla rozwoju bluesa, zwłaszcza w ośrodkach miejskich takich jak wspomniane Chicago oraz Kansas City. W nowych warunkach społeczno-kulturowych zyskał znaczną popularność, szczególnie w dzielnicach zamieszkanych przez społeczność afroamerykańską w latach 1910–1930.

W miastach tych funkcjonowały zarówno zespoły jazzowe, jak i wczesne formy muzyki wykorzystującej rozwijającą się technologię gitary elektrycznej. Ukształtowana w tym środowisku odmiana gatunku określana jest jako „urban blues” (blues miejski), charakteryzująca się większym zróżnicowaniem stylistycznym oraz stopniowym wprowadzaniem instrumentarium zespołowego. Wśród wczesnych przedstawicieli tego rodzaju wymienia się m.in. Billa Broonzy’ego, Muddy Watersa, Bessie Smith, Leroy Carr oraz Washboard Sam.

Zastosowanie instrumentów elektrycznych umożliwiło uzyskanie większej głośności, co pozwalało na równorzędną współpracę brzmieniową z instrumentami dętymi, takimi jak trąbka i saksofon. Jednocześnie rozwinięto możliwości brzmieniowe, w tym wykorzystanie tzw. „brudnych” barw dźwięku, które były interpretowane jako kontynuacja tradycji wiejskiej w zmodyfikowanej formie. Urban blues stanowił podstawę dla późniejszych gatunków takich jak rhythm and blues oraz rock and roll. Gatunek ten opierał się na wykorzystaniu gitary elektrycznej, wzmacnianego mikrofonowo wokalu oraz saksofonu, szczególnie obecnego w zespołach jazzowych i tzw. jump bands z regionu Midwestu.

Blues początkowo funkcjonował w ramach przekazu ustnego, a jego rozpowszechnienie nastąpiło wraz z rozwojem przemysłu muzycznego i technik rejestracji dźwięku, zwłaszcza od lat 20. XX wieku, dzięki czemu został utrwalony w formie nagrań.

Z czasem blues, pierwotnie związany głównie z jazzem, wszedł do repertuaru muzyki popularnej. W latach 30. XX wieku zaczęto wyróżniać nurt autentyczny, związany z tradycją jazzową, oraz nurt rozrywkowy, powiązany z muzyką typu „sweet”. Do przedstawicieli pierwszego nurtu zalicza się m.in. Lead Belly, Blind Willie Johnson, Ma Rainey, Clara Smith oraz Bertha Hill, którzy czerpali z tradycji anonimowych pieśniarzy wędrownych XIX wieku. Do tej grupy zaliczano również we wczesnym okresie działalności takie wokalistki jak Billie Holiday, Sarah Vaughan oraz Ella Fitzgerald, choć w późniejszym okresie ich repertuar obejmował w większym stopniu muzykę rozrywkową.

Drugi nurt reprezentowali wykonawcy związani z muzyką popularną epoki swingu, często współpracujący z dużymi orkiestrami tanecznymi, takimi jak zespoły Glenn Miller, Harry James czy Paul Whiteman, a także orkiestrami swingowymi kierowanymi przez Benny'ego Goodmana i Duke'a Ellingtona.

B.B. King z gitarą „Lucille”

Otis Rush – pionier West Side Sound

Robert Cray

Dalsza ewolucja bluesa miejskiego w latach 40. i 50. XX wieku doprowadziła do powstania bardziej rytmicznej odmiany, wykonywanej w szybszym tempie, która stała się podstawą rozwoju rhythm and bluesa. Do jej przedstawicieli należeli m.in. LaVern Baker, Ray Charles, Champion Jack Dupree, John Lee Hooker, Lonnie Johnson, Memphis Slim, Otis Spann oraz Roosevelt Sykes.

Zmiany społeczne w okresie II wojny światowej i po jej zakończeniu, w tym kolejne fale migracji do uprzemysłowionych regionów Północy oraz pogłębiające się przeludnienie dzielnic takich jak Harlem, wpływały na kontekst funkcjonowania muzyki bluesowej. Od około 1950 roku część afroamerykańskiej klasy średniej zaczęła uzyskiwać stabilniejszą pozycję społeczną, a rozwój ruchu praw obywatelskich w latach 50. XX wieku sprzyjał zmianie dominujących narracji kulturowych. W tym okresie blues stopniowo tracił znaczenie w świadomości społecznej Afroamerykanów, co wiązano z jego postrzeganiem jako formy wyrazu nieadekwatnej do nowych warunków społeczno-politycznych.

W.C. Handy – partytura St. Louis Blues

Forma

Blues opiera się najczęściej na schemacie dwunastotaktowym, rzadziej ośmiotaktowym, oraz względnie stałym układzie harmonicznym. Metryka najstarszych form bluesa nie została jednoznacznie ustalona; znane są przykłady utworów o budowie 8-, 10- czy 16-taktowej, a także nieregularnych schematach (np. 11-, 11,5-, 12- i 12,5-taktowych), spotykanych w najwcześniejszych nagraniach country bluesa. Odnotowano również formy 18-, 20- i 24-taktowe. W 1912 roku opublikowano „Dallas Blues”, uznawany za pierwszy zapisany przykład bluesa 12-taktowego. Standaryzacja tej formy nastąpiła na początku lat 20. XX wieku, zwłaszcza w nurcie bluesa klasycznego. Ukształtowała się wówczas typowa struktura AAB, obejmująca trzy czterotaktowe frazy, w których druga linia tekstu powtarza pierwszą, natomiast trzecia stanowi jej rozwinięcie lub odpowiedź, przy akompaniamencie harmonicznym opartym na funkcjach toniki, subdominanty i dominanty. Schemat ten ma jednak charakter modelowy i w praktyce wykonawczej podlega licznym modyfikacjom, szczególnie w odmianach country bluesa. Również teksty improwizowane mogą przyjmować inne układy, takie jak ABB czy ABC.