Nghala
Template:Cladogram Nghala (Panthera leo) i xiharhi lexikulu xa muxaka wa timbyana ta le ndlwini ya Panthera. Namuntlha yi kumeka ntsena eAfrika-Dzonga ka Sahara na le India. Yi na miri wa matimba, xifuva lexi anameke, nhloko yo koma leyi rhendzelekeke, tindleve to rhendzeleka ni nhlana lowu nga na nsinya wa mihlanguti leyi ntima emakumu ka wona.
Nghala yi tshama ngopfu etindhawini ta byanyi, savanna ni swihlahla. I xiharhi lexi nga predator ya le henhla (apex predator) naswona xi dya ngopfu swiharhi leswi nga ni tinyonga swo fana na timhunti, timhondzo ni tihomu ta nhova.
Hi ntolovelo yi tirha swinene emini ku tlula tin’wana timbyana ta nhova, kambe loko yi hluphekisiwa yi nga tlhela yi tirha vusiku.Nghala i xiharhi xa ku hanya hi ntlawa, leswi vuriwaka pride. Pride yi katsa vavasati lava nga ni vuxaka ni vana va vona, swin’we ni wanuna un’we kumbe va nga ri vangani lava nga riki ni vuxaka na vona. Vavasati hi vona va talaka ku hlongola swin’we leswaku va kuma swakudya, kasi vavanuna va lwa leswaku va tshama kumbe ku nghena eka pride.
Hi nkarhi wa Neolithic, nghala leyi ayi hangalakile e Afrika hinkwayo nale Eurasia, kusuka e Dzonga-vuxa bya Europe kuya e India. Hambibu bya Indiya. Yi xaxametiwile tani hi Vulnerable eka IUCN Red List kusukela hi 1996 hikuva nhlayo ya vaaki ematikweni ya Afrika yi hungutekile hi kwalomu ka 43% kusukela e kusunguleni ka malembe yava 1990s. Nhlayo ya tinghala a yi tiyiseli ehandle ka tindhawu leti vekiweke leti sirhelelekeke. Hambileswi xivangelo xa ku hunguteka loku xi nga twisisiwiki hi ku helela, ku lahlekeriwa hi ndhawu yo tshama eka yona ni ku lwisana ni vanhu hi swona swi vangaka ku vilela lokukulu.
Nghala yi hlanganisiwa ngopfu ni matimba ni vuhosi. Yi kombisiwa swinene eka swifaniso, swifaniso swa mabye, tifulegi ta matiko, tibuku ni tifilimini.I xin’wana xa swiharhi leswi tivekaka ngopfu eka mfuwo wa vanhu emisaveni hinkwayo. Ku sukela nkarhi wa Mfumo wa Roma, ndlopfu a yi hlayisiwa eka tindhawu ta ku kombisa swiharhi, naswona yi ya emahlweni yi va xiharhi xa nkoka eka ti-zoo emisaveni hinkwayo.
