Ch-101/102
 | |
| Państwo | |
|---|---|
| Producent | |
| Rodzaj |
pocisk manewrujący wystrzeliwany z powietrza |
| Użycie bojowe | |
| Wymiary | |
| Długość |
7,45 m[1] |
| Masa |
2400 kg |
| Parametry techniczne | |
| Napęd |
silnik turboodrzutowy TRDD-50A |
| Prędkość |
do 270 m/s (972 km/h) |
| Zasięg |
3 500 km |
| Naprowadzanie |
inercyjne + satelitarne + mapowanie terenu + optoelektroniczne |
| Parametry użytkowe | |
Ch-101 i Ch-102 (ros. Х-101, Х-102, ang. Kh-101/102[2]) – rosyjski strategiczny pocisk manewrujący powietrze-ziemia z głowicą konwencjonalną (Ch-101) lub jądrową (Ch-102), o cechach obniżonej wykrywalności, z początku XXI wieku. Używany przez rosyjskie lotnictwo strategiczne, w tym bojowo w interwencji w wojnie domowej w Syrii i inwazji na Ukrainę.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Projektowanie nowego pocisku manewrującego dużego zasięgu przenoszonego przez rosyjskie lotnictwo strategiczne podjęto w biurze konstrukcyjnym Raduga w Dubnej w 1991 roku, jeszcze za czasów istnienia ZSRR[3]. Od początku przewidziano wersję bazową z głowicą konwencjonalną Ch-101 i wersję z głowicą jądrową Ch-102 (pierwotnie Ch-101M). Początkowo napęd miał stanowić silnik śmigłowentylatorowy (propfan) z dwoma przeciwbieżnymi śmigłami pchającymi zamontowanymi w tyle kadłuba[3]. Według danych projektowych, pocisk miał mieć masę 2,2–2,4 t i przenosić 400-kilogramową głowicę bojową lub głowicę termojądrową, osiągając zasięg do 4000 km w wersji konwencjonalnej lub 5000 km w lżejszej wersji jądrowej[3]. W połowie lat 90. dla obniżenia kosztów zdecydowano jednak zrezygnować z wymagającego dalszych prac silnika śmigłowentylatorowego R128-300, projektowanego przez biuro AMNTK Sojuz z Moskwy, i zastosować zwykły silnik turboodrzutowy[3].
Informacje z dalszego przebiegu prac konstrukcyjnych i prób nie zostały ujawnione oficjalnie i nie są one pewne[4]. Prawdopodobnie pierwsze próby odpalania pocisków odbyły się w 2004 roku, kiedy zaobserwowano przystosowany do nich samolot Tu-95MS nr 01[4]. Wyrzutnia bębnowa dla samolotu Tu-160, wykonana w 2004 roku, ukończyła próby państwowe w lipcu 2007 roku[4]. Prawdopodobnie w 2008 roku zamówiono pierwszą partię seryjnych pocisków; przypuszcza się, że wykonano je w latach 2010–2011[4]. Dopiero też w latach 2010–2011 uruchomiona została produkcja wyrzutni bębnowych dla Tu-160 (w Zakładzie Budowy Maszyn im. Kalinina w Jekaterynburgu) i pylonów podskrzydłowych dla Tu-95MS (w zakładach Berijew w Taganrogu)[4]. Prawdopodobnie same pociski produkowane są przez biuro Raduga[4]. Przynajmniej do 2012 roku ujawniono oficjalnie w Rosji jedynie informacje o zamówieniu wersji z głowicą jądrową Ch-102[4], jednakże późniejsze działania lotnictwa rosyjskiego ujawniły posiadanie pocisków z głowicą konwencjonalną[5].
Zdolności produkcyjne Ch-101 w toku wojny z Ukrainą na początku 2023 roku ukraiński wywiad szacował na 35 miesięcznie[6].
Opis
[edytuj | edytuj kod].jpg)
Kadłub pocisków Ch-101/102 wykonany jest z zastosowaniem technik obniżenia wykrywalności (stealth) – ma spłaszczony przekrój poprzeczny i powierzchnie boczne[4]. Skuteczna powierzchnia odbicia określana jest w publikacjach jako 0,01 m²[7]. Skrzydła przed startem są złożone wzdłuż pod kadłubem, po rozłożeniu mają niewielki skos oraz znaczny wznios dodatni[8]. Napęd stanowi silnik turboodrzutowy oznaczony izdielije 50 (wyrób 50), z rodziny silników TRDD-50 konstrukcji OMKB w Omsku[9]. Silnik umieszczony pod częścią ogonową wysuwany jest tuż przed startem w dół. Spekulowano, że możliwe było zastosowanie rozwiązania opatentowanego przez biuro Raduga w postaci miękkiego zbiornika paliwa w komorze silnika, który jest napełniany paliwem z instalacji samolotu po wysunięciu silnika, dla zwiększenia zasięgu[8]. Dane techniczne pocisków nie zostały ujawnione oficjalnie. W publikacjach podawane są dane dotyczące prędkości maksymalnej 250–270 m/s (900–972 km/h) i marszowej 190–200 m/s (684–720 km/h)[1]. Niektóre publikacje sugerują, że głowica konwencjonalna o masie ok. 400 kg jest dwuczęściowa i jedna jej część może być zrzucona na inny cel[7].
System kierowania, zaadaptowany również do lżejszych pocisków Ch-555, łączy układ nawigacji bezwładnościowej, odbiornik nawigacji satelitarnej SN-99 (konstrukcji rosyjskiego KB NAVIS z Moskwy), system śledzenia profilu terenu z radiowysokościomierzem oraz optoelektroniczny system rozpoznawania terenu Otblesk-U (konstrukcji instytutu CNIIAG z Moskwy)[3]. System Otblesk porównuje obraz celu w końcowej fazie lotu ze zdjęciami[3]. Celność pocisku (CEP) określana jest według źródeł rosyjskich na 5–6 m[1], według źródeł zachodnich na 10–20 m[10].
Pociski Ch-101/102 przenoszone są przez zmodernizowane w tym celu bombowce odrzutowe Tu-160 i turbośmigłowe Tu-95MS. W przypadku Tu-160 zastosowano nowe dłuższe obrotowe sześciopozycyjne wyrzutnie bębnowe 9A-829K3 w dwóch komorach bombowych – łącznie 12 pocisków wewnątrz kadłuba[8]. Samoloty Tu-95MS przenoszą pociski tej rodziny tylko na podwieszeniach zewnętrznych: osiem pocisków na czterech pylonach podskrzydłowych z belkami katapultowymi AKU-5M, gdyż długość pocisków jest zbyt duża, by możliwe było przenoszenie ich w komorze bombowej Tu-95[8].
Użycie
[edytuj | edytuj kod]Pociski używane są wyłącznie przez lotnictwo strategiczne Rosji. Pociski Ch-101 zadebiutowały bojowo razem z pociskami Ch-555 po raz pierwszy 17 listopada 2015 roku na cele w Syrii, po katastrofie rosyjskiego samolotu Airbus A321 uznanego przez Rosję za zamach terrorystyczny[5].
Pociski Ch-101 były następnie używane bojowo podczas inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku, głównie w atakach na ukraińskie miasta[11]. 24 marca 2024 pocisk tego typu przeleciał nad Oserdowem[12].
Incydent w Tarnawie-Kolonii w 2026
[edytuj | edytuj kod]Wczesnym rankiem 30 lipca 2026 roku, podczas zakrojonego na szeroką skalę rosyjskiego ataku rakietowego na zachodnią Ukrainę, o godzinie 3:40 w polskiej przestrzeni powietrznej wykryto niezidentyfikowany obiekt, który o 3:46 spadł na pole w pobliżu miejscowości Tarnawa-Kolonia, około 45 km na południe od Lublina, pozostawiając krater o średnicy około 10 m i głębokości 5 m[13]. Do przechwycenia obiektu skierowano myśliwiec F-16, jednak nie doszło do jego zestrzelenia przed upadkiem na tereny niezamieszkałe[14].
Premier Donald Tusk poinformował, że według doniesień generałów Sił Powietrznych ukraińskie myśliwce do samej granicy z Polską monitorowały i próbowały niszczyć pociski zmierzające w stronę polskiej granicy[15]. Obecność ukraińskich myśliwców MiG-29 operujących w pobliżu granicy, których charakterystyka lotu podczas pościgu za pociskami manewrującymi była trudna do odróżnienia od rakiet na radarach, opóźniła identyfikację wizualną i decyzję o zestrzeleniu[14].
Wiceminister obrony narodowej Cezary Tomczyk poinformował, że polskie służby potwierdziły, iż był to rosyjski pocisk Ch-101[16]. Premier Donald Tusk przekazał, że „z dużym prawdopodobieństwem była rosyjska” i że rakieta była uzbrojona[13]. Prokuratura Okręgowa w Lublinie, która wszczęła śledztwo w kierunku naruszenia polskiej przestrzeni powietrznej i sprowadzenia katastrofy w ruchu lotniczym, po oględzinach z udziałem ukraińskiego eksperta podała, że „mamy do czynienia z rakietą CH-101, wyprodukowaną w drugim kwartale 2026 roku w jednym z zakładów na terytorium Federacji Rosyjskiej w obwodzie moskiewskim”[17]. Po wstępnych oględzinach krater został zasypany, a teren przekazany właścicielowi; następnego dnia śledczy wznowili poszukiwania jednego z elementów rakiety, który – jak ocenili – mógł znajdować się na znacznej głębokości[18].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 Х-101/102, крылатые ракеты. „Orużyje Rossii”, 16 marca 2022. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ros.).
- ↑ Kh-101 / Kh-102 [online], www.globalsecurity.org [dostęp 2022-11-15].
- 1 2 3 4 5 6 Butowski 2012 ↓, s. 61.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Butowski 2012 ↓, s. 64.
- 1 2 Andrzej Hładij: Bombowce Tu-95 i Tu-160 po raz pierwszy w boju. Odwet za zamach na Airbusa. defence24.pl, 17 listopada 2015. [dostęp 2017-09-27].
- ↑ Marcin Strembski. Wojna powietrzna nad Ukrainą. 24 marca – 23 kwietnia 2023. „Lotnictwo”. 5/2023. XXVII (251), s. 22, maj 2023. Warszawa: Magnum X. ISSN 1732-5323.
- 1 2 Х-101/102. Ugołok Nieba, 2011. (ros.).
- 1 2 3 4 Butowski 2012 ↓, s. 65.
- ↑ Butowski 2012 ↓, s. 61, 65.
- ↑ Sebastien Roblin: Video and Pictures: Russia Has Unleashed Its Cruise Missile Arsenal on Ukraine. 19FortyFive, 2022-03-10. [dostęp 2022-10-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-06-26)]. (ang.).
- ↑ Jakub Palowski: Setki rosyjskich rakiet przeciwko Ukrainie. Z powietrza, morza… i Białorusi. Defence 24, 2022-03-08. [dostęp 2022-10-02].
- ↑ Ważne słowa gen. Kukuły o rosyjskiej rakiecie. "Intencjonalne działanie" [online], wydarzenia.interia.pl [dostęp 2024-03-25] (pol.).
- 1 2 Czy "niezidentyfikowany obiekt" to rakieta manewrująca Ch-101? Co to za broń [online], tvn24.pl, 30 lipca 2026 [dostęp 2026-07-30].
- 1 2 Jakub Palowski, Rosyjska rakieta nad Polską: dlaczego nie została zestrzelona? [OPINIA] [online], Defence24, 30 lipca 2026 [dostęp 2026-07-31].
- ↑ Tusk: Ukraina starała się niszczyć pociski lecące w stronę Polski [online], Polskie Radio 24, 30 lipca 2026 [dostęp 2026-07-31].
- ↑ Piotr Gądek, Tomczyk potwierdził: To była rosyjska rakieta Ch-101 [online], RMF FM, 30 lipca 2026.
- ↑ Rakieta, która spadła w Tarnawie-Kolonii wyprodukowana w Rosji. Prokuratura potwierdza [online], Polska Agencja Prasowa, 31 lipca 2026 [dostęp 2026-08-01].
- ↑ Krater po rosyjskiej rakiecie. Śledczy znaleźli ważny element [online], TVP Info (PAP), 1 sierpnia 2026 [dostęp 2026-08-01].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Piotr Butowski. Modernizacja rosyjskich bombowców strategicznych. „Nowa Technika Wojskowa”. 6/2012, czerwiec 2012. Warszawa: Magnum-X.
