Chrafstra

Chrafstra (awest. xrafstra-, l.mn. xrafstrān, pahl. xrafstar, l.mn. xrafstarān) – określenie używane w zaratusztrianizmie. Występuje już w Gathach, najstarszej części Awesty, ale tam jego znaczenie jest przedmiotem sporów i nie musi odpowiadać późniejszemu rozumieniu. W tekstach młodoawestyjskich i późniejszej literaturze średnioperskiej chrafstra oznacza zwierzę uznane za złe – szkodliwe dla ludzi i zwierząt domowych lub odpychające. Chrafstra były uważane za kreację Arymana, przeznaczoną do atakowania dobrego stworzenia Ahury Mazdy. Nie istniała jedna powszechnie przyjęta klasyfikacja chrafstra. Różne źródła zaliczały do tej grupy różne gatunki. Najczęściej powtarzały się robaki, węże, skorpiony, żaby, insekty czy żółwie. Czasami nazywano tak także koty i gryzonie. Oprócz rzeczywiście istniejących gatunków do chrafstra zaliczano też mityczne stwory, takie jak smoki czy bazyliszki. Zabijanie chrafstra było uważane za pobożny uczynek i było obowiązkiem wiernych. Istniały specjalne święta, w trakcie których grupowo polowano na złe zwierzęta. Pozbywanie się chrafstra było też sposobem na zadośćuczynienie za złe czyny. Wilki i koty drapieżne, takie jak lwy czy tygrysy, również były uważane za złe, ale zaliczano je zazwyczaj do innej grupy, nazywanej gurgān (l.poj. gurg).

Etymologia

Etymologia terminu jest niepewna. Bartholomae dopuszczał możliwość pochodzenia od elementów *xrap- / kərəp- i *stra-, co miałoby dawać znaczenie zbliżone do „pożeraczy ciał”. Jednocześnie jednak zaznaczał hipotetyczny charakter tej propozycji. Darmesteter uważał, że chrafstra pochodzi od khrat(u)-stara, co miało oznaczać osobę o „zagubionej inteligencji”. Bailey wywodził termin od pokrewnych rdzeni czasownikowych *÷(s)ker-, (s)kerp-, (s)krep-, z którymi łączone są znaczenia „gryźć”, „żądlić” i „ciąć”. Gershevitch wskazywał, że słowo mogło wywodzić się od *fra-pt-tar odnoszącego się do „istot, które latają/pełzają”. Istnieje też hipoteza, że „chrafstra” wywodzi się z irańskiego odpowiednika wedyjskiego krap-, który wiąże się ze znaczeniami „lamentować”, „błagać”, „tęsknić”.

Awesta

Gathy

Określenie xrafstra- występuje już w najstarszej części Awesty – Gathach. Konkretnie w Gacie Ahunawaiti, w której pojawia się trzykrotnie. W każdym z przypadków xrafstra- bywa różnie tłumaczone i rozumiane. Większość przekładów podaje ten termin w negatywnych kontekstach (niezależnie od tego, czy odnosi go do bogów, ludzi czy zwierząt), ale zdarzają się także pozytywne. Ahmadi podkreślał, że określenie to musiało być silnie kojarzone z bogami, których Gathy zakazywały czcić. Dlatego nie musiało ono koniecznie mieć negatywnego znaczenia od początku. Jednak zdaniem Yamamoto w Gathach było już rozumiane tylko pejoratywnie i oznaczało wszelkie istoty, które postrzegano jako niebezpieczne i szkodliwe – bogów, ludzi, jak i zwierzęta. W myśl tej teorii dopiero z czasem jego znaczenie zostało zawężone do zwierząt.

Jasna 28.5

Pierwsze pojawienie się xrafstra- w Gathach ma miejsce w Jasnie 28.5. Mills w przekładzie z 1887 roku (tam jest to 28.6) podawał dwa możliwe tłumaczenia terminu: „pożerający ciała nikczemnicy” (ang. flesh-devouring fiends) oraz „ten, którego rozum jest zmącony” (ang. him whose understanding is confused). W pracy z 1894 roku Mills dla przekładu z awestyjskiego podawał „plugawych heretyków” (ang. foul heretics), a w przekładzie ze średnioperskiego powtarzał wersję o osobie o zmąconym umyśle. W ślady Millsa poszli Darmesteter („dzicy/brutalni” – fr. les brutes), Taraporewala („ci, którzy zbłądzili” – ang. those gone astray), Duchesne-Guillemin („drapieżni ludzie” – ang. men of prey), Humbach i Faiss („szkodliwi” – ang. noxious ones, niem. Schädlinge) oraz Kreyenbroek („złoczyńcy” – ang. miscreants). Ta grupa badaczy uważała, że „chrafstra” w tym fragmencie odnosi się do ludzi, którzy odrzucają Zaratusztrę, ale być może mogą zostać przekonani do jego nauk.

Inne podejście prezentowali Humbach, Elfenbein i Skjærvø, którzy uważali, że „chrafstra” w tym fragmencie oznacza „złowrogie bestie” (ang. evil beasts). Nie chodzi tutaj jednak tylko o ludzi niezgadzających się z Zaratusztrą, ale także o bogów, których odrzucenie postulował – czyli dewów. Wobec tego koniec strofy nie jest tłumaczony jako refleksja nad możliwością nawrócenia błądzących/złych ludzi. W pracy Humbacha i Ichaporii z 1994 roku powtarza się ta interpretacja. Powtórzył ją także Skjærvø w tłumaczeniu fragmentów pism zaratusztriańskich w 2011 roku.

Odmienne widział tę sprawę Insler, u którego „chrafstra” oznacza „zajadły” (ang. fierce tongue) i odnosi się do języka modlitwy przez którą wierni podporządkowują się bóstwu. Insler uważał, że słowo to pierwotnie oznaczało żarliwość i zażartość. W kontekście religijnym odnoszono je do bogów (konkretnie dewów). Po ich odrzuceniu przez wspólnoty zaratusztriańskie słownictwo związane z dewami zaczęło się źle kojarzyć, dlatego chrafstra w Młodszej Aweście zostało przeniesione na złe zwierzęta. Podobnego zdania byli Kellens i Pirart, których tłumaczenie to „straszny język” (fr. d’une langue affreuse), jakim wypowiada się mantrę. Zgadzali się także z tym, że „chrafstra” może być słowem związanym z dewami, ale ich zdaniem nie kłóci się to z użyciem go w kontekście akcji wymierzonej przeciwko tym bogom i ich wyznawcom.

Ahmadi zgadzał się z Kellensem, Pirartem i Inslerem, że „chrafstra” we fragmencie odnosi się do mowy/języka, ale jego zdaniem pierwotnie słowo to mogło nie mieć negatywnych konotacji. Dlatego uważał, że nie można go tłumaczyć jako „straszny” czy „zajadły”. Jego zdaniem te tłumaczenia są efektem przekładania sensu słowa z okresu Młodszej Awesty w przeszłość. Podzielał zdanie, że słowo „chrafstra” mogło być związane z kultem bogów odrzucanych przez Zaratusztrę (dewów), stąd później doszło do nadania mu złowrogich konotacji.

Jasna 34.5

Drugie wystąpienie formy od xrafstra- ma miejsce w Jasnie 34.5. Mills w przekładzie z 1887 roku tłumaczył xrafstrâish jako „śmiertelników zanieczyszczonych przez chrafstra” (ang. Khrafstra-polluted mortals). W kolejnym tłumaczeniu, z 1894 roku, przekładał jako „zdemonizowanych śmiertelników” (ang. demonized mortals). W obydwu przypadkach chodziło mu więc o ludzi, czcicieli odrzuconych przez Zaratusztrę bogów. Do takiego samego wniosku doszedł Taraporewala, piszący o „niegodziwych ludziach” (ang. wicked men). Inaczej na tę kwestię zapatrywał się Darmesteter, który uważał, że słowo to w tym fragmencie odnosi się nie do ludzi, lecz do złych bogów („dzikich/brutalnych” według jego tłumaczenia – fr. les Daevas brutes). Zgadzali się z nim Kellens i Pirart („plugawi bogowie” – fr. les dieux infects) oraz Insler („zajadli bogowie” – ang. fierce gods). Tego samego zdania był Ahmadi, którego zdaniem w Gathach słowo to jest ściśle związane z dewami.

Część badaczy odnosiła xrafstrâish we fragmencie zarówno do bogów, jak i ludzi. Zwolennikami tego podejścia byli Humbach, Elfenbein i Skjærvø („wszystkie złe bestie, daewiczne, jak i ludzkie” – ang. all evil beasts, Daevic as well as human) oraz Duchesne-Guillemin („wszystkich drapieżników: fałszywych bogów i ludzi” – ang. all creatures of prey: False gods and men). W późniejszych tłumaczeniach Humbach zmienił zdanie i tłumaczył „chrafstra” jako „dzikie zwierzęta” (ang. beasts) lub „szkodliwe zwierzęta” (ang. noxious animals), wymieniając je osobno obok ludzi i dewów.

Jasna 34.9

Ostatni raz słowo „chrafstra” pojawia się w Jasnie 34.9. Mills w przekładzie z 1887 roku pozostawił awestyjskie słowo bez tłumaczenia. W kolejnym tłumaczeniu, z 1894 roku, przełożył jako „plugawe demony” (ang. foul demons), czyli odrzuconych bogów. Z odniesieniem tego określenia do dewów zgadzali się Kellens i Pirart („plugawi/nieczyści [bogowie]” – fr. les infects [dieux]) oraz Ahmadi.

Większość badaczy jednak nie przesądzała sprawy i ograniczyła się do tłumaczeń, które można rozumieć na kilka sposobów. Humbach, Elfenbein i Skjærvø pisali o „zajadłych bestiach” (ang. fierce beasts). Według nich mogło chodzić o niebezpieczne dla ludzi zwierzęta. Humbach powtórzył tę wersję w tłumaczeniu z Faissem i Ichaporią. Identycznie tłumaczył Insler, a bardzo podobną wersję podawał Duchesne-Guillemin („drapieżne zwierzęta” – ang. beasts of prey). Taraporewala tłumaczył termin jako „występni/niegodziwi” (ang. wicked), a Darmesteter pisał o „dzikich bestiach” (fr. les brutes fauves).

Widewdad

W tzw. Młodszej Aweście termin chrafstra ma już wyraźnie ustalone znaczenie i odnosi się do części zwierząt uważanych za szkodliwe lub odpychające. Obejmuje przede wszystkim płazy, gady, robaki, skorpiony, pająki i insekty. Część Młodszej Awesty znana jako „Prawo przeciwko dewom” (Widewdad) wymienia następujące zwierzęta jako chrafstra:

• wąż pełzający na brzuchu,
• wąż o psim kształcie/jaszczurka,
• żółw lądowy,
• żaby żyjące na lądzie,
• żaby żyjące w wodzie,
• mrówki niosące ziarno,
• małe mrówki żyjące na drzewie,
• robaki gnojowe,
• muchy.

Widewdad poucza, że zwierzęta te są kreacją Arymana i sieją chaos tam, gdzie przebywają. Wskazuje także na ich związki z innymi złymi mocami – Nasu, dewa rozkładu, jest kilkukrotnie określana jako „podobna do najbardziej nieczystego chrafstra” (ang. like the most sinful [the most polluted] evil animal). Widewdad poucza też wiernych o konieczności zabijania złych stworzeń oraz niszczenia ich siedlisk. Tekst radzi także, jak bronić się przed chrafstra. Podaje na przykład, że rodzaj psa zwany wohunazg chroni przed tymi istotami (13.19). Instruuje również, jak prawidłowo pozbywać się obciętych włosów i paznokci – tak, aby martwa materia nie wzmacniała chrafstra i dewów (17.3).

Widewdad opisuje także przypadki, w których pozbywanie się chrafstra może być pokutą za przewiny. Rozdział 14 (ustępy 5 i 6) wymienia na przykład, ile i jakich złych zwierząt trzeba zabić, aby zadośćuczynić za pozbawienie życia wydry (chronionej przez przepisy religijne, bo uważanej za dobre zwierzę). Rozdział 18 (ustęp 73) podaje z kolei, ile i jakich chrafstra należy zabić, aby zadośćuczynić za współżycie w trakcie menstruacji. Widewdad opisuje też, że zabijanie owadów może być częścią rytuału oczyszczającego po przebytej miesiączce.

Literatura średnioperska

Bundahiszn

W średnioperskim dziele znanym jako Bundahiszn chrafstra są również opisane jako część ataku Arymana na dobre stworzenie Ahury Mazdy. Miały zostać stworzone poprzez wymieszanie trucizny, złych duchów, wody, ziemi i roślin. Później miało dojść do ich wyniszczenia w wyniku potopu, ale zostały w końcu odtworzone z ognia, wody, wiatru i ziemi. Bundahiszn podkreśla związki chrafstra z dewami, podając, że są one ich potomstwem. Opisuje też, że niektóre gatunki chrafstra potrafią posługiwać się szkodliwą magią, aby atakować ludzi i dobre zwierzęta.

Bundahiszn opisuje, że złe zwierzęta są zniekształceniem stworzenia Mazdy, a nie oryginalnym tworem Arymana. Z racji tego, że część ich bytu pochodzi od Mazdy, można używać składników z ciał chrafstra do przyrządzania leków. Z tego faktu wynika też, że człowiek może korzystać z jedwabiu wytwarzanego przez jedwabniki czy miodu produkowanego przez pszczoły. Bundahiszn podaje, że chrafstra zostaną zniszczone przy okazji pojawienia się w materialnym świecie drugiego z trzech saoszjantów, Uszedarmaha.

Bundahiszn dzieli chrafstra na wodne, lądowe i powietrzne. Terminem tym określa:

• węże,
• skorpiony,
• jaszczurki,
• robaki gnojowe,
• jedwabniki,
• mrówki,
• muchy,
• kraby,
• szarańcze,
• komary,
• meszki,
• pchły.

Pahlawi Riwajat

W średnioperskim dziele znanym jako Pahlawi Riwajat jako chrafstra wymieniane są:

• skrzydlaty wąż,
• żaba,
• mrówka,
• wąż,
• skorpion,
• okrągły robak,
• krab,
• jaszczurka,
• żółw,
• mucha rodząca robaki,
• świerszcz.

Pahlawijski Riwajat szczegółowo opisuje, jakiemu ciężarowi przewin można zadośćuczynić, zabijając określone chrafstra. Na przykład zabicie latającego węża, dwunastu zwykłych węży, żaby wodnej lub stu skorpionów zadośćuczynia jednemu przewinieniu tanapuhl. Z kolei zabicie mrówki równoważy jedno bazai, a zabicie dwóch robaków gnojowych jest bliskie zrównoważenia jednego aredusz. Riwajat opisywał także zabijanie chrafstra jako część niektórych rytuałów.

Dzieło łączy też złe zwierzęta z ludzkimi przewinami. Podaje, że zabronione zachowania seksualne wzmacniają chrafstra. Podkreśla również powiązania między mocami zła, opisując historię, w której ludzka kobieta została żoną dewy, zaszła w ciążę, a potem urodziła lądowego żółwia, pijawki, koty i żaby. Tekst opisuje losy chrafstra w czasach Uszedermaha, drugiego saoszjanta. Gdy zacznie on swoją działalność, wszystkie węże połączą się w jeden organizm – wielkiego smoka. Saoszjant zjednoczy wiernych i wyrecytuję Jasnę, dzięki czemu możliwe będzie pokonanie olbrzymiego gada. Od tego czasu niszczycielski wpływ chrafstra na dobre stworzenie będzie mniejszy.

Dādestān ī Dēnīg

Dādestān ī Dēnīg wywodzi chrafstra od Arymana i twierdzi, że posługuje się on nimi, aby niszczyły i kąsały dobre istoty. Wspomina o złych zwierzętach w kontekście śmierci i nieczystości zwłok spowodowanych działalnością dewy Nasu. Bezpośrednim skutkiem ataku dewy ma być pojawienie się chrafstra w postaci robaków w ciele zmarłego. Tekst poucza wiernych, że nie powinni pozwalać, aby robaki żywiły się ciałem, gdyż powoduje to cierpienie duszy zmarłego. Radzi, aby zwłoki eksponować na kamiennym podłożu, na wzniesieniu i w izolacji, żeby zostały wysuszone przez słońce i objedzone przez ptaki. Dādestān ī Dēnīg opisuje także obecność chrafstra w pośmiertnych karach dla łamiących przepisy religijne i wymienia je obok dewów.

Księga Arta Wirafa

W dziele znanym jako Księga Arta Wirafa, zawierającym opis zaratusztriańskich zaświatów, narrator opowiada o wspaniałej egzystencji prowadzonej przez wiernych, którzy zabijali chrafstra. Z drugiej strony opisuje także życie dusz tych, którzy łamali zasady prawa religijnego. W miejscu, gdzie przebywają potępieni, chrafstra potrafią być wielkie jak szczyty górskie. Są częścią kary dla złych ludzi:

• pasożytują na kobietach, które zdradzały męża,
• pożerają części ciała ludzi, którzy bezcześcili ziemię i wodę gołymi stopami<,
• żywią się językiem mężczyzny, który oczerniał innych,
• jedzą ciało mężczyzny, który był leniwy,
• jedzą ciało kobiety, która spalała obcięte włosy i paznokcie w ogniu,
• jedzą ciało ludzi, którzy celowo zanieczyszczali ogień i wodę,
• wyjadają mózg kobiety, która uprawiała seks pozamałżeński i zajmowała się czarami,
• gryzą kończyny ludzi, którzy nie dzielili się dobrami doczesnymi.

W tradycji religijnej

Zdaniem części badaczy istnienie podziału na dobre i złe zwierzęta w zaratusztrianizmie wynikało z dualistycznej natury tej religii, szczególnie silnie akcentowanej w okresie sasanidzkim. Skoro istnieją dobre i pożyteczne zwierzęta, to muszą mieć one swój zły i szkodliwy odpowiednik. Boyce zwraca uwagę na antropocentryzm zaratusztriańskiej klasyfikacji, której podstawą był punkt widzenia człowieka – te stworzenia, które ludzie uznawali za przydatne lub miłe dla oka, nazywano dobrymi, a inne złymi. Stworzenia, które uznawano za dobre, były chronione przez prawa religijne, chociaż można je było składać w ofierze i, pod pewnymi warunkami, spożywać.

Złe stworzenia należało zaś niszczyć, bo były one jednym ze sposobów, w jakie Aryman atakuje dobry, materialny świat, którego człowiek jest strażnikiem. Zabijanie chrafstra było realizowane zarówno przez jednostki w ramach indywidualnych praktyk (np. jako część niektórych rytuałów czy sposób na zadośćuczynienie za przewiny), ale także zbiorowo, w trakcie różnych świąt. Często korzystano ze specjalnego narzędzia, zwanego xrafstragan. Zwyczaj zbiorowego zabijania złych zwierząt musiał być bardzo stary i szeroko rozpowszechniony, gdyż informują o nim starożytni autorzy z innych kultur, na przykład żyjący w V wieku p.n.e. Herodot. Późniejsze potwierdzenia tych praktyk pochodzą od żyjącego w I wieku/II wieku Plutarcha i Agatiasza z VI wieku.

Zwyczaj przetrwał do czasów nowożytnych. Istnieją świadectwa europejskich podróżników z XVII wieku, które potwierdzają jego żywotność. Pisali o nich na przykład Pietro della Valle i Jeana-Baptiste Tavernier. Tavernier relacjonował, że w razie choroby zamożni zaratusztrianie płacili biedniejszym ludziom za zabijanie chrafstra w ich imieniu, co miało im pomóc w odzyskaniu zdrowia. Mary Boyce odnotowała, że w Kermanie jeszcze do połowy XIX wieku obchodzono święto kharastar-kōšī, podczas którego wierni wychodzili poza miejsce zamieszkania i zabijali tyle chrafstra, ile mogli, zwłaszcza skorpiony, pająki, jaszczurki, węże i mrówki.

Bibliografia

• Agatiasz Scholastyk, Joseph D. Fredo (tłum), „The Histories”, vol 2-4, De Gruyter, Nowy Jork, 1975. ISBN 9783110033571.
• Domenico Agostini (tłum.), Samuel Thrope (tłum.), „The Bundahišn: The Zoroastrian Book of Creation”, Nowy Jork, 2020. ISBN 9780190879068.
• Amir Ahmadi, „The Daeva Cult in the Gathas: An Ideological Archaeology of Zoroastrianism”, Nowy Jork, 2015. ISBN 9781138847668.
• Hosangji Jamaspji Asa (red.), Martin Haug (tłum.), „The Book of Arda Viraf”, Mumbaj, 1872.
• Harold Walter Bailey, „A Range of Iranica” w: Mary Boyce (red.) „W. B. Henning Memorial Volume”, Londyn, 1970, s. 20–36, ISBN 9780853312550.
• Christian Bartholomae, „Altiranisches Wörterbuch”, Trübner, Strasburg, 1904.
• Mary Boyce, „Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices”, Routledge, 2000. ISBN 9780415239035.
• Mary Boyce: A History of Zoroastrianism: the Early Period, vol. I. Brill, 1996. ISBN 9789004104747.
• James Darmesteter (tłum.), „Le Zend-Avesta”, Ernest Leroux, Paryż, 1892.
• Jacques Duchesne-Guillemin (tłum.), „The Hymns of Zarathustra”, John Murray, Londyn, 1992. ISBN 0719551900.
• Karl F. Geldner (red.), „Avesta – The Sacred Books of the Parsis”, vol. I, Stuttgart, 1896.
• Ilya Gershevitch, „A Grammar of Manichean Sogdian”, Basil Blackwell, Oksford, 1954.
• Helmut Humbach (tłum.), Josef Elfenbein (tłum.), Prods Oktor Skjaervo (tłum.), „The Gāthās of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts”, Volume 1 – Introduction: Text and Translation, Heidelberg, 1991. ISBN 9783533044734.
• Helmut Humbach, Josef Elfenbein, Prods Oktor Skjaervo, „The Gāthās of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts”, Volume 2 – Commentary, Heidelberg, 1991. ISBN 9783533044734.
• Helmut Humbach (tłum.), Pallan Ichaporia (tłum.), „The Heritage of Zarathushtra: A New Translation of His Gathas”, Heidelberg, 1994. ISBN 9783825302511.
• Helmut Humbach (tłum.), Klaus Faiss (tłum.), „Zarathushtra and his antagonists: a sociolinguistic study with English and German translation of his Gathas”, Dr. Ludwig Reichert, Wiesbaden, 2010. ISBN 9783895007682.
• Herodot, George Rowlinson (tłum), E.H. Blakeney (red.), „Histories”, Dent, Londyn, 1970. ISBN 9780460004053.
• Stanley Insler (tłum.), „The Gathas of Zarathustra”, Brill, Lejda, 1975. ISBN 9004039023.
• Mahmoud Jaafari-Dehaghi (tłum.), „Dādestān ī Dēnīg: Part I – Transcription, Translation and Commentary”, Studia Iranica, vol. 20, Paryż, 1998. ISBN 2910640078.
• Jean Kellens, „Les noms-racines de l’Avesta”, Dr. Ludwig Reichert, Wiesbaden, 1974. ISBN 9783920153353.
• Jean Kellens (tłum.), Eric Pirart (tłum.), „Les Textes Vieil-Avestiques”, vol I, Dr. Ludwig Reichert, Wiesbaden, 1988. ISBN 3882264284.
• Jean Kellens, Eric Pirart, „Les Textes Vieil-Avestiques”, vol III, Dr. Ludwig Reichert, Wiesbaden, 1991. ISBN 3882265167.
• Firoze M. Kotwal, „The Supplementary Texts to the Sayest-ne-Sayest”, Kopenhaga, 1969.
• Firoze M. Kotwal, Philip G. Kreyenbroek, „Prayer” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab-Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, Chicester, 2015, s. 333–344. ISBN 9781444331356.
• Mahnaz Moazami, MAMMALS iii. The Classification of Mammals and the Other Animal Classes according to Zoroastrian Tradition, Encyclopaedia Iranica.
• Mahnaz Moazami (tłum.), „Wrestling with the Demons of the Pahlavi Widēwdād: Transcription, Translation, and Commentary”, Lejda, 2014. ISBN 9789004269224.
• Mahnaz Moazami, „Evil Animals in the Zoroastrian Religion” w: History of Religions, vol. 44, nr. 4, Chicago, 2005, s. 300–317.
• Lawrence Heyworth Mills (tłum.), „The Zend-Avesta”, vol. 3, The Sacred Books of the East, Clarendon, Oksford, 1887.
• Lawrence Heyworth Mills (tłum.), „A study of the Five Zarathustrian (Zoroastrian) Gathas with texts and translations”, E. Th. Jacob, Erlangen, 1894.
• Plutarch, Frank Cole Babbit (tłum.), „Moralia”, vol. 5, Harvard University Press, Cambridge, 2003. ISBN 9780674993372.
• Prods Oktor Skjærvø, „The Spirit of Zoroastrianism”, Yale University Press, New Heaven i Londyn, 2011. ISBN 9780300170351.
• Irach J. S. Taraporewala (tłum.), „The Divine Songs of Zarathushtra”, D.B. Taraporevala Sons, Mumbaj, 1951.
• Yuhan Sohrab-Dinshaw Vevaina, „Theologies and Hermeneutics” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab-Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, s. 221–234. ISBN 9781444331356.
• Michael Stausberg, „Die Religion Zarathushtras: Geschichte-Gegenwart-Rituale”, vol. 1, W. Kohlhammer, Berlin, 2002. ISBN 3170171186.
• Alan Vincent Williams (tłum.), „The Pahlavi Rivayat Accompanying the Dadestan i Denig”, Kopenhaga, 1990. ISBN 9788773042113.
• Yumiko Yamamoto, „The Zoroastrian Concept of Xrafstra” w: Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko, vol 43, Tokio, 1985, s. 1–17.