Korea Kusini

Makala hii yahusu Jamhuri ya Korea. Kwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Watu wa Korea, tazama Korea Kaskazini.

Jamhuri ya Korea 대한민국 Daehan Minguk
Bendera Nembo
Kaulimbiu: 널리 인간을 이롭게 하라 "Lete faida kwa watu wote"
Wimbo wa taifa: "Aegukga"
Mji mkuu na mkubwa	Seoul
Lugha rasmi	Kikorea
Kabila	94.8% Wakorea 5.2% Nyingine
Dini	51% Wasio na dini 31% Ukristo 17% Ubudha 2% Nyingine
Serikali	Jamhuri
• Rais	Yoon Suk Yeol
• Waziri Mkuu	Han Duck-soo
Iliundwa
• Ufalme wa Gojoseon	3 Oktoba
• Tangazo la uhuru bado chini ya Japani	2333 KK
• Ukombozi kutoka utawala wa Japani Jamhuri ya kwanza ilitambuliwa na Umoja wa Mataifa	12 Desemba 1948
Eneo
• Jumla	km2 100,210 (ya ya 108)
Idadi ya watu
• Kadirio la Julai 2014	50,617,045
• Msongamano	505.1 (ya 13)/km2
PLT (PPP)	Kadirio la 2024
• Jumla	▲ $3.258 Trilioni
• Kwa kila mtu	▲ $62,960
PLT (Kawaida)	Kadirio la 2024
• Jumla	▲ $1.95 Trilioni (ya 12)
• Kwa kila mtu	▲ $37,365
HDI (2022)	▲ 0.929 (ya 19) juu sana
Gini (2021)	33.3
Sarafu	Won ya Korea Kusini
Majira ya saa	UTC+9
Jina la kikoa	.kr

Korea Kusini (jina rasmi: Jamhuri ya Korea; 대한민국 kwa Kikorea) ni nchi iliyoko Asia ya Mashariki, upande wa kusini wa Rasi ya Korea. Korea Kusini ina idadi ya watu takriban milioni 52, na inashika nafasi ya 28 kwa kuwa na idadi kubwa ya watu duniani. Korea Kusini inapakana na Korea Kaskazini upande wa kaskazini na inazungukwa na Bahari ya Japani (Bahari ya Mashariki) upande wa mashariki, Bahari Njano upande wa magharibi, na Mlango wa Korea upande wa kusini. Ina jumla ya eneo la takriban kilomita za mraba 100,210 lakini yenye maendeleo makubwa. Mji mkuu na jiji kubwa zaidi ni Seoul, jiji kuu la kimataifa na kituo cha kitamaduni, kiuchumi, na kisiasa cha taifa hilo.

Korea Kusini inajulikana kwa ukuaji wake wa haraka wa kiuchumi na maendeleo ya kiteknolojia, hasa tangu miaka ya 1970. Mara nyingi huitwa moja ya “Punda mila za Asia,” (Asian Tigers) nchi hii ilibadilika kutoka uchumi uliokumbwa na vita hadi kuwa mojawapo ya nchi zenye uchumi mkubwa na wenye nguvu duniani. Ni kiongozi wa kimataifa katika sekta kama vile vifaa vya elektroniki, magari, uundaji wa meli, na chuma. Makampuni makubwa kama Samsung, Hyundai, na LG yana makao yake makuu humo. Korea Kusini pia ina kiwango cha juu cha maisha, mfumo imara wa elimu, na miundombinu bora, ikiwa ni pamoja na mtandao wa intaneti unaoongoza kwa kasi duniani.

Kiutamaduni, Korea Kusini imepata ushawishi mkubwa duniani kupitia muziki wake, sinema, mitindo, na vyakula, jambo linalojulikana kama “Wimbi la Kikorea” au Hallyu. Muziki wa K-pop, tamthilia za Kikorea, na filamu zimevutia hadhira kubwa ya kimataifa, na vyakula vya Kikorea kama kimchi, bulgogi, na bibimbap ni maarufu kote ulimwenguni. Korea Kusini ni jamhuri ya kidemokrasia yenye rais kama mkuu wa nchi na waziri mkuu kama mkuu wa serikali. Ni mwanachama wa Umoja wa Mataifa, G20, OECD, na mashirika mengine ya kimataifa, na ina mchango mkubwa katika masuala ya kikanda na kimataifa.

Historia

Mji wa Seoul ulivyokuwa mwaka 1900 hivi.

Historia ya Korea Kusini ni sehemu ya historia pana ya Rasi ya Korea, ambayo imekaliwa na binadamu kwa maelfu ya miaka.

Kipindi cha Mwanzo na Uundaji wa Awali

Mwanzo wa ustaarabu wa Korea huhusishwa kijadi na kuanzishwa kwa Gojoseon mnamo mwaka 2333 KK, ikifuatiwa na kuibuka kwa Falme Tatu za Korea: Goguryeo, Baekje, na Silla katika karne za mwanzo BK. Falme hizo zilishindania mamlaka hadi Silla, kwa msaada wa nasaba ya Tang ya China, ilipounganisha sehemu kubwa ya rasi hiyo katika karne ya 7. Katika kipindi hicho, jamii za awali zilijikita katika kilimo cha mwanzo, uundaji wa zana za chuma, na maendeleo ya mifumo ya kijamii iliyochangia kuibuka kwa madola ya mwanzo na utambulisho wa kitamaduni wa Wakorea.

Nasaba za Goryeo na Joseon

Baadaye ilifuata nasaba ya Goryeo (918–1392), iliyotoa jina la kisasa la Korea, na nasaba ya Joseon (1392–1897), dola la muda mrefu lililotawaliwa kwa misingi ya Ukonfusio na kujulikana kwa mafanikio ya kitamaduni, ikiwemo uundaji wa mwandiko wa Kikorea, Hangul. Katika enzi hizo, kulikuwa na maendeleo makubwa katika nyanja za elimu, sayansi, na fasihi, pamoja na kuimarika kwa mfumo wa utawala wa kifalme uliotegemea maafisa wasomi, hali iliyosaidia kuunda jamii yenye mpangilio thabiti na urithi mkubwa wa kitamaduni.

Kipindi cha Mgogoro (kabla ya Ukoloni)

Mwishoni mwa karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20, Korea ilikabiliwa na shinikizo kubwa kutoka kwa mataifa ya kigeni, hasa Japani. Kipindi hicho kilishuhudia pia kuongezeka kwa ushawishi wa mataifa ya Magharibi na China katika siasa za ndani za Korea, hali iliyodhoofisha mamlaka ya kifalme na kusababisha mabadiliko ya kijamii na ya kiuchumi yaliyokuwa yakibadilisha muundo wa jamii ya Korea kwa kasi.

Kipindi cha Ukoloni (1910 – 1945)

Mwaka 1910, Korea iliunganishwa rasmi na Japani na kubaki chini ya utawala wa kikoloni hadi mwisho wa Vita vya Pili vya Dunia mwaka 1945. Katika kipindi hicho, sera za ukoloni zililenga kuunganisha Korea kiutawala na kiuchumi na Japani, huku pia zikidhibiti utamaduni wa wenyeji, jambo lililosababisha upinzani wa kitaifa na harakati mbalimbali za kupigania uhuru miongoni mwa Wakorea.

Kipindi cha Mgawanyiko na Vita

Kwenye mwisho wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia jeshi la Urusi liliwafuata Wajapani kaskazini mwa rasi na Wamarekani waliingia kusini. Hivyo baada ya kushindwa kwa Japani, rasi hiyo iligawanywa katika mstari wa latitudo ya 38 kuwa Korea Kaskazini iliyoungwa mkono na Umoja wa Kisovyeti na Korea Kusini iliyoungwa mkono na Marekani. Mgawanyiko huo ulisababisha Vita vya Korea (1950–1953), vita vikali vilivyomalizika kwa makubaliano ya kusitisha mapigano badala ya mkataba wa amani, na hivyo kuacha rasi hiyo ikiwa bado katika hali ya vita kisheria na kugawanyika katika mataifa mawili tofauti. Athari za vita zilikuwa kubwa juu ya uchumi, miundombinu, na maisha ya mamilioni ya watu katika pande zote mbili za rasi. Mwanzoni kulikuwa na majadiliano ya kuunganisha Korea tena lakini Vita Baridi ilileta uadui kati ya pande hizo mbili. Kila moja ilianzisha serikali ya pekee katika kanda la utawala wake kufuatana na itikadi yake. Warusi walitaifisha tasnia na ardhi wakaacha serikali ya kikomunisti katika kaskazini na Wamarekani waliacha uchumi wa kibepari na serikali iliyochaguliwa katika kusini.

Kipindi cha Maendeleo ya Kisasa na Sasa

Baada ya vita, Korea Kusini ilipitia miongo ya misukosuko ya kisiasa na utawala wa kiimla, sambamba na maendeleo ya haraka ya uchumi yaliyojulikana kama Muujiza wa Mto Han. Kuanzia miaka ya 1980, maandamano makubwa ya wananchi yalisababisha mageuzi na kuanzishwa kwa serikali thabiti ya kidemokrasia. Leo, Korea Kusini ni moja ya uchumi mkubwa duniani na nguvu kuu ya kitamaduni na ya kiteknolojia, ikijulikana kwa ushawishi wake katika sekta kama vile vifaa vya kielektroniki, magari, na burudani, pamoja na jamii yake hai ya kidemokrasia. Mafanikio haya yameifanya kuwa mfano wa maendeleo ya haraka kutoka taifa lililoathiriwa na vita hadi kuwa nchi iliyoendelea kiuchumi na kisiasa.

Demografia

Wakazi wengi (94.8 %) ni Wakorea asili. Wachina ni 1.8 %, lakini wengi wao wana asili ya Korea.

Idadi ya watu inaelekea kupungua kutokana na uzazi kuwa wa nadra mno (watoto 9 kwa watu 1,000ǃ).

Lugha rasmi na ya kawaida ni Kikorea.

Dini

Kiasili watu wa Korea walifuata dini ya jadi iliyoheshimu pepo mbalimbali na kutoa sadaka kama njia za kuwapatanisha. Tangu karne ya 4 Ubuddha uliingia kutoka China ukawa dini rasmi. Ukonfusio ulifuata tangu karne ya 13. Ukristo ulingia pia kutoka China ukaanza kukua zaidi tangu karne ya 19.

Siku hizi 51% ya Wakorea wa kusini wanasema hawana dini. Sehemu kubwa wanakadiriwa kuwa wafuasi wa Konfusio lakini hawajiiti "wanadini". Ukristo ni kundi kubwa la kidini ukiwa na 31% za Wakorea wa Kusini, wakiwemo Waprotestanti (20%) na Wakatoliki (11%). Wabuddha ni kama 17%. Kuna pia wafuasi wachache wa dini nyingine mbalimbali (2%).

Mikoa

Kuna mikoa tisa nchini Korea Kusini, zikiwemo:

• Chungcheongbuk-do
• Chungcheongnam-do
• Gangwon-do
• Gyeonggi-do
• Gyeongsangbuk-do
• Gyeongsangnam-do
• Jeju-do
• Jeollabuk-do
• Jeollanam-do

Uchumi

Korea Kusini ina mojawapo ya uchumi wenye nguvu na maendeleo zaidi duniani, mara nyingi ikitambulika kama uchumi wa mapato makubwa unaolenga kuuza nje. Baada ya Vita vya Korea (1950–1953), nchi ilikuwa hasa ya kilimo na chini ya maendeleo, lakini kupitia mpango mfululizo wa maendeleo ulioongozwa na serikali kuanzia miaka ya 1960, ilikua viwandani na kisasa haraka. Leo, Korea Kusini inajulikana kwa sekta yake yenye nguvu ya viwanda, hasa katika elektroniki, magari, ujenzi wa meli, chuma, na kemikali. Uchumi wake unategemea sana mauzo ya nje, ambayo yanachangia sehemu kubwa ya Pato la Taifa (GDP).

Sifa ya mafanikio ya kiuchumi ya Korea Kusini ni msisitizo wake kwenye teknolojia, ubunifu, na makampuni makubwa yanayomilikiwa na familia zinazoitwa chaebols, ikiwemo Samsung, Hyundai, na LG. Nchi hii inawekeza kwa kiasi kikubwa katika utafiti na maendeleo, elimu, na miundombinu, ikikuza nguvu kazi yenye ujuzi inayosaidia viwanda vya teknolojia ya juu na ushindani wa kimataifa. Sekta ya teknolojia ya taarifa, na ubunifu wa kidijitali ni nguzo kuu ya ukuaji wa uchumi wa Korea Kusini, ikifanya iwe kiongozi katika elektroniki na mawasiliano duniani.

Biashara na ujumuishaji wa kimataifa ni muhimu kwa uchumi wa Korea Kusini. Washirika wake wakuu wa kibiashara ni China, Marekani, Japani, na Umoja wa Ulaya, na nchi hii husafirisha bidhaa mbalimbali, ikiwemo elektroniki, magari, mashine, na meli. Ingawa Korea Kusini imepata ukuaji wa kiuchumi wa ajabu, inakabiliwa na changamoto kama idadi ya wazee inayoongezeka, utegemezi wa mauzo ya nje, na kuongezeka kwa madeni ya kaya. Licha ya changamoto hizi, nchi hii ina uchumi thabiti na wenye ubunifu unaoshiriki nafasi muhimu katika soko la dunia.

Siasa

Siasa za Korea Kusini zinaendeshwa chini ya mfumo wa jamhuri ya kidemokrasia ya urais uliowekwa katika Katiba ya Jamhuri ya Korea. Rais ni mkuu wa nchi na pia mkuu wa serikali, na huchaguliwa moja kwa moja na wananchi kwa kipindi kimoja cha miaka mitano. Tawi la utendaji linasaidiwa na Waziri Mkuu na Baraza la Nchi, ambalo husaidia katika uratibu wa utawala. Korea Kusini ina mfumo wa vyama vingi, ambapo ushindani wa kisiasa unatawaliwa zaidi na vyama vikuu vya kihafidhina na vya kiliberali.

Tawi la kutunga sheria ni Bunge la Kitaifa, ambalo ni chombo cha bunge moja chenye wajumbe wanaochaguliwa kupitia mchanganyiko wa majimbo ya mjumbe mmoja na uwakilishi wa uwiano. Bunge lina jukumu la kutunga sheria, kuidhinisha bajeti, na kusimamia tawi la utendaji. Mahakama ni huru, na Mahakama Kuu ndiyo mahakama ya juu zaidi, huku Mahakama ya Katiba ikiwa na jukumu la kuchunguza uhalali wa kikatiba wa sheria na hatua za serikali. Uchaguzi hufanyika mara kwa mara na huzingatiwa kuwa wa ushindani na uwazi kulingana na viwango vya kidemokrasia.

Siasa za Korea Kusini huathiriwa na masuala kadhaa muhimu, ikiwemo usalama wa taifa hasa uhusiano na Korea Kaskazini, sera za uchumi, ustawi wa jamii, kupambana na ufisadi, na changamoto za idadi ya watu kama kuzeeka kwa jamii. Mjadala wa kisiasa huathiriwa pia na mifumo ya upigaji kura ya kikanda, mgawanyiko wa kiitikadi kati ya makundi ya maendeleo na kihafidhina, na maoni ya umma kuhusu usawa wa kiuchumi na gharama za makazi. Korea Kusini pia ina jukumu muhimu katika diplomasia ya kimataifa, hasa Asia ya Mashariki, na kupitia ushirikiano kama ule na Marekani pamoja na uanachama katika mashirika ya kimataifa kama Umoja wa Mataifa.

Tazama pia

• Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje

• (Kiingereza) Korea.net: Gateway to Korea portal from the KOIS government agency; tovuti rasmi
• Discover Korea and its cuisine Ilihifadhiwa 24 Julai 2010 kwenye Wayback Machine.
• Information about Working and Living in South Korea Ilihifadhiwa 3 Julai 2007 kwenye Wayback Machine.
• South Korean Military Pictures Ilihifadhiwa 27 Septemba 2007 kwenye Wayback Machine. DefenceTalk
• BBC News - Country Profile: South Korea
• Encyclopaedia Britannica, South Korea - Country Page
• CIA World Factbook - South Korea Ilihifadhiwa 3 Julai 2015 kwenye Wayback Machine.
• Guardian Unlimited - Special Report: North and South Korea
• Korea National Statistical Office
• Korea Peace Network Ilihifadhiwa 9 Desemba 2006 kwenye Wayback Machine. summary of past/current American policy towards Korea
• Library of Congress - Country Study: South Korea data as of Juni 1990
• National Assembly official site
• Open Directory Project - South Korea Ilihifadhiwa 18 Desemba 2006 kwenye Wayback Machine. directory category
• Tour2Korea operated by Korea National Tourism Organization
• South Korea travel guide kutoka Wikisafiri
• Yahoo! - South Korea Ilihifadhiwa 17 Desemba 2006 kwenye Wayback Machine. directory category
• Yahoo! News - Full Coverage: South Korea
• Galbijim Wiki for expats in Korea Ilihifadhiwa 18 Desemba 2006 kwenye Wayback Machine.
• South Korea main cities satellite views and latitude and longitude coordinates Ilihifadhiwa 4 Februari 2010 kwenye Wayback Machine.