Kelâm

Kelâm ya da İlm-i Kelâm (Arapça: عِلْمُ الْكَلَام); İslam dininin akaid konularını irdeleyen ve tarihî olarak bu çerçevede gelişen dinî-felsefî teorilerle ilgilenen ilim dalı. Bu anlamda kelâm, imanla ilgili konu ve sorulara izah ve ispat getirme amacıyla geliştirilen teolojik felsefenin adıdır.

İtikadî mezhep imamlarına göre kelâm ilminin metotları farklılık gösterdiği gibi konulara getirilen açıklamalar ve sorulara verilen cevaplar da farklılık göstermektedir.

Tarihçe

Başlangıçta fıkıh içerisinde mütalaa edilen kelâm, daha sonra ilm-i tevhid olarak adlandırılmıştır. Fıkıh; amelî (ibadetle ilgili) meseleler üzerinde, kelâm ise itikadî (inançla ilgili) meseleler üzerinde yoğunlaşmıştır.

Muhammed peygamberin zamanında nispeten dar ve aksiyona dayalı İslam toplumunda fazlaca dinî-felsefî tartışma görülmez. Örneğin hicrî birinci yüzyılın son çeyreğinde kader konusu bir inanç konusu olarak ele alınarak tartışılmaya başlanmıştır.

Başlangıç itibarıyla kelâm, imanın esası olan Allah'a iman, Allah'ın sıfatları ile ilgilenmişse de, özellikle Gazzâlî'den sonra bütün imanî meseleleri kapsayacak genişlikte değerlendirilmeye başlanmıştır. Burada Gazzâlî'nin Yunan felsefesinin tesirlerine karşı aldığı tavır, önemli bir parametre olarak gözükmektedir. Mu'tezile mezhebi kelâmcıları akılcı-nakilci tartışmalarında aklı esas alan yaklaşımları ile öne çıkmışlardır. Sünni itikat mezhep imamlarından Ebü'l Hasan Eş'arî ile İmam Mâtürîdî Sünni kelâm ilminin kurucularından sayılır, bu isimler akıl ve nakli birlikte kullanmıştır.

Eleştiriler

Tarihte kelâm tartışmalarında taraflar sıklıkla birbirlerini dinden çıkmış mürted veya sapkın olarak nitelendirmişlerdir. Birçok sufi ve İslam alimi bu tartışmalara girmeyi de sapkınlık olarak değerlendirmiş ve kendi müridlerine yasaklamışlardır.

Konuları

Kelâmcılar inancı ilgilendiren birçok sorular sormuşlar veya sorulan sorulara akli cevaplar aramışlardır.

Allah'ın zat ve sıfatları: Allah'ın zat ve sıfatları nelerdir, bu sıfatlar Allah'ın zatından ayrı mıdır yoksa aynısı mıdır, bu sıfatlar ezelî ve ebedî midirler yoksa hadis (sonradan olma) midirler?
Mârifet: Allah ve O'nun sıfatları, fiilleri, isimleri ve tecellileri hakkında manevi tecrübeyle doğrudan elde edilen bilgi anlamında bir tasavvuf terimi.
Ru'yetullah: Müminlerin ahirette Allah'ı görmesi anlamında bir kelâm terimi.
Nübüvvet: Allah ile insanlar arasında dünya ve ahiretle ilgili ihtiyaçlarının giderilmesi amacıyla yapılan elçilik görevi
Mucize ve keramet: Mucize ve keramet, hak ve gerçek midir?
İmamet: Halifelik hakkı ile ilgili Şii-Sünni tartışmasının inanç boyutu
Hidayet: Hidayet Kur'an'da belirtildiği gibi Allah tarafından verilen ve alınan bir şey midir, değil midir?
Ruh: Ruhun mahiyeti gibi konularda tartışma ve görüşler
Cennet-Cehennem: Cennet ve cehennem; şu anda yaratılmış hâlde midir, oraya gidecekler orada ebedî olarak kalacak mıdır?
Kaza ve kader: Kader karşısında insanın irade ve sorumluluğu nedir?
Doğru ve yanlışın tanımı: Bir şey yanlış ve kötü olduğu için mi günah olur, yoksa bir şeyi kötü yapan o şeyin Allah tarafından yasaklanması mıdır?
İmanın mahiyeti: İmanın sabit mi yoksa artan ya da eksilebilen bir kavram mı olduğu, iman-amel münasebeti (amelin imandan bir parça olup olmadığı) tartışmaları
Büyük günahların neler olduğu ve büyük günah işleyenin durumun ne olduğu: Büyük günah işleyenin imanı azalır mı azalmaz mı, dinden çıkıp irtidad mı etmiş olur, yoksa çıkmaz da fâsık mı olur gibi konular
Kur'an, mahluk (yaratık) mudur yoksa mahluk değil midir? Kur'an Allah'ın sözü ise bu söz Allah'ın zatı ile birlikte ezelden beri var mı idi, yoksa sonradan mı konuşulmuştur?

Mezhepler

Kelâm tartışmalarında ortaya çıkan itikadi mezheplerin bazıları:

Ayrıca bakınız

Dış bağlantılar

[1] Akılcı-nakilci tartışmaları çerçevesinde Türk Müslümanlığı