Güiana

	Nome orixinal Co-operative Republic of Guyana (en)
	Nome oficial Co-operative Republic of Guyana (en) ; République coopérative du Guyana (fr) ; Guyana (en) ; Gajanos Kooperacinė Respublika (lt)
	Xentilicio Guyanese (en) ; guyanezo (vec) ; guyanezi (vec) ; guyaneza (vec) ; Guyanienne (fr) ; guyanesa (ast) ; Guyanien (fr) ; guyanés (ast) ; guyaneze (vec) ; ڭوياني (ary) ; guyanès (ca) ; Gujanano (eo) ; ڭويانيات (ary) ; ڭويانية (ary) ; ڭويانيين (ary) ; guyanesa (ca) ; guyanesi (it) ; গায়ানি (bn) ; Gvayänan (vo) ; غياني (ar) ; Guyanano (io) ; guyanai (hu) ; guyaner (da) ; guyanese (it) ; غيانية (ar) ; גיאני (he) ; guyaneză (ro) ; غيانيون (ar) ; guyanez (ro) ; גיאנית (he) ; guyanezi (ro) ; Guánach (ga)

Güiana
	Nome orixinal Co-operative Republic of Guyana (en)
	Nome oficial Co-operative Republic of Guyana (en) ; République coopérative du Guyana (fr) ; Guyana (en) ; Gajanos Kooperacinė Respublika (lt)
	Xentilicio Guyanese (en) ; guyanezo (vec) ; guyanezi (vec) ; guyaneza (vec) ; Guyanienne (fr) ; guyanesa (ast) ; Guyanien (fr) ; guyanés (ast) ; guyaneze (vec) ; ڭوياني (ary) ; guyanès (ca) ; Gujanano (eo) ; ڭويانيات (ary) ; ڭويانية (ary) ; ڭويانيين (ary) ; guyanesa (ca) ; guyanesi (it) ; গায়ানি (bn) ; Gvayänan (vo) ; غياني (ar) ; Guyanano (io) ; guyanai (hu) ; guyaner (da) ; guyanese (it) ; غيانية (ar) ; גיאני (he) ; guyaneză (ro) ; غيانيون (ar) ; guyanez (ro) ; גיאנית (he) ; guyanezi (ro) ; Guánach (ga)
	Instancia de estado soberano; país
	Texto lema One People, One Nation, One Destiny; South America Undiscovered; Един народ,една нация, една съдба; Un Bobl, Un Cenedl, Un Tynged
	Himno Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains (pt)
Características
	Caracterizado por país libre
	Cultura Cultura da Guiana (pt)
	Lingua oficial lingua inglesa
	Lingua usada lingua inglesa; Lingua waiwai; Berbice Creole Dutch (en) ; Língua taruma (pt) ; Língua macuxi (pt) ; lingua warao; Lingua kali'na; Patamona (en) ; Lingua pemón; Lingua mapidiana; Crioulo da Guiana (pt) ; lingua inglesa; Lingua atorada; lingua mawayana; lingua wapishana; Skepi Creole Dutch (en) ; Lingua akawaio
	Forma de goberno república parlamentaria
	Economía economía de Güiana
	Moeda Dólar güianés Dólar güianés
Implicados
	Xefe de estado Cargo: presidente de Güiana ; Irfaan Ali (2020 - ); David Granger (pt) (2015 - 2020); Donald Ramotar (2011 - 2015)
	Xefe do goberno Cargo: primeiro ministro de Güiana ; Mark Phillips (2020 - ); Moses Nagamootoo (pt) (2015 - 2020)
	Órgano lexislativo Parlamento da Guiana (pt)
	Membro de Organización das Nacións Unidas; Organización Mundial da Saúde; Organización Mundial de Alfándegas; Grupo de Estados de África, Caribe e Pacífico; Organización Meteorolóxica Mundial; Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura; Organización para a Prohibición de Armas Químicas; Organización dos Estados Americanos; Unión Postal Universal; Centro Internacional de Arranxo de Diferenzas Relativas a Investimentos; Corporación Financeira Internacional; Organización Mundial do Comercio; Commonwealth de Nacións; Unión de Nacións Suramericanas; Axencia Multilateral de Garantía de Investimentos; Comunidade do Caribe; Asociación Internacional de Fomento; Banco Internacional de Reconstrución e Fomento; Unión Internacional de Telecomunicacións; Axencia de Xestión de Emerxencias en Desastres do Caribe; Alianza dos Pequenos Estados Insulares; Interpol; Associação de Livre Comércio do Caribe (pt) ; Organismo para a Proscrición das Armas Nucleares na América Latina e o Caribe; Banco de Desenvolvemento do Caribe; Tratado de non proliferación de armas nucleares
	Banco central Bank of Guyana
Datas
	Fundación / creación 1966
1966
Historia
1966	Acontecementos importantes
1966	Q86661494
	Historia historia de Güiana
	Substitúe Commonwealth realm of Guyana (en) (1966 - 1970)
Localización
	País Güiana
	Xeografía xeografía de Güiana
	Situado na entidade xeográfica América do Sur; Caribe
	Continente América do Sur
	Capital Georgetown
	Comparte fronteira con Brasil; Suriname; Venezuela
	Contén división administrativa Barima-Waini; Mahaica-Berbice (pt) ; Pomeroon-Supenaam (pt) ; Potaro-Siparúni (pt) ; Alto Demerara-Berbice (pt) ; Ilhas Essequibo-Demerara Ocidental (pt) ; Demerara-Mahaica (pt) ; Berbice Oriental-Corentyne (pt) ; Cuyuni-Mazaruni (pt) ; Alto Tacutu-Alto Esequibo
	Área urbana máis poboada Georgetown
OpenStreetMap
	Coordenadas 5°44′00″N 59°19′00″O / 5.733333, -59.316667
Cifras e dimensións
	Poboación 878.674 (2022); 560.296 (1960); 575.976 (1961); 591.665 (1962); 607.528 (1963); 623.794 (1964); 640.541 (1965); 657.975 (1966); 675.811 (1967); 693.051 (1968); 708.356 (1969); 720.816 (1970); 729.872 (1971); 735.896 (1972); 740.041 (1973); 743.984 (1974); 748.877 (1975); 755.241 (1976); 762.549 (1977); 769.637 (1978); 774.818 (1979); 776.927 (1980); 775.662 (1981); 771.596 (1982); 765.512 (1983); 758.580 (1984); 751.720 (1985); 745.133 (1986); 738.779 (1987); 733.057 (1988); 728.382 (1989); 725.043 (1990); 723.259 (1991); 723.008 (1992); 724.014 (1993); 725.839 (1994); 728.136 (1995); 730.865 (1996); 734.059 (1997); 737.526 (1998); 741.046 (1999); 744.471 (2000); 747.657 (2001); 750.629 (2002); 753.612 (2003); 756.939 (2004); 760.834 (2005); 765.367 (2006); 770.407 (2007); 775.739 (2008); 781.055 (2009); 786.126 (2010); 790.882 (2011); 795.369 (2012); 799.613 (2013); 777.859 (2017)
	Poboación feminina 412.743 (2022); 405.932 (2019); 407.303 (2020); 410.932 (2021)
	Poboación masculina 395.982 (2022); 392.821 (2019); 389.899 (2020); 393.635 (2021)
	Poboación rural 585.574 (2019); 583.663 (2020); 588.163 (2021); 590.192 (2022)
	Poboación urbana 213.179 (2019); 213.539 (2020); 216.404 (2021); 218.534 (2022)
	Índice desenvolvemento humano 0,714 (2021); 0,509 (1990); 0,505 (1991); 0,52 (1992); 0,534 (1993); 0,544 (1994); 0,549 (1995); 0,559 (1996); 0,564 (1997); 0,569 (1998); 0,573 (1999); 0,577 (2000); 0,584 (2001); 0,59 (2002); 0,598 (2003); 0,612 (2004); 0,622 (2005); 0,631 (2006); 0,638 (2007); 0,644 (2008); 0,649 (2009); 0,656 (2010); 0,665 (2011); 0,669 (2012); 0,673 (2013); 0,681 (2014); 0,684 (2015); 0,691 (2016); 0,695 (2017); 0,701 (2018); 0,708 (2019); 0,721 (2020)
	Índice desenvolvemento humano desigualdade 0,591 (2021); 0,536 (2010); 0,544 (2011); 0,548 (2012); 0,552 (2013); 0,557 (2014); 0,56 (2015); 0,566 (2016); 0,571 (2017); 0,576 (2018); 0,583 (2019); 0,595 (2020)
	Taxa desemprego 11 % (2014)
	Taxa nataliade 19,897 (2022); 20,828 (2019); 20,473 (2020); 20,298 (2021)
	Taxa mortandade 9,762 (2022); 7,444 (2019); 8,026 (2020); 9,987 (2021)
	PIB nominal 15.357.537.068 $ (2022); 8.044.498.801 $ (2021)
	Taxa imposto sobre valor engadido 16 %
	Superficie 214.970 km²
	Punto máis alto Monte Roraima
	Punto máis baixo 0 m océano Atlántico
	Porcentaxe área de auga 8,4 %
	Fuso horario UTC−04:00 ; America/Guyana
	Esperanza de vida 66 a; 66,216 a; 66,117 a; 66,022 a; 65,929 a; 66,318 a; 66,536 a; 66,425 a; 69 a; 66,65 a; 68 a; 65,836 a; 65,642 a; 65,065 a; 64,93 a; 64,785 a; 65,741 a; 65,192 a; 65,428 a; 65,313 a; 65,538 a; 66 a
OpenStreetMap
Códigos e identificadores
OpenStreetMap
OpenStreetMap	287083
VIAF	124902112
ISNI	0000000121607790
TasteAtlas	guyana
Freebase	/m/034m8
MeSH	D006172
Fontes e ligazóns
	Páxina WEB parliament.gov.gy
	Prefixo telefónico +592
	Teléfono de emerxencia 999, 911, 912 (en) e 913 (pt)
	Dominio .gy
	Wikidata G:Commons C:Commons

A Güiana^[1] (en inglés: Guyana), oficialmente República Cooperativa de Güiana (inglés: Co-operative Republic of Guyana), é un país de América do Sur limitado ó norte polo océano Atlántico, ó leste por Suriname, ó sur polo Brasil e ó oeste por Venezuela.

Etimoloxía

O nome "Güiana" deriva de Guiana, o nome orixinal da rexión que antes incluía a Güiana (Güiana Británica), Suriname (Güiana Holandesa), a Güiana Francesa e partes de Güiana provén dunha lingua indíxena amerindia e significa "terra de moitas augas".^[2]^[3].

Historia

Artigo principal: Historia de Güiana.

Un mapa da Güiana Holandesa de 1667 a 1814.

Nove tribos indíxenas residen en Güiana: o Wai Wai: Macushi; Patamona; Lokono; Kalina; Wapishana; Pemon; Akawaio; e Warao.^[4]

Historicamente, as tribos Lokono e Kalina dominaron a Güiana. Aínda que Cristoforo Colón foi o primeiro europeo en avistar a Güiana durante a súa terceira viaxe (en 1498), e Sir Walter Raleigh escribiu un relato en 1596, os Holandeses foron os primeiros europeos en establecer colonias: Pomeroon (1581), Essequibo (1616), Berbice (1627) e Demerara (1752). Despois de que os británicos asumisen o control en 1796,^[5] os holandeses cederon formalmente a zona en 1814.

En 1831, as colonias unidas de Demerara-Essequibo e a colonia separada de Berbice convertéronse xuntas nunha única colonia británica coñecida como Güiana Británica.^{[Cómpre referencia]}

Desde a súa independencia en 1824, Venezuela reivindicou a área de terra ao oeste do río Essequibo. Simón Bolívar escribiu ao goberno británico advertíndolle contra os colonos de Berbice e Demerara que se instalasen en terras que os venezolanos, como presuntos herdeiros das reivindicacións españolas sobre a zona que datan do século XVI, afirmaban que eran súas. En 1899, un tribunal internacional determinou que a terra pertencía a Gran Bretaña.^[6] A reivindicación territorial británica derivou da participación e colonización holandesa da zona. tamén data do século XVI, que foi cedida aos británicos.^{[Cómpre referencia]}

Independencia

Güiana acadou a independencia do Reino Unido como dominio o 26 de maio de 1966 e converteuse nunha república o 23 de febreiro de 1970, sendo membro da Commonwealth. Pouco despois da independencia, Venezuela comezou a emprender accións diplomáticas, económicas e militares contra Güiana co fin de facer valer a súa pretensión territorial sobre a Guayana Esequiba.^[7] O Departamento de Estado dos Estados Unidos e a Central Intelligence Agency (CIA), xunto co goberno británico, tamén xogaron un papel importante ao influír no control político en Güiana durante este tempo.^[8] O goberno estadounidense apoiou a Forbes Burnham durante os primeiros anos da independencia porque Cheddi Jagan identificárono como marxista. Proporcionaron apoio financeiro secreto e consellos sobre campañas políticas ao Congreso Nacional Popular de Burnham, en detrimento do Partido Progresista do Pobo liderado por Jagan, que foi apoiado principalmente por guyaneses de orixe india oriental.^{[Cómpre referencia]}

Güiana foi elixida dúas veces como membro do Consello de Seguridade da ONU en 1975-76 e máis tarde 1982-83.

UNASUR

En maio de 2008, o presidente Bharrat Jagdeo asinou o Tratado Constitutivo UNASUR da Unión de Nacións Suramericanas. O goberno da Güiana ratificou oficialmente o tratado en 2010.^[9]

En marzo de 2020, o presidente David A. Granger perdeu por pouco as eleccións anticipadas, tras a perda do goberno de Granger nun voto de censura en 2018. Granger negouse a aceptar os resultados, pero finalmente, cinco meses máis tarde, Irfaan Ali do Partido Popular Progresista/Cívico xurou como novo presidente por mor das acusacións de fraude e irregularidades.

Subdivisións

Subdivídese en 10 rexións administrativas:

Economía

Artigo principal: Economía de Güiana.

Demografía

A poboación do país (comprendida entre os 760.000 e 780.000 habitantes) está dividida en tres grupos principais:

Hindús ou Indo-güianeses (arredor do 50%) que habitan nas zonas rurais.
Africanos ou afro-güianeses (entre o 36 e o 43%) residentes nos centros urbanos.
Os amerindios (entre o 4 e o 7%), poboadores das zonas do interior.

A poboación chinesa e europea (principalmente portugueses e británicos) forman o 2%.

O 90% da poboación vive na zona costeira, onde a densidade de poboación chega a 115 habitantes por km². Existe unha gran tensión entre as comunidades hindú e africana, o cal se reflicte na esfera política (onde os dous principais partidos políticos son uni-raciais).

A relixión tamén establece unha liña divisoria entre a poboación. Os cristiáns (50% da poboación), predominantemente adscritos á igrexa anglicana, son de etnia africana. A comunidade hindú procesa maioritariamente o hinduísmo, aínda que existe unha porcentaxe que se adscribe ó islam. Outro dato curioso a destacar é a presenza no país da comunidade máis extensa de Baha'ís do mundo (un 7%).

A emigración ten sido un problema persistente na historia do país, estimándose uns 500.000 nacionais vivindo fora do país. Desde a independencia, máis de 10.000 cidadáns ó ano téñense establecido nos Estados Unidos. Igualmente, Canadá, o Reino Unido e outros países caribeños de fala inglesa teñen sido o destino de ditos emigrantes.

Notas

↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para güianés.
↑ "Guyana". Oxford Dictionaries. Arquivado dende o orixinal o 07 de xullo de 2015. Consultado o 9 de maio de 2015.
↑ "Guyana". Oxford Dictionaries. Arquivado dende o orixinal o 7 de xullo de 2015. Consultado o 9 de maio de 2015.
↑ "Ministry of Amerindian Affairs – Georgetown, Guyana". Amerindian.gov.gy. Arquivado dende o orixinal o 2 de xuño de 2013. Consultado o 30 de marzo de 2014.
↑ "South America 1744–1817 by Sanderson Beck". Arquivado dende o orixinal o 1 de xaneiro de 2017. Consultado o 24 de outubro de 2016.
↑ "Premio sobre o límite entre a colonia da Güiana Británica e os Estados Unidos de Venezuela, decisión do 3 de outubro de 1899" (PDF).
↑ Ince, Basil A. (1970). "The Venezuela-Guyana Boundary Dispute in the United Nations". Caribbean Studies 9 (4): 5–26.
↑ US Declassified Documents (1964–1968). guyana.org Arquivado 12 de febreiro de 2007 en Wayback Machine.
↑ "UNASUR indifference to Guyana". Guyana Chronicle.

Véxase tamén

Ligazóns externas

Office of the President of Guyana (en inglés).

[1] Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para güianés.

[2] "Guyana". Oxford Dictionaries. Arquivado dende o orixinal o 07 de xullo de 2015. Consultado o 9 de maio de 2015.

[3] "Guyana". Oxford Dictionaries. Arquivado dende o orixinal o 7 de xullo de 2015. Consultado o 9 de maio de 2015.

[4] "Ministry of Amerindian Affairs – Georgetown, Guyana". Amerindian.gov.gy. Arquivado dende o orixinal o 2 de xuño de 2013. Consultado o 30 de marzo de 2014.

[5] "South America 1744–1817 by Sanderson Beck". Arquivado dende o orixinal o 1 de xaneiro de 2017. Consultado o 24 de outubro de 2016.

[6] "Premio sobre o límite entre a colonia da Güiana Británica e os Estados Unidos de Venezuela, decisión do 3 de outubro de 1899" (PDF).

[:56-7] Ince, Basil A. (1970). "The Venezuela-Guyana Boundary Dispute in the United Nations". Caribbean Studies 9 (4): 5–26.

[8] US Declassified Documents (1964–1968). guyana.org Arquivado 12 de febreiro de 2007 en Wayback Machine.

[9] "UNASUR indifference to Guyana". Guyana Chronicle.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]