Kansas
Kansas
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Kansas esas Usana stato senlitora. Ol havas kom vicini Nebraska norde, Missouri este, Oklahoma sude, e Kolorado weste. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis habitanti[1]
La nomo dil stato originis de rivero Kansas. La vorto Kansas havas origino en indijena populo Kansa.
Historio
[redaktar | redaktar fonto]Dum paleolitiko, inter 12 mil o 7 mil yari aK, decendanti di populi Aziana qui migris ad Amerika atingis la nuna Kansas. Li esis chaseri di granda animali, exemple mamuti. Pos ke la granda animali desaparis, li komencis chasar mikra animali e konsumar planti. Cirkume 3500 aK, lokala populi komencis uzar ceramiko. Agrokultivo, nome maizo, developesis cirkume 3 mil yari ante nun, e la vivo-stilo di lokala populi divenis sedentaria. Dum centi di yari la regiono habitesis da indijena populi, nome populi Osage, Pawnee, Kaw (Kansa) e Wichita. Cirkume 1450, populo Wichita fondis urbo Etzanoa, qua habitesis til cirkume 1700.
L'unesma Europano qua arivis ibe esis Hispano Francisco Vázquez de Coronado, qua exploris la regiono en 1541. En 1803, granda parto di la nuna Kansas aquiresis de Francia dum la kompro di Louisiana. L'expediciono di Lewis e Clark en 1804, e l'expediciono di Zebulon Pike en 1806 mapigis la regiono. De 1812 til 1821 Kansas apartenis a lora teritorio Missouri. En 1827, Fort Leavenworth divenis l'unesma kolonieto di blanki en la regiono[2]. La koloniigo kreskis en la regiono pos la yari 1830a. La Treko Santa Fe (Santa Fe Trail) trairis la teritorio de 1821 til 1880, ed uzesis por transportar industriizita vari de Missouri, ed arjento e peli de Nova-Mexikia.
La sud-westo di Kansas restis parto di Hispana imperio e pose di Mexikia e di republiko Texas til la fino di la milito Usana-Mexikiana en 1848, kande la regiono cedesis ad Usa. L'oficala organizo di la teritorio komencis en 1854, kun tale nomizita "lego Kansas-Nebraska", qua permisis kolonieri votar pri sklavigo. Konseque, violento kreskis en la stato, kun konflikti inter individui favorebla a sklavigo ed individui favorebla ad abolisismo. La violento cesis erste en 1859, kande aprobesis tale nomizita "konstituco di Wyandotte", qua proskriptis sklavigo.
Kansas divenis Usana stato ye la 29ma di januaro 1861. Dum l'interna milito di Usa eventis violentoza konflikti en la stato, exemple tale nomizita "masakro di Lawrence", en 1863. Pos finir la milito e kun l'arivo dil unesma ferovoyi e l'expanso di edukado di bovi, diversa urbi prosperis, exemple Dodge City ed Abilene. En 1879 eventis granda enmigrado di Afrikan-Usani veninta de sudala stati.
Pro demando da Metodisti ed altra evangeliala protestanti, Kansas esis un ek l'unesma stati Usana qui proskriptis alkoholoza drinkaji. Ca proskripto revokesis erste en 1948. En 1922, Ella Uphay Mowry divenis l'unesma muliero en Usa qua kandidatis su kom guberniestrino.
Dum la yari 1930a, Kansas subisis serioza domajo ambientala, pro la kombinita efekti dil ekonomiala krizego e di severa tempesti di areno, konocata Angle kom Dust Bowl qua destruktis plantacerii e pasturaji. Pro to, multa habitanti de la sudo dil stato abandonis sua farmeyi e migris ad altra regioni. Kande komencis duesma mondomilito, la produktado di milital avioni instalesis en Wichita, e la sektoro duras esar importanta en l'ekonomio dil stato. Altralatere, la deskresko ekonomiala di la ruro plumaleskis dum la yari 1950a pro nova periodo di sikeso, e l'ekmigrado duris. Ye la fino dil yari 1950a, plua kam la duimo dil habitanti di Kansas rezidis en urbi. En 1953, Dwight Eisenhower, naskinta en la stato, divenis Usana prezidanto.
En 1954, la Supera Korto di Usa deklaris kontrekonstituca la segregaco rasala en la tota skoli di la lando. Ta decido adoptesis kande judiciesis la kazo Brown kontre Ekuko-konsilistaro di Topeka. Dum recenta yari, l'ekonomio dil stato modernigesis, nome sektori avionala e kosmala, industrii e servadi. Tamen ol duras esar granda produktero di frumento e bovokarno.
Geografio
[redaktar | redaktar fonto]| Precipua artiklo: Listo pri municipi en Kansas |
Kansas jacas centre de Usana teritorio, an la duimo di la disto inter Atlantiko e Pacifiko. Ol havas 105 komtii 628 municipi.
La tereni dil stato konsistas precipue ek sedimentala roki. Este e sude, sedimentala strati komencis formacesar de 350 til 250 milion yari ante nun, kontre ke weste la strati komencis formacesar dum kretaceo, ed originis del erodo di Rokoza Monti. La nordo dil stado kovresis da glacio dum la lasta glacial epoko, e lua sedimentala roki transportesis dum ca epoko. La maxima altitudo di Kansas esas 1231 metri che Monto Sunflower.
Nord-weste del stato, cirkume 121 kilometri di lua limiti kun vicina stati definesas da rivero Missouri, lua maxim importanta aquofluo. Rivero Kansas, longa de 270 km, trairas la nord-esto dil stato ante debushar an Missouri. Poka naturala lagi dil stato esas granda: la maxim vasta esas lago Inman, kun cirkume 64,8 km². Inter l'artificala lagi, la maxim vasta esas lago Milford, vasta de cirkume 64 km².
Segun la klimatala klasifikuro da Köppen, Kansas havas 3 dominacanta klimati: kontinentala humida (Dfa) nord-este; humida subtropikala (Cfa) en granda parto dil stato, e miarida kolda (BSk) de stepo, weste. En junio, julio ed agosto, temperaturi povas superirar 32°C an la sud-westo dil stato. La mezavalora temperaturo en la stato esas -1°C dum vintro, e 26°C dum somero. L'yarala pluvo-quanto varias mezavalore de 1200 mm sud-este, til 410 mm sud-weste. La mezavalora nivo-quanto yarala varias de 130 mm sude, til 890 mm nord-weste. La teritorio dil stato jacas an tale nomizita "koridoro di tornadi", esanta vundebla a violentoza tornadi dum printempo e komenco di somero. Plua kam 50 tornadi frapas la stato omnayare.
Ekonomio
[redaktar | redaktar fonto]
.JPG)
En 2025, la total produkturo interna di Kansas esis 241,3 miliard Usana dolari[3]. To reprezentis kresko di 2% relate l'antea yaro. En 2025, la total interna produkturo po persono esis 62 200 dolari.
L'ekonomio dil stato esas diversa. Primara sektoro (agrokultivo, edukado di bestii, produktado di ovi e lakto, pesko, extraktado di forestala produkturi) reprezentas 1% de total interna produkturo. Cirkume 90% de la lando dil stato uzesas por agrokultivo, nome frumento, sorgumo, soyo, kotono e sunofloro, e l'edukado di porki, bovi e mutoni. En 2018, existis 59 mil farmeyi en la stato, di qui 84 havis certifikuro pri praktiki di tale nomizita "organika kultivado".
Sekundara setoro reprezentas 23% de total interna produkturo. La precipua agado esas transformo-industrio, qua reprezentis 29,7 miliard dolari de totala produktado. Konstrukto reprezentas 4% de totala produkturo interna, e minado reprezentas 1%. Wichita konocesas kom l'"aerala chef-urbo", pro koncentro di giganta kompanii, exemple Spirit AeroSystems, Bombardier Aerospace e Textron Aviation, qui fabrikas avional equipuri. Granda entraprezi qui transformas nutrivi, exemple National Beef e Tyson Foods, anke havas granda fabrikerii en la stato. Altra importanta industrii esas la manufakturo di agrokultivala mashinaro, kemiala produkturi, altra mashinaro, e l'exploto di petrolo.
Terciara sektoro nun reprezentas 74% del interna produkturo. Imoblala agadi (vendo e lugado) reprezentis US$ 24,4 miliardi en 2025. Profesionala ed entraprezala servadi reprezentis US$ 23,9 miliardi ye la sam yaro. Anke importanta esas publika sektoro e guvernal agadi, e sanesala sektoro.
Kansas esas granda produktero di elektro uzanta vento-povo. En 2019, cirkume 41% del elektro produktata en la stato originis de ventala generatori. Ank importanta esas la produktado di naturala gaso e petrolo.
En 2016, 1,18 milioni di personi laboris en ne-agrokultivala agadi. En 2025, mikra e mezagranda entraprezi employis 48,9% de la laboro-povo dil stato. En 2025, chomeso atingis 3,8% de la laboro-povo.
Referi
[redaktar | redaktar fonto]- 1 2 Resident Population for the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 2020 Census - Publikigita da United States Census Bureau. URL vidita ye 26ma di aprilo 2021. Idiomo: Angla.
- ↑ A Brief History of Fort Leavenworth - Autoro: Partin, John W. Partin. Dato di publikigo: 1983. URL vidita ye 24ma di januaro 2019.
- ↑ What is the gross domestic product (GDP) in Kansas? - Publikigita da USA Facts. Dato di publikigo: 17ma di aprilo 2026. Idiomo: Angla.
| Stati di Usa |
|---|
|
Alabama • Alaska • Arizona • Arkansas • Connecticut • Delaware • Florida • Georgia • Havayi • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Kalifornia • Kansas • Kentucky • Kolorado • Louisiana • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • Nordal Karolina • Nordal Dakota • Nova-Hampshire • Nova-Jersey • Nova-Mexikia • Nova-York • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pensilvania • Rhode Island • Sudal Karolina • Sudal Dakota • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Virginia • Washington • Westal Virginia • Wisconsin • Wyoming |
