Anarkismo

Tungkol sa pilosopiyang pampolitika ang artikulo na ito. Para sa ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad, tingnan ang Anarkiya.

Itim na watawat ng anarkismo

Ang anarkismo ay isang pilosopiyang pampulitika at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng awtoridad, pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang estado at kapitalismo. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang sosyalista (libertaryong sosyalismo).

Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong Panahon ng Kaliwanagan. Sa huling kalahati ng ika-19 na dantaon at sa mga unang dekada ng ika-20 dantaon, umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga manggagawa para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa Komuna ng Paris, Digmaang Sibil sa Rusya, at Digmaang Sibil sa Espanya, na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon.

Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang rebolusyonaryo o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo.

Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan

Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista

Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong anarkhia (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping an- ("walang") at ng salitang arkhos ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping -ismo ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya. Lumitaw ang salitang anarchisme sa wikang Ingles noong 1642 at ang anarchy naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan. Sa panahon ng Rebolusyong Pranses, iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga anarkista, bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang anarkista o anarkismo upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.

Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: anarchiste) at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong dekada 1890, at nagsimula sa Pransiya, ang salitang libertaryanismo ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng Estados Unidos. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa indibiduwalistang pilosopiya ng malayang pamilihan, at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.

Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang ideolohiya, kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na liberal sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga kalayaang sibil. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang anarkismo at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.

Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.

Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang lipunang walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.

Simbolismo

Ang bilog na A (circle-A) ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.

Simbolong bilog na A

Naka-istilong Bilog na A na punk

Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (circle-A), ang itim na watawat, at ang itim na pusa. Karaniwan din ang mga watawat na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-peminismo, ayon sa pagkakasunod.

Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A.

Mula sa pagsisimula ng ika-21 dantaon, naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa kulturang popular, kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-globalisasyon at ng subkulturang punk.

Mga paaralan ng kaisipan

Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad. Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong kalayaan sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari. Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.

Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa kapitalismo, pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng pamayanan at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo. Karamihan sa mga pananaw nito sa ekonomiya at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika, kabilang ang kolektibismo, komunismo, indibiduwalismo, mutuwalismo, at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang sosyalismo. Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.

Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo, umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya. Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang pang-uri, isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon. Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at desentralisasyon.

Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis. Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo, maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang moral na tungkulin ang mga mamamayan na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal. Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado. Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang etika sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa nihilismong pampolitika.

Klasiko

Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.

Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado", pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na kontrata, pederasyon, at repormang pananalapi sa parehong kredito at salapi na pamamahalaan ng isang bangko ng sambayanan. Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo. Sa What Is Property? (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."

Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin. Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na rebolusyon, at naniniwalang dapat bayaran ang mga manggagawa ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga produkto ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng Marxismo, subalit tinanggihan nito ang diktadura ng proletaryado, sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.

Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan. Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan." Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng Rebolusyong Pranses, subalit unang nabuo bilang isang natatanging doktrina sa seksiyong Italyano ng Unang Internasyonal. Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni Peter Kropotkin, na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.

Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga manggagawa bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang demokratikong pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.

Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang malayang pagpapasya kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos. Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at Henry David Thoreau. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng sining at mga intelektuwal, gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.

Pos-klasiko at kontemporaryo

Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming pilosopiya at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.

Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan. Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.

Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, monarkiya, kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, Bolshevismo, pyudalismo, pang-aalipin, at iba pa), mga awtokratikong relihiyon (halimbawa, pundamentalistang Islam, Simbahang Katoliko Romano, at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at imperyalismo. Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.

Kasaysayan

Sinaunang panahon at gitnang panahon

Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa Tsina at Gresya. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong Taoista na sina Zhuang Zhou at Laozi. Kasama ng estoisismo, sinasabing ang Taoismo ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.

Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga mandudulang trahedya at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina Eskilo at Sopokles ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa Atenas at iginiit ang karapatan ng indibiduwal sa kalayaan ng budhi. Tinanggihan ng mga Siniko ang batas ng tao (nomos) at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (physis). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.

Sa Imperyong Sasanida (224–651 CE), nanawagan si Mazdak para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I. Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado. Sa Gitnang Panahon sa Europa, walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa. Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang Muslim, ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.

Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong Renasimyento at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong Repormasyon ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng Panahon ng Kaliwanagan sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.

Makabagong panahon

Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.

Noong Rebolusyong Pranses, ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng sans-culottes ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at pederalista. Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa Inglatera sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.

Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng globalisasyong noon ay hindi pa nasasaksihan. Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng Digmaang Sibil ng Espanya at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.

Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.

Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa International Workingmen's Association, isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (First International), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si Karl Marx, na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (political abstentionism) at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.

Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa Haya ng 1872. Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896. Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga manggagawa. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni Peter Kropotkin, isang Rusong pilosopo at siyentipiko, nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo. Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa Komuna ng Paris ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.

Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (propaganda of the deed). Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.

Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa Estados Unidos, kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista. Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.

Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig. Sa Tsina, may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng makatao at maka-agham na bersiyon ng anarko-komunismo. Samantala, naging sentro ang Tokyo ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa Silangang Asya na nagtungo sa kabisera ng Hapon upang mag-aral. Sa Amerikang Latino, naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang Arhentina, kung saan ito ang naging pinakaprominenteng ideolohiya ng kaliwa.

Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa Masedonya sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa Rebolusyong Mehikano noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.

Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa Rebolusyong Oktubre at ang sumunod na Digmaang Sibil sa Rusya, maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista.

Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal. Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa Kronstadt. Maraming anarkista mula sa Petrograd at Mosku ang tumakas patungong Ukranya, subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.

Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika.

Sa Digmaang Sibil sa Espanya noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa Espanya ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga magsasaka at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa Barcelona at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.

Sa simula ng digmaan, nagbigay ang Unyong Sobyet ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni Joseph Stalin ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.

Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig

Sa pagtatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng Marxismo–Leninismo at ng mga tensiyong ibinunga ng Digmaang Malamig. Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa. Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang punk, gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols. Ang mga umiiral na kaisipang peminista ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo. Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (black anarchism), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa Europa. Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa Amerikang Latino.

Noong pagpasok ng ika-21 dantaon, lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon, na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista. Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa World Trade Organization (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), Group of Eight (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na black blocs o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng ari-arian, at mararahas na komprontasyon laban sa pulisya. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga affinity group (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), security culture (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong teknolohiya gaya ng Internet. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa Seattle noong 1999. Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo. Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga black bloc sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.

Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o dual power), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.

Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga larangan tulad ng antropolohiya at kasaysayan na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang akademiko. Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa Mehiko at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang de facto na nagsasariling rehiyon sa hilagang SIria.

Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas

Ang anarkismo sa Pilipinas ay nag-ugat sa laban kontra kolonyalismo laban sa Imperyong Espanyol at naging maimpluwensiya sa Himagsikang Pilipino at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng Partido Komunista ng Pilipinas.

Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina José Rizal at Marcelo H. del Pilar, ang naglunsad ng Kilusang Propaganda, na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng Silangang Indiyas ng Espanya.

Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall. Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (propaganda of the deed) ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na El filibusterismo, na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas. Sa nobelang iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.

Pagbalik niya sa Maynila noong 1892, itinatag ni Rizal ang La Liga Filipina, isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain. Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan. Doon ay nagtayo siya ng isang ospital, isang sistema ng panustos ng tubig, at isang paaralan, kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at paghahalaman.

Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng Katipunan, isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni Andrés Bonifacio. Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa Caloocan, itinatag ang Republika ng Katagalugan, at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan.

Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at binaril ng pulutong ng mga tagabaril bilang pagbitay.

Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni Emilio Aguinaldo, na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo. Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang kasarinlan ng Pilipinas. Gayunman, sa pamamagitan ng Kasunduan sa Paris, pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na Unang Republika ng Pilipinas.

Sa panahon ng himagsikan, si Isabelo de los Reyes ay kabilang sa mga rebolusyonaryong ipinatapon sa Espanya, kung saan siya ay ibinilanggo sa Kastilyo ng Montjuïc. Doon ay nakilala niya ang ilang mga anarkista at sindikalista, at napag-aralan ang panitikang anarkista na ibinibigay sa kanya ng isang simpatetikong bantay. Matapos siyang makalaya, nakilala niya ang ilang mga palaisip na anarkista, kabilang sina Francesc Ferrer, at nabasa ang mga akda nina Pierre-Joseph Proudhon, Mikhail Bakunin, at Peter Kropotkin.

Matapos sumuko ang mga hukbo ni Emilio Aguinaldo at maitatag ang Pamahalaang Insular noong 1901, nakabalik si Isabelo sa Maynila, dala ang isang malaking koleksiyon ng mga akdang anarkista at sosyalista. Dahil sa impluwensiya ng anarko-sindikalismo, pinangunahan niya ang isang bugso ng mga protesta at welga ng mga manggagawa sa Maynila, na humantong sa pagtatatag ng Unión Obrera Democrática (UOD), ang kauna-unahang makabagong pederasyon ng mga unyon ng manggagawa sa bansa.

Nang maglunsad ang UOD ng isang pangkalahatang welga noong Agosto 1902, isinailalim ito sa pagmamanman ng pulisya at inaresto si Isabelo. Habang nasa bilangguan, naghain siya ng pagbibitiw sa UOD, subalit ipinagpatuloy ang kanyang gawain nina Hermenegildo Cruz, isang tagapag-organisa ng kilusang paggawa, at Arturo Soriano, isang pinuno ng welga. Isinalin ni Soriano sa wikang Tagalog ang dayalogo ni Errico Malatesta na Fra Contadini (Sa Pagitan ng mga Magsasaka) sa pamagat na Dalawang Magbubukid.

Sa huli, nabuwag ang UOD dahil sa mga panloob na hidwaan. Ang pangkat ng mga katamtaman (moderates), sa pamumuno ni Lope K. Santos, ay bumuo ng Unión del Trabajo de Filipinas (UTF) na sinuportahan ng Estados Unidos, samantalang ang pangkat ng mga radikal, sa pamumuno ni Hermenegildo Cruz, ay nagtatag ng Congreso Obrero de Filipinas (COF). Nang maglaon, isinulat ni Santos ang nobelang Banaag at Sikat, na tumatalakay sa dalawang magkaibigan: ang isa ay isang sosyalista at ang isa naman ay isang anarkista.

Bilang bahagi ng Kilusang Mayo a Kuwatro, nagtatag ang mga anarkistang Tsino ng isang sangay sa Maynila, kung saan naglathala sila ng mga babasahing anarkista na ipinamahagi sa buong Timog-silangang Asya. Gayunman, dahil sa pagbuwag sa UOD, humupa na noon ang kilusang anarkista sa malaking bahagi ng kapuluan. Nagpatuloy pa rin ang mga kaisipang anarkista sa hanay ng mga magsasaka, lalo na sa mga unyong magsasaka gaya ng Aguman ding Maldang Talapagobra (AMT; Liga ng mga Maralitang Manggagawa), isang prente ng Partido Sosyalista ng Pilipinas. Ang paglaganap ng mga kaisipang anarkistang ito ay pinadali ng mga babasahing ipinakilala nina Isabelo de los Reyes at Dominador Gómez sa loob ng Partido Sosyalista.

Pagkatapos ng Rebolusyong Ruso, nagsimulang mag-ugat ang Marxismo–Leninismo sa mga makakaliwang pangkat noong dekada 1920. Sa impluwensiya ng Partido Obrero de Filipinas, nakipag-ugnayan ang COF sa Red International of Labor Unions (Pulang Pandaigdigang Samahan ng mga Unyon ng Manggagawa) noong 1927. Ang ugnayang ito ay nagdulot ng pagkakahati sa pagitan ng mga katamtaman at mga rebolusyonaryo sa loob ng COF, na humantong sa tuluyang pagkawatak-watak ng unyon. Noong 1930, umusbong mula sa pagkakahating ito ang Partido Komunista ng Pilipinas, na nagsimulang isentralisa ang pamamahala sa kilusang manggagawa. Sa una ay ipinagbawal ng Kataas-taasang Hukuman ang Partido Komunista, subalit kalaunan ay ginawang legal ito matapos maitatag ang Komonwelt ng Pilipinas, dahil sa lumalaking banta mula sa Imperyo ng Hapon.

Noong dekada 1970, nagsimulang muling umusbong ang kilusang anarkista sa Pilipinas bilang bahagi ng umuusbong na subkulturang punk sa kapuluan, na nagtaguyod ng matibay na pilosopiya ng pagtutol sa awtoridad. Sa ilalim ng diktadurang Marcos, dinala sa bansa ng mga nagbalik na kasapi ng diyaspora ang musikang punk, na palihim na ipinalaganap sa buong Maynila, na nagbunsod sa paglitaw ng kilusang Pinoy punk. Naging daluyan ang musikang punk ng pagpapahayag ng pagkadismaya ng kabataan sa konserbatibong lipunan, at noong dekada 1980 ay nagkaroon ito ng hayagang pampulitikang katangian, kung saan maraming punk ang tahasang yumakap sa mga kaisipang anarkista.

Ang pagkakahati-hati ng Partido Komunista ng Pilipinas matapos ang Himagsikang Lakas ng Bayan ay nagbunsod pa ng panibagong pagsigla ng mga gawaing anarkista sa kapuluan. Ayon sa isang salaysay, isang selulang kadre ng Partido Komunista ang yumakap sa anarkismo. Isa sa mga kaisipang umusbong mula sa pagkakahati ay ang demokrasyang bayan, na nagsusulong na ang wastong larangan para sa mga demokratikong inisyatiba ay ang lipunang sibil sa halip na ang estado. Ang mga tinaguriang "demokratang bayan" ay pangunahing nahati sa pagitan ng mga minarkista, na lumahok sa pulitikang elektoral, at ng mga anarkista, na nakibahagi sa pag-oorganisa ng mga pamayanan. Sa peryodikong Kasarinlan, inilathala ng dating kasapi ng Partido Komunista na si Isagani Serrano ang sanaysay na Reimagining Philippine Revolution, kung saan kanyang itinaguyod ang demokrasyang bayan, pinuna ang ideolohiya ng partido, at nagpanukala ng isang panlipunang rebolusyong laban sa estado.

Patuloy na nakaakit ng mga tagasunod ang kilusang anarkista noong dekada 1990, lalo na matapos ang mga protesta laban sa WTO sa Seattle noong 1999, na nagdala sa anarkismo sa pangunahing talakayang pampubliko. Isa sa mga grupong nabuo sa panahong ito ang Metro Manila Anarchist Confederation (MMAC, o Konpederasyon ng mga Anarkista sa Kalakhang Maynila), na naglalayong pag-ugnayin ang mga indibiduwal at kolektibo upang sama-samang kumilos, sa halip na bumuo ng isang partidong pampulitika. Nagsimula ring mabuo ang iba pang organisadong pangkat ng mga anarkista, kung saan nagsanib ang ilang kolektibo upang itatag ang Anti-Capitalist Convergence Philippines (Pagtitipong Laban sa Kapitalismo sa Pilipinas), na nag-organisa ng mga protesta laban sa Pandaigdigang Pondong Pananalapi at sa Bangkong Pandaigdig.

Bagama't umusbong at lumaganap sa Pilipinas ang iba't ibang kilusang sosyalista at komunista noong ika-20 dantaon, hindi kailanman nabuo ang isang organisadong partidong anarkista sa bansa. Gayunpaman, hindi ito nangangahulugang hindi kailanman umiral ang anarkismo bilang isang kaisipan sa Pilipinas. Tulad na nabanggit sa artikulong ito, nakapasok sa bansa ang mga ideyang anarkista at anarko-sindikalista noong unang bahagi ng ika-20 dantaon. Sa kabila nito, hindi naging sapat ang lakas ng kilusang anarkista upang makapagtatag ng isang partidong pampulitika, at kalaunan ay natabunan ito ng lumalakas na impluwensiya ng Marxismo-Leninismo at ng mga organisadong partidong komunista.

Noong 2001, lalo pang nahikayat ang mga Pilipino sa anarkismo sa panahon ng Ikalawang Himagsikang EDSA laban sa pamahalaan ni Pangulong Joseph Estrada. Sa panahong ito, namahagi ang mga anarkista ng polyetong pinamagatang Organize Without Leaders! ("Mag-organisa nang Walang mga Pinuno!"), na nagbigay-diin sa kanilang kaibhan sa iba pang pangkat ng oposisyon na naglalayong makamit ang kapangyarihang pampulitika. Matapos maluklok sa kapangyarihan si Gloria Macapagal Arroyo bilang pangulo, maraming makakaliwa sa bansa ang nadismaya sa mga Himagsikang EDSA, na sa kanilang pananaw ay nauwi lamang sa pagpapalit ng naghaharing rehimen. Lalo pang tumindi ang pagkadismayang ito matapos ang nabigong EDSA III, na mabilis na sinupil at nagresulta sa pag-aresto sa mga pinuno ng oposisyon, subalit nagpalawak din ng kamalayan ng publiko sa mga posibilidad ng sariling pag-oorganisa. Maging ang ilang kasapi ng Partido Komunista ay nagsimulang manawagan ng sistemikong pagbabago, sa halip na ang dati nilang panawagan para sa pagpapalit lamang ng rehimen.

Kasunod ng mga himagsikang ito, nagsimulang manawagan ang mga makabagong Pilipinong anarkista, gaya ni Bas Umali, ng pagbuwag sa estadong-bansa ng Pilipinas at ng pagtatatag kapalit nito ng isang desentralisadong "kapuluang konpederasyon". Ang mga anarkistang paraan ng paglutas ng mga suliranin, na nakabatay sa sinaunang tradisyon ng bayanihan bago dumating ang mga mananakop at sinusuportahan, bukod sa iba pa, ng Kristiyanong prinsipyo ng subsidyaridad, ay muling lumitaw sa pangunahing kamalayan bilang alternatibo sa kawalang-kapangyarihang dulot ng pagdepende sa iba. Isang halimbawa nito ang pagtatatag ng mga community pantry o bodegang bayan noong pandemya ng COVID-19 at ang pagpapatuloy ng mga ito sa kabila ng hindi kanais-nais na kalagayang pampulitika at pang-ekonomiya.

Noong 2009, may iba't ibang grupong anarkista na sa Pilipinas. Kabilang sa mga ito ang panrehiyong Davao Anarchists Resistance Movement (DARM, o Kilusang Paglaban ng mga Anarkista ng Davao), ang anarka-peministang organisasyong Liberate the Clit Kolektiv (LiCK, o Palayain ang Clit Kolektiv), ang tagapaglathalang Dumpling Press, ang organisasyong nagtataguyod ng pagpapalaya sa mga hayop na Youth Collective for Animal Liberation (YCAL, o Kolektibong Kabataan para sa Pagpapalaya ng mga Hayop), at ang Local Anarchist Network (LAN, o Lokal na Kalipunan ng mga Anarkista), na naglalarawan sa sarili bilang "maluwag na samahan ng mga anarkista" na binubuo ng iba't ibang tendensiya.

Mga konsepto

Propaganda ng gawa

Ang propaganda ng gawa, o propaganda sa pamamagitan ng gawa, ay isang uri ng tuwirang pagkilos na naglalayong maimpluwensiyahan ang opinyong pampubliko. Ang mismong pagkilos ay nilalayong magsilbing halimbawa na maaaring tularan ng iba at maging mitsa ng isang panlipunang rebolusyon. Madalas itong iniuugnay sa mga mararahas na pagkilos na isinagawa ng iba't ibang anarkista noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at unang bahagi ng ika-20 dantaon, kabilang ang mga pambobomba at asasinasyon na nakatuon laban sa estado at sa naghaharing uri bilang pagpapahayag ng pagtutol sa kapitalismo, gayundin ang panununog sa mga simbahan na tumatarget sa mga pangkat panrelihiyon. Gayunpaman, mayroon ding mga di-marahas na anyo ang propaganda ng gawa.

Nilayon ang mga gawaing ito ng terorismo na magpasiklab ng isang "diwa ng paghihimagsik" sa pamamagitan ng pagpapakita na ang estado, ang gitna at nakatataas na uri, at ang mga organisasyong panrelihiyon ay hindi makapangyarihan sa lahat. Layunin din nitong udyukan ang estado na tumugon nang lalo pang mapaniil. Noong Kongresong Panlipunang Rebolusyonaryo sa Londres noong 1881, pormal na inaprubahan ang taktikang ito.

Mutual na tulungan

Ang katawagang "mutual aid" tulungang mutuwal (o pagtutulungang-bayan) ay pinasikat ng pilosopong anarkista na si Peter Kropotkin sa kanyang kalipunan ng mga sanaysay na Mutual Aid: A Factor of Evolution. Dito, ipinangatwiran niya na ang kooperasyon, at hindi ang kompetisyon, ang pangunahing puwersang nagtutulak sa ebolusyon, sa pamamagitan ng mutuwalismo sa biyolohiya. Ipinahayag ni Kropotkin na ang pagtutulungang-bayan ay may praktikal na pakinabang sa pananatiling buhay ng mga tao at hayop at na ito ay naitaguyod sa pamamagitan ng likas na pagpili. Iginiit din niya na ang pagtutulungang-bayan ay masasabing kasintanda ng kultura ng tao.

Ang pagkilalang ito sa malawak na katangian at pakinabang ng pagtutulungang-bayan sa bawat indibidwal ay salungat sa mga teorya ng Darwinismong panlipunan, na nagbibigay-diin sa kompetisyon ng mga indibiduwal at sa pananatili ng pinakamainam (survival of the fittest).

Pinakamababang antas na hindi maipagkakait

Ang irreducible minimum o pinakamababang antas na hindi maipagkakait ay isang pangunahing prinsipyong etikal sa ekolohiyang panlipunan ni Murray Bookchin. Nagmula ito sa pag-aaral ng mga katutubo at lipunang walang herarkiya. Ayon sa prinsipyong ito, ang bawat miyembro ng komunidad ay may walang-kondisyong karapatan sa mga pangunahing pangangailangan sa buhay, tulad ng pagkain, pabahay, at kalusugan—anuman ang kanilang naiambag na trabaho.

Pagwawalang-bisa sa paggawa

Partikular sa mga anarkistang lupon, may ilan na naniniwalang ang paggawa ay lalong nahiwalay sa tao sa paglipas ng kasaysayan at sa likas na katangian nito ay hindi kasiya-siya at mabigat, kaya't hindi ito dapat ipataw sa pamamagitan ng mga paraang pang-ekonomiya o pampulitika. Sa ganitong pananaw, may ilan na nananawagan sa pagpapatupad ng walang kondisyong batayang kita (unconditional basic income) at/o pagpapaikli ng linggo ng paggawa, gaya ng apat-na-araw na linggo ng trabaho. Noong 1985, isinulat ng anarkista at sitwasyonistang manunulat na si Bob Black ang kinikilalang manipestong The Abolition of Work (Ang Pagpapawalang-bisa sa Paggawa).

Pagkakaisa ng pamamaraan at layunin

Sa anarkismo, ang pagkakaisa ng pamamaraan at layunin (unity of means and ends) ay tinatawag na politikang preporatibo. Sinasabi nito na ang mga paraang ginagamit sa pagbabago ng lipunan ay dapat mismong nagpapakita ng malaya, patas, at walang-gobyernong lipunan na gustong itayo.

Ang politikang preporatibo ay mga paraan ng pag-oorganisa at mga ugnayang panlipunan na naglalayong isabuhay ang lipunang ninanais itatag ng isang pangkat sa hinaharap. Sa praktika, kabilang dito ang pagbuo ng isang bagong lipunan "sa loob ng balangkas ng lumang lipunan" sa pamamagitan ng pamumuhay ayon sa mga pagpapahalaga at mga estrukturang panlipunang ninanais ng pangkat para sa hinaharap.

Ayon kay Carl Boggs, na siyang lumikha ng katawagang ito, layunin ng politikang preporatibo na maisakatawan "sa loob mismo ng kasalukuyang pampulitikang gawain ng isang kilusan [...] ang mga anyo ng ugnayang panlipunan, pagpapasya, kultura, at karanasang pantao na siyang pinakahuling mithiin nito," kaya't nagkakatugma ang paraan at ang layunin ng pagbabagong panlipunan. Minsan ding ipinagtatanggol ang politikang preporatibo batay sa paniniwalang ang mga layuning makakamit ng isang kilusang panlipunan ay "saligang hinuhubog ng mga paraang ginagamit nito." Ang preporatibismo ay ang pagsisikap na isabuhay o isagawa ang politikang preporatibo.

Anarkismo at pagkamakabansa o kontra-pagkamakabansa

Ang anarkismo at pagkamakabansa ay kapwa umusbong sa Europa kasunod ng Rebolusyong Pranses ng 1789, at may mahaba at matatag na ugnayan na maitutunton hanggang kay Mikhail Bakunin at sa kanyang pakikilahok sa kilusang Pan-Slabiko bago pa niya yakapin ang anarkismo. Mahaba rin ang kasaysayan ng pakikilahok ng mga anarkista sa mga kilusang makabansa sa iba't ibang panig ng daigdig, gayundin sa internasyonalismo.

Noong unang bahagi ng ika-20 siglo, malakas ang suporta ng anarkismo sa anasyonalismo at Esperanto. Matapos ang Digmaang Sibil sa Espanya, inusig ng Espanyang Francoista ang mga anarkista at mga makabayang Katalan, na marami sa kanila ay malawakang gumagamit ng Esperanto.

Iginiit ng anarkistang Irlandes na si Andrew Flood na ang mga anarkista ay hindi mga makabansa at lubos na tinututulan ang pagkamakabansa; sa halip, sila ay mga kontra-imperyalista. Katulad nito, itinuturing ng Anarchist Federation (Pederasyong Anarkista) sa Britanya at Irlanda na ang pagkamakabansa ay isang ideolohiyang ganap na nakatali sa pag-unlad ng kapitalismo at hindi kayang lumampas dito.

Si Pierre-Joseph Proudhon, ang unang taong hayagang tumawag sa sarili bilang isang anarkista sa positibong diwa, ay tumutol sa pagkamakabansa, at iginiit na ang "pagwawakas ng militarismo ang misyon ng ika-19 na dantaon, kung hindi ay hahantong ito sa walang hanggang paghina".

Ayon kay Proudhon, sa ilalim ng kanyang mungkahing mutuwalismo, "wala nang magiging nasyonalidad, wala nang bayang tinubuan sa pampulitikang kahulugan ng mga salitang ito; ang magiging kahulugan na lamang ng mga ito ay pook ng kapanganakan. Ang tao, anuman ang kanyang lahi o kulay, ay mamamayan ng daigdig; ang pagkamamamayan ay isang karapatang maaaring matamo saanman."

ACAB

Mga anarkista sa Leipzig, Alemanya, na nagpoprotesta habang may hawak na bandilang may nakasulat na "ACAB, all cops are b..."

Ang ACAB, isang daglat para sa all cops are bastards ("lahat ng pulis ay mga walanghiya" o "lahat ng pulis ay mga bastardo"), ay isang islogang pampulitika na iniuugnay sa mga tutol sa kapulisan. Karaniwan itong ginagamit bilang kasabihan sa mga graffiti o ipinapaukit bilang tato. Minsan ay isinusulat din ito bilang 1312, kung saan ang bawat bilang ay kumakatawan sa posisyon ng katumbas na titik sa alpabetong Ingles (A=1, C=3, A=1, B=2).

Ang pariralang all cops are bastards ay unang lumitaw sa Inglatera noong dekada 1920, at kalaunan ay pinaikli bilang "ACAB" ng mga manggagawang nagwewelga noong dekada 1940. Sa kasaysayan, ang daglat ay iniugnay sa mga kriminal sa Reyno Unido. Una itong naitala bilang tato ng mga bilanggo noong dekada 1970, at karaniwang inilalagay ang tig-isang titik sa bawat daliri, o kung minsan ay ikinukubli bilang maliliit na tuldok sa bawat buko ng kamay. Noong 1970, ginamit ng Daily Mirror ang ACAB bilang pamagat ng isang artikulong nagsasaad na ito ay nakatatak sa isang kasapi ng Hells Angels na nakita sa lansangan. Ginamit din ng direktor ng pelikulang si Sidney Hayers ang isang sinensurang bersyon ng parirala bilang pamagat ng kaniyang pelikulang krimen noong 1972 na All Coppers Are.... Noong 1977, nakita ng isang mamamahayag mula sa Newcastle upon Tyne ang daglat na nakasulat sa mga dingding ng isang selda sa bilangguan.

Noong dekada 1980, naging simbolo ng kontra-establisimyento ang ACAB, lalo na sa loob ng mga subkulturang punk at skinhead (o ahit-ulo). Lalo itong sumikat dahil sa awiting "A.C.A.B." ng bandang Oi! na the 4-Skins, na inilabas noong 1982. Sa mga sumunod na taon, naging tanyag ang ACAB bilang islogan ng mga hooligan at ultras sa putbol sa Europa, gayundin ng mga kilusang anarkista at kontra-awtoritaryo sa iba't ibang panig ng mundo. Sa ilang konteksto, itinuturing ng Anti-Defamation League (Liga Laban sa Paninirang-puri) ang parirala bilang isang simbolo ng pagkamuhi at inilalarawan ito bilang "isang matagal nang islogan sa kultura ng mga skinhead," habang binabanggit ding ginagamit ito kapwa ng mga rasista at mga kontra-rasistang skinhead.

Matapos ang pagpaslang ng pulis na si Derek Chauvin kay George Floyd noong Mayo 2020, mas naging madalas ang paggamit ng katawagang ACAB ng mga taong tutol sa kapulisan. Habang lumalaganap sa buong Estados Unidos ang mga protesta bilang tugon sa pagkamatay ni Floyd at ang mga talakayan tungkol sa karahasang isinasagawa ng pulisya na may motibong panlahi, mas madalas ding nabanggit ang ACAB sa mga plataporma ng hatirang pangmadla, at nagsimula ring ibenta ang mga produktong may nakalimbag na daglat na ito.

Ayon sa mga tagapagtaguyod ng katawagan, ang ACAB ay nangangahulugang ang bawat pulis ay may pananagutan sa isang hindi makatarungang sistema. Ipinapangatuwiran nila na kahit hindi mismo nakikilahok ang isang pulis sa kalupitan ng pulisya o sa rasismo sa pagpapatupad ng batas, may pananagutan pa rin siya sa mga ginawa ng kaniyang mga kasamahan dahil hindi niya ito tinututulan o sinusubukang pigilan.

Pagbuwag sa bilangguan

Isang graffiti o sulat sa pader sa Cataluña na nakasulat sa wikang Kastila na may salin na "Ang bilangguan ay pagpapahirap" at simbolong Bilog-A ng anarkismo.

Ang pagbuwag sa bilangguan (prison abolition) ay isang kilusan na naglalayong buwagin ang bilangguan bilang isang institusyon. Hindi tulad ng reporma sa bilangguan, layunin ng pagbuwag sa bilangguan na magtatag ng isang sistema ng hustisyang pangkriminal na hindi gumagamit ng pagkakapiit bilang paraan ng pagpaparusa. Karaniwang itinataguyod ng mga tagasuporta nito ang makapanunumbalik na hustisya, na naglalayong maituwid at maibalik sa lipunan ang mga nagkasala, sa halip na ang mapagganting hustisya, na naglalayong magparusa sa nagkasala batay sa tindi ng kaniyang krimen.

Madalas ding isinusulong ng mga tagapagtaguyod ng pagbuwag sa bilangguan ang malalaking pagbabagong pang-estruktura upang maiwasan ang krimen sa antas ng lipunan sa pamamagitan ng pagtugon sa mga ugat nito. Ayon sa pananaw na ito, ang krimen ay bunga ng mga suliraning panlipunan tulad ng rasismo at kahirapan.

Bahagyang nabuo ang kilusan para sa pagbuwag sa bilangguan sa Estados Unidos bilang tugon sa pag-aalsa sa Bilangguan ng Attica noong 1971, na nagbigay-pansin sa mga di-makataong kalagayang laganap sa mga bilangguan. Ang mga kilalang aktibista, lalo na si Angela Davis, ay nakatulong upang mabigyang-pansin ang usapin ng pagbuwag sa bilangguan, bagaman nanatili itong higit na limitado sa mga makakaliwang pangkat at mga akademikong lupon. Muling sumigla ang interes sa kilusan matapos ang pagpaslang kay George Floyd noong 2020 at ang mga kaguluhang sibil na sumunod dito, na nagbigay-diin sa mga hindi pagkakapantay-pantay batay sa lahi sa loob ng sistemang hustisyang pangkriminal.

Pagpapalaya sa kabataan

Ang pagpapalaya sa mga bata (child liberation) sa anarkismo ay ang paniniwala na ang mga bata at kabataan ay nararapat magkaroon ng buong awtonomiya, respeto, at kalayaan mula sa panunupil ng mga matatanda, mapilitang pagpapalaki ng magulang, at sapilitang pag-aaral. Pangunahing layunin nito na wakasan ang pagtrato sa mga bata bilang pag-aari ng magulang, palitan ang mga tradisyonal na paaralan ng mga boluntaryong espasyo sa pag-aaral, at tiyakin ang tulong-komunidad para sa mga pangunahing pangangailangan.

Ang kilusan para sa mga karapatan ng kabataan (youth rights movement), na inilalarawan din bilang pagpapalaya sa kabataan (youth liberation), ay isang umuusbong na kilusang mula sa mga karaniwang mamamayan na naglalayong labanan ang diskriminasyon sa edad at isulong ang mga karapatang sibil ng mga kabataan—yaong mga hindi pa umaabot sa edad ng legal na ganap na gulang, na 18 taong gulang sa karamihan ng mga bansa. May ilang pangkat na nilalabanan ang pedopobya at ephebipobiya sa lipunan sa pamamagitan ng pagtataguyod ng tinig ng kabataan, pagbibigay-kapangyarihan sa kabataan, at sa huli, ng pagkakapantay-pantay sa pagitan ng mga henerasyon sa pamamagitan ng pakikipagtuwang ng kabataan at mga nakatatanda.

Maraming tagapagtaguyod ng mga karapatan ng kabataan ang itinatangi ang kanilang kilusan mula sa kilusan para sa mga karapatan ng mga bata, sapagkat ipinapangatuwiran nilang ang huli ay nagsusulong ng mga pagbabagong kadalasang higit na naghihigpit sa mga bata at kabataan.

Anarkiyang pakikipagrelasyon

Simbolo ng anarkiyang pakikipagrelasyon

Ang anarkiyang pakikipagrelasyon ay ang paglalapat ng mga prinsipyong anarkista sa mga ugnayang interpersonal. Kabilang sa mga pangunahing pagpapahalaga nito ang awtonomiya, mga gawaing laban sa herarkiya, pagtutol sa normatibidad, at pagkakaugnayang nakabatay sa pagtutulungan ng pamayanan. Hayagan itong tumututol sa amatonormatibidad at mononormatibidad, at karaniwan—bagaman hindi sa lahat ng pagkakataon—na hindi monogamo.

Naiiba ito sa poliyamorya, solo poly, swinging, at iba pang anyo ng pakikipagrelasyon, sapagkat maaaring taglay pa rin ng mga ito ang mga estrukturang gaya ng amatonormatibidad, herarkiya ng mga matalik na relasyon, at mga tuntuning naglilimita sa awtonomiya.

Binibigyang-kahulugan din ang anarkiyang pakikipagrelasyon bilang isang bagong paradigma kung saan ang pagiging malapit sa isa't isa at awtonomiya ay hindi na itinuturing na mga bagay na likas na nagkakasalungatan o lumilikha ng suliranin sa loob ng isang relasyon.

Perspektibong pang-ekonomiya

Komunismong anarkista

Ang anarkistang komunismo ay isang pinakadulong-kaliwang ideolohiyang pampulitika at paaralan ng kaisipang anarkista na nagsusulong ng isang anyo ng komunismo. Ang komunismo (mula sa salitang Latin na communis, na nangangahulugang "panlahat" o "pangkaraniwan") ay isang ideolohiyang pampulitika at pang-ekonomiya na naglalayong lumikha ng isang lipunang komunista—isang kaayusang sosyoekonomikong walang uri na nakasentro sa sama-samang pagmamay-ari ng mga kasangkapan sa produksyon, distribusyon, at pagpapalitan, at namamahagi ng mga produkto sa lipunan batay sa pangangailangan. Nananawagan ang anarkistang komunismo sa pag-aalis ng mga herarkiya, gayundin ng pribadong pag-aari, subalit pinananatili ang personal na pag-aari at ang mga bagay, kalakal, at serbisyong kolektibong pag-aari. Sinusuportahan nito ang panlipunang pagmamay-ari ng ari-arian at ang pamamahagi ng mga yaman ayon sa prinsipyong "mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan."

Unang nabuo ang anarkistang komunismo bilang isang natatanging kaisipan sa seksiyong Italyano ng International Workingmen's Association. Nang maglaon, naging mahalaga ang mga teoretikal na akda ni Peter Kropotkin, sapagkat pinalawak at pinaunlad ng mga ito ang kapuwa maka-organisasyong agos ng anarkistang komunismo at ang maka-pag-aalsang agos na tumututol sa pormal na organisasyon. Kabilang sa mga halimbawa ng mga lipunang anarkistang komunista ang mga teritoryong anarkista ng Makhnovshchina noong Rebolusyong Ruso, at ang mga teritoryo ng Rebolusyong Espanyol, lalo na ang rebolusyonaryong Cataluña.

Mutuwalismo

Pangunahing artikulo: Mutuwalismo

Ang mutuwalismo ay isang paaralan ng kaisipang anarkista at teoryang pang-ekonomiya na nagsusulong ng pagkontrol ng mga manggagawa sa mga kasangkapan ng produksyon, ng isang malayang pamilihan na binubuo ng mga indibiduwal na artisano, mga nag-iisang pagmamay-ari, at mga kooperatiba ng mga manggagawa, gayundin ng mga karapatan sa pag-aari batay sa okupasyon at paggamit.

Bilang mga tagapagtaguyod ng teorya ng halaga ng paggawa at teorya ng paggawa sa pagmamay-ari, tinututulan ng mga mutuwalista ang lahat ng anyo ng renta sa ekonomiya, tubo, at interes na lampas sa nominal na interes, sapagkat itinuturing nila ang mga ito na nakabatay sa pagsasamantala sa paggawa. Hangarin ng mga mutuwalista na bumuo ng isang ekonomiyang walang akumulasyon ng kapital o konsentrasyon ng pagmamay-ari ng lupa. Hinihikayat din nila ang pagtatatag ng sariling pamamahala ng mga manggagawa, na sa kanilang pananaw ay maaaring suportahan sa pamamagitan ng paglalabas ng mutuwal na kredito ng mga mutuwal na bangk, na may layuning makalikha ng isang lipunang pederal.

Ayon kay Peter Kropotkin, nagmula ang mutwalismo sa mga pangyayari ng Rebolusyong Pranses, lalo na sa pederalista at tuwirang demokratikong estruktura ng Komuna ng Paris. Ang mga saligan ng teoryang pang-ekonomiya ng mutwalismo ay nag-ugat sa radikalismo ng Ingles na sosyalistang si Thomas Spence. Hinango niya mula sa Bibliya, gayundin sa mga liberal na akda nina John Locke at James Harrington, ang panawagang buwagin ang pribadong pagmamay-ari at ilagay ang kontrol sa produksyon sa mga manggagawa sa pamamagitan ng mga kooperatiba ng mga manggagawa.

Unang ginamit ang katawagang "mutuwalismo" noong dekada 1820. Sa simula, itinuring itong kasingkahulugan ng mga katawagang tulad ng "mutuwal na pagtutulungan", "pagkakatumbasan", at "makatarungang pakikitungo". Noong 1822, ginamit ng Pranses na pilosopong utopista na si Charles Fourier ang katawagang mutuwalismong pinagsamang nagtatagpo (Pranses: mutualisme composé convergent) upang ilarawan ang isang anyo ng progresibong edukasyon na iniangkop sa Sistemang Monitoriyal ng mga mag-aaral na nagsisilbing guro sa kapwa mag-aaral.

Ekonomiyang regalo

Ang ekonomiyang regalo (gift economy) o kulturang regalo ay isang sistema ng pagpapalitan kung saan ang mga mahahalagang bagay ay hindi ipinagbibili, kundi kusang ibinibigay nang walang hayag na kasunduan para sa agarang o hinaharap na kapalit. Ang pagbibigay ng regalo sa isang kulturang regalo ay pinamamahalaan ng mga pamantayang panlipunan at mga kaugalian; bagaman may umiiral na inaasahan ng katumbasan, ang mga regalo ay hindi ibinibigay bilang tahasang kapalit ng mga produkto o serbisyo kapalit ng salapi o ng iba pang produkto o serbisyo. Naiiba ito sa ekonomiyang pamilihan o palitang-kalakal, kung saan ang mga produkto at serbisyo ay pangunahing ipinagpapalit nang hayagan batay sa halagang natatanggap bilang kapalit.

Sa loob ng tindahang pamigay sa Utrecht. Mababasa sa paskil ang: "Sapat ang ibinibigay ng daigdig para sa pangangailangan ng lahat, subalit hindi para sa kasakiman ng lahat."

Ang mga tindahang pamigay (give-away shops), malayang tindahan (freeshops), o libreng tindahan (free stores) ay mga tindahan kung saan libre ang lahat ng paninda. Katulad ang mga ito ng mga tindahang pangkawanggawa (charity shops), na karamihan sa mga ipinamimigay ay mga gamit na segunda mano—subalit ang kaibhan ay walang anumang bayad ang lahat ng bagay. Maging ito man ay aklat, muwebles, kasuotan, o kagamitang pambahay, malaya itong ibinibigay, bagaman may ilang tindahan na nagpapatupad ng patakarang "magbigay ng isa, kumuha ng isa" (one-in, one-out), gaya ng sa mga palitang tindahan (swap shops).

Ang libreng tindahan ay isang anyo ng nakabubuong tuwirang pagkilos na nag-aalok ng alternatibo sa pamimili sa loob ng balangkas na nakabatay sa salapi, na nagpapahintulot sa mga tao na magpalitan ng mga produkto at serbisyo sa labas ng isang ekonomiyang nakasalalay sa pera. Ang pangkat na kontra-kultura ng dekada 1960 na The Diggers ay nagbukas ng mga libreng tindahan na namimigay ng kanilang mga paninda, naghahain ng libreng pagkain, namamahagi ng mga libreng gamot, nagbibigay ng salapi, nag-oorganisa ng mga libreng konsiyerto, at lumilikha ng mga likhang-sining na pampulitika. Hinango ng The Diggers ang kanilang pangalan mula sa orihinal na English Diggers na pinamunuan ni Gerrard Winstanley, at layunin nilang bumuo ng isang maliit na lipunang malaya sa salapi at kapitalismo.

Maraming anarkista, lalo na ang mga anarko-primitibista at anarko-komunista, ang naniniwalang ang iba't ibang anyo ng ekonomiyang regalo ay maaaring maging susi sa pagputol sa siklo ng kahirapan. Dahil dito, madalas nilang hangarin na baguhin ang buong lipunan tungo sa isang ekonomiyang regalo. Itinuturing ng mga anarko-komunista ang ekonomiyang regalo bilang isang huwarang sistema na walang salapi, mga pamilihan, o sentralisadong pagpaplano. Ang pananaw na ito ay maitutunton kahit man lamang kay Peter Kropotkin, na nakakita sa mga pamayanang mangangaso at mangangalap na kaniyang napuntahan bilang huwaran ng mutuwal na pagtutulungan.

Bilang kapalit ng sistemang pamilihan, itinataguyod ng mga anarko-komunista—gaya ng mga nanirahan sa ilang nayon sa Espanya noong dekada 1930—ang isang ekonomiyang regalo na walang salapi, kung saan ang mga produkto at serbisyo ay nililikha ng mga manggagawa at ipinamamahagi sa mga tindahang pangkomunidad. Sa sistemang ito, ang bawat isa (kabilang ang mismong mga manggagawang lumikha ng mga ito) ay may karapatang kumuha at gumamit ng anumang produkto o serbisyo na kanilang nais o kailangan bilang kabayaran sa kanilang ambag sa paglikha ng mga produkto at serbisyo.

Ekonomiyang aklatan

Ang ekonomiyang aklatan (library economy) ay isang teoretikal na sistemang pang-ekonomiya para sa isang lipunan kung saan ang mga tradisyonal na tindahan ng tingi ay ganap na pinapalitan ng mga aklatan ng mga bagay (libraries of things). Ang mga ito ay mga organisasyong sama-samang pagmamay-ari ng isang pamayanan na nagpapahiram ng mga bagay na angkop sa sistemang pagpapahiram—lalo na yaong mga bagay na paminsan-minsan lamang gamitin subalit mahirap itabi o itago, tulad ng mga espesyal na kagamitang pangkusina at mga natatanging kagamitang teknolohikal. Kabilang din dito ang mga karaniwang ipinahihiram ng mga tradisyonal na aklatan, gaya ng mga aklat, dyornal, at iba pang midya.

Ang anumang bagay na hindi angkop na ipamahagi sa pamamagitan ng sistemang pagpapahiram ay sa halip ay malayang ipamamahagi batay sa pangangailangan. Nalalapat ito sa mga bagay na maaari lamang gamitin nang minsan o yaong nangangailangan ng napakahabang panahon bago mailipat ang pagmamay-ari, tulad ng pagkain at pabahay.

Sa loob ng anarkismo, ang ekonomiyang aklatan ay isang iminungkahing paraan ng pag-oorganisa ng mga pinagkukunang-yaman at pamamahagi ng mga produkto at serbisyo batay sa mga komon (commons), malayang pagsasama (free association), at sama-samang pamamahala, sa halip na pribadong pagmamay-ari o kontrol ng estado. Inilalarawan ito ni Andrewismo bilang isang paraan ng pag-unawa sa kung paano maisasagawa sa praktika ang mga prinsipyong anarkista sa larangan ng ekonomiya. Nakabatay ito sa tatlong pangunahing simulain: usufruct (malayang paggamit ng mga komon ayon sa pangangailangan), irreducible minimum (pinakamababang antas na hindi maipagkakait), at complementarity (pagkilala sa magkakaibang kakayahan at pangangailangan ng mga tao bilang magkatuwang at hindi magkakumpitensya).

Kontra-ekonomika

Ang kontra-ekonomika (counter-economics) ay isang teoryang pang-ekonomiya at rebolusyonaryong pamamaraan na binubuo ng tuwirang pagkilos na isinasagawa sa pamamagitan ng itim na pamilihan o abong pamilihan. Bilang isang termino, unang ginamit ito ng mga Amerikanong aktibista at teorista ng libertaryanismo na sina Samuel Edward Konkin III at J. Neil Schulman. Binigyang-kahulugan ito ni Konkin bilang pag-aaral o pagsasagawa ng "lahat ng mapayapang kilos ng tao na ipinagbabawal ng Estado."

Ang termino ay pinaikling anyo ng kontra-ekonomika laban sa establisimyento at maaari ring tawaging kontra-politika. Isinama ni Schulman ang kontra-ekonomika sa doktrina ni Konkin na agorismo, isang pilosopiyang panlipunan ng kaliwang libertaryanismo at isang sangay ng anarkismong pampamilihan na nagtataguyod ng paglikha ng isang lipunan kung saan ang lahat ng ugnayan sa pagitan ng mga tao ay nakabatay sa kusang-loob na pagpapalitan.

Halimbawa ng pamayanang anarkista

Rebolusyon sa Cataluña

Ang Rebolusyonaryong Cataluña (Hulyo 21, 1936 – Mayo 8, 1937) ang panahong ang nagsasariling rehiyon ng Cataluña sa hilagang-silangang Espanya ay pinamamahalaan o malaki ang impluwensiya ng iba't ibang unyong manggagawa, partidong pampulitika, at mga milisyang anarkista, sindikalista, komunista, at sosyalista noong panahon ng Digmaang Sibil sa Espanya. Bagaman nanatiling nasa kapangyarihan ang konstitusyonal na institusyon ng sariling pamahalaan ng Cataluña, ang Generalitat de Catalunya (na pinamumunuan ng Esquerra Republicana de Catalunya o ERC), at kinuha pa nito ang karamihan sa mga kapangyarihang dating nasa pamahalaang sentral ng Espanya sa nasasakupan nito, ang mga unyong manggagawa ang de facto na namahala sa malaking bahagi ng ekonomiya at mga puwersang militar. Kabilang dito ang Confederación Nacional del Trabajo (CNT, Pambansang Kompederasyon ng Paggawa), na siyang pangunahing unyong manggagawa noong panahong iyon, at ang malapit na kaugnay nitong Federación Anarquista Ibérica (FAI, Pederasyong Anarkista ng Iberya). Mahalaga rin ang papel ng Unión General de Trabajadores (UGT, Pangkalahatang Unyon ng mga Manggagawa), ng Partido Obrero de Unificación Marxista (POUM, Partido ng mga Manggagawa para sa Marxistang Pagkakaisa), at ng Partit Socialista Unificat de Catalunya (PSUC, Nagkaisang Partidong Sosyalista ng Cataluña), na kinabibilangan ng dating Partido Komunista ng Cataluña.

Nagsimula ang pamumunong sosyalista sa rehiyon kasabay ng Rebolusyong Espanyol ng 1936, na nagbunga ng pagkontrol ng mga manggagawa sa mga negosyo at pabrika, kolektibong pagsasaka sa malaking bahagi ng kanayunan, at mga pag-atake laban sa mga nasyonalista ng Espanya at sa klerong Katoliko. Ang lumalaking impluwensiya ng Partido Komunista ng Espanya (PCE) sa pamahalaan ng Prenteng Popular, at ang hangarin nitong isabansa ang mga rebolusyonaryong komite at mga milisya, ay nagbunsod ng tunggalian laban sa CNT at POUM. Nauwi ito sa Mga Araw ng Mayo (May Days), at sa kalaunan ay napalitan ang CNT ng PSUC bilang pangunahing puwersang pampulitika sa Cataluña hanggang sa matalo sila ng mga puwersang Nasyonalista noong 1939.

Komunidad sa Manchuria

Ang Samahan ng mga Mamamayang Koreano sa Manchuria (Korean People's Association in Manchuria, KPAM; Koreano: 재만한족총연합회; Agosto 1929 – Setyembre 1931) ay isang nagsasariling awtonomong prepektura sa Manchuria na tinitirhan ng humigit-kumulang dalawang milyong takas na Koreano. Matapos ang pananakop ng Hapon sa Korea, maraming anarkistang Koreano ang tumakas patawid ng hangganan patungong Manchuria, kung saan nagsimula silang mag-organisa ng isang ugnayan ng mutwal na pagtutulungan para sa mga lumikas na Koreano sa rehiyon. Kasama ang ilang nasyonalista na Koreano, itinatag nila ang KPAM upang magbigay ng pagkain, edukasyon, at pagtatanggol sa sarili sa mga kasapi nito. Hindi nagtagal, hinarap ng samahan ang pag-atake ng mga komunistang Koreano at sa mga imperyalistang Hapones, na nagsagawa ng mga pagpaslang sa kanilang mga pinuno. Ang pananakop ng Hapon sa Manchuria ang nagwakas sa eksperimentong anarkista, at marami sa mga kasapi nito ang tumakas patungong Tsina upang ipagpatuloy ang pakikipaglaban laban sa Imperyo ng Hapon.

Kilusang Makhno (Makhnovschina)

Ang Makhnovshchina (Ukranyo: Махновщина, romanisado: Makhnovshchyna, IPA: [mɐxˈnɔu̯ʃtʃɪnɐ]) ay isang malawakang kilusan na naglalayong itatag ang anarkistang komunismo sa panahon ng Digmaan para sa Kalayaan ng Ukraine noong 1917–1921. Ipinangalan ito kay Nestor Makhno, ang punong kumandante ng Rebolusyonaryong Hukbong Insurhente ng Ukranya (Revolutionary Insurgent Army of Ukraine). Layunin ng kilusan na lumikha ng isang sistema ng mga malalayang sobyet na mamamahala sa paglipat tungo sa isang lipunang walang estado at walang uri. Kinontrol nito ang mga teritoryo sa timog at silangang Ukranya.

Unang lumakas ang kilusang Makhnobista kasunod ng Rebolusyong Pebrero, nang magtatag ito ng ilang komunang agrikultural sa bayan ni Makhno na Huliaipole. Matapos kumampi sa mga Bolshevik sa panahon ng Digmaang Ukranyano–Sobyet, napilitang kumilos nang lihim ang mga Makhnobista dahil sa pananalakay ng Austro-Aleman, at nagsagawa sila ng digmaang gerilya laban sa Gitnang Kapangyarihan sa buong 1918. Pagkaraan ng tagumpay ng mga insurhente sa Labanan sa Dibrivka, nakontrol ng Makhnovshchina ang malaking bahagi ng lalawigan ng Katerynoslav at nagsimulang magtatag ng mga institusyong anarkista-komunista. Isang Panrehiyong Kongreso ng mga Magsasaka, Manggagawa, at mga Insurhente ang ipinatawag upang isaayos ang pampulitika at pang-ekonomiyang pamamahala ng rehiyon, at itinatag ang Rebolusyonaryong Konsehong Militar (Military Revolutionary Council) bilang de facto na sangay tagapagpaganap ng kilusan.

Napaliligiran ng iba't ibang kaaway sa lahat ng panig, bumagsak ang depensa ng mga Makhnobista sa labanan para sa Donbas dahil sa pagsulong ng Puting Kilusan (White movement) noong Hunyo 1919. Dahil dito, napilitang umurong ang mga Makhnobista patungong Kherson, kung saan muling inayos ang kanilang hukbo at nagsagawa ng matagumpay na kontra-opensiba laban sa mga Puti sa Labanan sa Peregonovka. Matapos mapigilan ang pagsulong ng mga Puti, nakontrol ng mga Makhnobista ang malaking bahagi ng timog at silangang Ukranya sa huling bahagi ng 1919, at nasakop pa nila ang ilang malalaking lungsod na industriyal, sa kabila ng pagiging isang kilusang pangunahing binubuo ng mga magsasaka.

Nagwakas ang pamamahala ng mga Makhnobista sa rehiyon nang lusubin ng Pulang Hukbo (Red Army) ang Ukranya noong Enero 1920, na nagsimula sa Tunggaliang Bolshevik–Makhnobista. Nagsagawa ang mga Makhnobista ng digmaang gerilya laban sa Pulang Hukbo, na nagpapatupad ng mga patakarang Bolshevik tulad ng Pulang Teror (Red Terror) at komunismong pandigma. Malawak ang suportang natanggap ng mga Makhnobista mula sa kanilang baseng magsasaka. Bagaman pansamantalang nagkaroon ng kapayapaan ang dalawang panig sa pamamagitan ng Kasunduang Starobilsk upang labanan ang mga nalalabing pwersa ng Puting Kilusan, muli ring sinalakay ng Pulang Hukbo ang mga Makhnobista at tuluyang natalo ang mga ito pagsapit ng Agosto 1921. Ang mga pangunahing pinuno ng Makhnobista ay napilitang magtungo sa pagkatapon, natalo sa labanan, o nabihag at pinaslang ng Pulang Hukbo.

Zomia

Ang Zomia ay isang katawagang heograpikal na ipinakilala noong 2002 ng historyador na si Willem van Schendel ng Unibersidad ng Amsterdam upang tukuyin ang malawak na bahagi ng kalupaang Timog-silangang Asya na sa kasaysayan ay nanatiling lampas sa kontrol ng mga pamahalaang nakabatay sa mga sentro ng populasyon sa mga kapatagan.

Ang aklat na The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia (Ang Sining ng Hindi Pagpapasakop sa Pamamahala: Isang Anarkistang Kasaysayan ng Bulubunduking Timog-Silangang Asya) ng Amerikanong antropologong si James C. Scott, na inilathala noong 2009, ay sinusuri nito ang mataas na bulubunduking rehiyon ng Zomia sa Timog-Silangang Asya. Ayon kay Scott, ang humigit-kumulang 100 milyong naninirahan sa Zomia ay binubuo ng mga minoryang etniko na may "tunay na nakalilitong pagkakaiba-iba ng mga etnisidad at wika". Sa loob ng mahabang panahon, iniwasan nilang mapasailalim sa pamamahala o dominasyon ng mga nakapaligid na imperyo, kultura, o pamahalaan. Kabilang sa mga pangkat na ito ang mga Akha, Hmong, Karen, Lahu, Mien, at Wa.

Exarcheia ng Gresya

Ang Exarcheia (Griyego: Εξάρχεια, binibigkas [eˈksarçi.a]) ay isang kapitbahayan sa gitnang bahagi ng Atenas, Gresya, na malapit sa makasaysayang gusali ng Pambansang Teknikal na Unibersidad ng Atenas. Ang pangalang Exarcheia ay nagmula sa isang negosyante noong ika-19 na siglo na nagngangalang Exarchos (Griyego: Έξαρχος), na nagbukas ng isang malaking tindahang pangkalahatan sa lugar. Ang Exarcheia ay nasa hangganan ng Kolonaki sa silangan at napapaligiran ng Kalye Patission, Kalye Panepistimiou, at Abenida Alexandras.

Kalye sa Exarcheia

Ang Exarcheia ay nabuo sa pagitan ng 1870 at 1880 sa dating hangganan ng lungsod ng Atenas at nagkaroon ng mahalagang papel sa panlipunan at pampolitikang buhay ng Gresya. Dito naganap ang Pag-aalsa sa Politekniko ng Atenas noong Nobyembre 1973. Noong Disyembre 2008, ang pagpatay ng isang pulis sa 15-taong-gulang na si Alexandros Grigoropoulos sa Exarcheia ay nagbunsod ng malawakang pag-aalsa sa buong Gresya.

Ang Exarcheia ay isang lugar na tinitirhan ng maraming intelektuwal at mga alagad ng sining, at tahanan din ng iba't ibang pangkat na may motibong pampolitika. Isa rin itong sentro ng sining kung saan regular na idinaraos ang mga pagtatanghal sa teatro at mga konsyerto sa paligid ng pangunahing liwasan. Matatagpuan din sa Exarcheia ang punong himpilan ng PASOK, isang partidong pampolitika sa Gresya na sumuporta sa mga patakarang pagtitipid na ipinataw ng Unyong Europeo noong 2009. Dahil dito, naging madalas itong puntiryahin ng mga anarkista sa kanilang mga pag-atake. Ang mga himpilan ng pulisya at iba pang simbolo ng awtoridad (at kapitalismo), gaya ng mga bangko, ay madalas ding maging target ng mga pangkat na nasa dulong kaliwa ng politika. Makikita rin sa Exarcheia ang maraming halimbawa ng mga graffiti na laban sa kapitalismo. Mayroon ding isang sariling pinamamahalaang estrukturang pangkalusugan na nagbibigay ng mga serbisyong medikal sa lugar.

Ang mga protesta na nagsisimula sa Exarcheia ay nagpapakita ng samu't saring pormasyong pampolitika at mga koalisyon, kabilang ang mga kabataang napagkaitan ng oportunidad, mga migrante, mga kontra-awtoritaryo, mga anarkista, at mga mamamayang Griyego mula sa katamtaman hanggang sa pinakamatitinding panig ng magkabilang dulo ng pampolitikang ispektro.

Oposisyon sa anarkismo

Liberalismo

Ang liberalismo at anarkismo ay parehong kumikilala sa halaga ng indibidwal na kalayaan, subalit lubos silang nagkakasalungat pagdating sa usapin ng pamahalaan. Ang anarkismo ay may matinding pagdududa sa moral na batayan ng estado. Isinusulong nito ang ganap na pagbuwag sa pamahalaan at sa lahat ng sapilitang herarkiya upang mapalitan ang mga ito ng boluntaryong samahan at kapayapaang nakabatay sa pinagkasunduan.

Sa kabilang banda, naniniwala naman ang liberalismo na makatwiran at kailangan ang mga institusyong pampolitika tulad ng konstitusyonal na demokrasya at ang batas (rule of law). Para sa mga liberal, ang limitadong pamahalaan ay mahalaga upang maprotektahan ang mga karapatan at interes ng bawat indibiduwa.

Magkaiba rin ang kanilang pananaw sa ekonomiya. Suportado ng liberalismo ang kapitalismo at malayang pamilihan. Tinututulan naman ng karamihang anarkista ang pribadong pag-aari. Nais ng mga anarkista ang kolektibong pamamahala sa komunidad. Gumagamit ang liberalismo ng batas at mga reporma. Ang anarkismo naman ay naniniwala sa direktang aksyon.

Pasismo

Ang pasismo ay isang malayong-kanang ideolohiya na nagtataguyod ng pamahalaang awtoritaryo. Sa sistemang ito, ang kapakanan ng mamamayan ay ganap na isinusuko sa ilalim ng interes ng isang makapangyarihang diktador. Karaniwan nitong ipinagbabawal ang kalayaan ng indibiduwal, tinututulan ang demokrasya, at gumagamit ng puwersa ng militar upang supilin ang anumang uri ng oposisyon. Sa kabilang dako, ang anarkismo ay isang radikal na pilosopiyang pampolitika na naglalayong tuluyang buwagin ang estado at pamahalaan. Naniniwala ang anarkismo na ang lahat ng usapin ng tao ay dapat pamahalaan ng mga indibiduwal sa pamamagitan ng boluntaryong pagsasama-sama nang walang sapilitang awtoridad. Layunin nitong lumikha ng isang egalitaryo o pantay-pantay na lipunan na walang herarkiya, kung saan ang kaayusan ay nagmumula sa kusang-loob na pagtutulungan ng mamamayan at hindi sa utos ng batas o pinuno.

Ang historikal na pananaw sa pasismo ay nagsilbing marahas na alternatibo sa anarkiya sa pamamagitan ng pagpataw ng Ganap na Estado. Sa kabilang banda, ipinapakita na ang anarkismo ay tumatayo bilang direktang paglaban sa pasismo, na nagtataguyod ng lipunang walang herarkiya at tiraniya.

Pagkamabansa

Ang nasyonalismo at anarkismo ay dalawang magkaibang kaisipang pampulitika: pinapahalagahan ng nasyonalismo ang pagmamahal sa bayan at kapangyarihan ng estado, habang tinututulan naman ng anarkismo ang pamahalaan at lahat ng uri ng hirarkiya. Sa konteksto ng kasaysayan, ang dalawang kaisipang ito ay nag-abot at nag-impluwensya sa mga kilusang mapagpalaya. Ang mga bayani at propagandistang Pilipino tulad nina Jose Rizal at Isabelo de los Reyes ay nakasalamuha at naimpluwensyahan ng mga ideyang anarkista habang nasa Espanya. Ang nasyonalismo ay ginamit upang pagbuklurin ang mga Pilipino para itatag ang sariling pamahalaan laban sa mga Kastila, samantalang ang anarkismo naman ay nagbigay-inspirasyon sa mga maagang unyon ng mga manggagawa upang labanan ang mapang-aping sistema nang walang pag-asa sa sentralisadong kapangyarihan.

Ang modernong bansa-estado at ang institusyon ng pribadong ari-arian ay direktang kasalungat ng anarkistang konsepto ng tunay na kalayaan o kalayaan bilang kawalan ng dominasyon. Ang nasyonalismo na nagtatanggol sa kapangyarihan ng estado ay isang estruktural na hadlang na nagpapanatili ng dominasyon, na radikal na tinatanggihan ng anarkismo.

Ang nasyonalismo ay itinuturing na isang mapanlinlang na kasangkapan ng gobyerno upang panatilihin ang kontrol sa mga mamamayan sa pamamagitan ng pagpukaw ng patriyotismo o huwad na pagmamahal sa bayan. Madalas gamitin ng mga tradisyonal na partidong pampolitika—maging ng tinatawag na "kaliwang" grupo—ang mga kilusang pambansang pagpapalaya para lamang sa sarili nilang ambisyon na makamit at mapanatili ang kapangyarihan ng estado. Sa sandaling maupo sa puwesto ang isang bagong pamahalaan, muli nitong pinapalakas ang mga pambansang hangganan at militarismo, na nagreresulta pa rin sa kawalan ng tunay na kalayaan.

Dahil dito, hayagang tinatanggihan ng anarkismo ang nasyonalismo at anumang rebolusyon na naglalayon lamang na magpalit ng mga pinuno o magtatag ng bagong naghaharing uri. Ang tunay na sagot ng anarkismo laban sa imperyalismo ay hindi ang pagtatayo ng mga reaksyonaryong rehimeng nasyonalista, kundi ang isang pandaigdigang rebolusyong panlipunan. Nilalayon nitong tuluyang gibain ang lahat ng artipisyal na pambansa, relihiyoso, at rasyal na harang na naghihiwalay sa mga manggagawa at mamamayan ng mundo.

Pamahalaang sosyalista

Nagkakaiba ang sosyalismo at anarkismo sa isang pangunahing usapin: ang pangangailangan ng isang estado. Ipinapalagay ng pananaw ng sosyalismo na ang paggamit at pamamahagi ng mga yaman ng lipunan ay dapat kontrolin at planuhin ng isang pamahalaang halal ng mamamayan upang magsilbing kasangkapan ng katarungan. Umaasa ang mga sosyalista sa sentral na kapangyarihang ito at sa sentralisadong pagpaplano upang pangasiwaan ang produksyon at makatarungang maipamahagi ang kayamanan sa buong lipunan.

Sa kabilang banda, itinuturing ng mga anarkista na ang anumang sentralisadong pamahalaan ay likas na mapaniil at nakasasama sa pag-unlad ng sangkatauhan. Ang anarkismo ay hayagang tumututol sa awtoridad ng estado at sa halip ay nagtataguyod ng ganap na sariling pamamahala. Naniniwala ang mga anarkista na ang lipunan ay dapat organisahin batay lamang sa kusang-loob na pagsang-ayon ng mga tao at sa malalayang samahang boluntaryo, na tuluyang nag-aalis sa mga mapamilit na hirarkiyang ginagamit ng isang sosyalistang estado.

Sa tradisyon ng o sosyalismo ng estado, naniniwala silang kailangang gamitin ang kontrol ng gobyerno upang pamahalaan ang produksyon, yaman, at mga ari-arian para sa publiko. Ayon sa makasaysayang sanaysay na State Socialism and Anarchism ni Benjamin Tucker, ang sistemang ito ay naglalayong gawing isang malawak na burukrasya ang nasyon kung saan ang estado ang nag-iisang tagapamahala ng industriya upang tuluyang burahin ang kapitalistang kompetisyon. Para sa mga sosyalista, ang awtoridad ng pamahalaan ay isang pansamantala ngunit kinakailangang hakbang upang protektahan ang mga manggagawa at ipatupad ang pagkakapantay-pantay.

Sa kabilang banda, tahasang tinatanggihan ng anarkismo ang argumentong ito at itinuturing ang estado bilang ugat ng kawalan ng kalayaan. Sa akademikong pagsusuri, ang mga anarkista ay mahigpit na sumasalungat sa kahit anong uri ng hirarkikong na pamahalaan. Naniniwala sila na kapag ang kapangyarihan ay ibinigay sa isang sosyalistang estado, ang burukrasya nito ay likas na magiging mapaniil at hindi kusang maglalaho. Sa halip na dumaan sa pamahalaan, isinusulong ng anarkismo ang agarang pagbuo ng lipunan mula sa ibaba pataas (bottom-up) sa pamamagitan ng mga boluntaryong unyon at malayang kooperasyon ng mga tao.

Teokrasya

Ang teokrasya at anarkismo ay dalawang magkaibang sistema ng pamamahala. Sa teokrasya, ang pamahalaan ay pinamumunuan ng mga pinuno ng relihiyon at ang mga batas ay ibinabatay sa utos ng Diyos, kung saan may mataas na kontrol ang estado sa buhay at paniniwala ng mga mamamayan. Isang modernong halimbawa nito ay ang Apganistan sa ilalim ng Taliban, kung saan pinatatakbo ang bansa bilang isang teokratikong estado. Sa kasaysayan naman ng Pilipinas, masasalamin ang sistemang ito sa tinawag ni Marcelo H. del Pilar na "La Frailocracia" o pamahalaan ng mga prayle noong rehimeng Espanyol. Sa kaniyang mismong akda na Frailocracy in the Philippines (na inilathala sa Ingles ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan), masusing idinokumento ang naging kasaysayan ng ugnayan ng relihiyon at estado, kung saan ang mga prayle ang siyang humawak sa tunay na kapangyarihang pampolitika sa kolonya.

Sa kabilang banda, ang anarkismo ay ganap na kataliwasan nito dahil tinatanggihan nito ang anumang uri ng gobyerno, pinuno, o relihiyosong awtoridad sa lipunan. Naniniwala ang mga anarkista na kayang mag-organisa ng lipunan ang mga tao sa pamamagitan ng boluntaryong kooperasyon at pagkakapantay-pantay nang walang nagdidiktang estado, na siyang kabaligtaran ng mahigpit na hirarkiya at dogmang ipinatutupad sa sistemang teokratiko.

Demokrasya ng nakararami

Ang demokrasya ng nakararami ay nakabatay sa sama-samang pagpapasya kung saan ang pasya ng nakararami ang namamayani sa minorya o sa buong pangkat, na sinusuportahan ng mapamilit na kapangyarihan ng mga institusyon. Tinatanggihan naman ng anarkismo ang lahat ng anyo ng di-boluntaryong hirarkiya, sentralisadong pamamahala, at pamimilit na isinasagawa ng estado. Sa halip, itinataguyod nito ang kusang-loob na pagsasama at, sa pangkalahatan, ang pagtutulungang nakabatay sa pagkakasundo ng lahat o konsenso.

Kapitalismo at panlipunang pamilihan

Ang kapitalismo, ang ekonomiyang panlipunang pamilihan, at ang anarkismo ay magkakaibang sistemang pampulitika at pang-ekonomiya na nakabatay sa kani-kanilang pananaw hinggil sa kapangyarihan ng pamahalaan, pagmamay-ari ng ari-arian, at mga pamilihan. Ang kapitalismo ay umaasa sa pribadong pagmamay-ari at sa hangaring kumita, ang ekonomiyang panlipunang pamilihan ay nagdaragdag ng matitibay na patakaran ng estado para sa kapakanang panlipunan, samantalang ang anarkismo ay naglalayong ganap na buwagin ang awtoridad ng estado at ang mga tradisyunal na hirarkiya.

Ang kapitalismo at anarkismo ay may magkatunggaling pananaw sa lipunan at kalikasan ng tao. Sa usapin ng pamahalaan, tinatanggap ng kapitalismo ang estado bilang tagapagtanggol ng mga kontrata at pribadong ari-arian, samantalang ganap na tinatanggihan ng anarkismo ang pamahalaan dahil itinuturing itong mapang-api. pagdating naman sa ari-arian, ang kapitalismo ay nakasalalay sa pribadong pagmamay-ari upang kumita ng tubo, ngunit para sa anarkismo, ang mga kagamitan sa produksyon ay dapat pag-arian ng komunidad o ng mga manggagawa mismo. Sa huli, ang kapitalismo ay umaasa sa malayang pamilihan kung saan ang lakas-paggawa ay binabayaran ng sahod bilang produkto, samantalang itinuturing ng anarkismo na mapagsamantala ang sistemang ito at mas pinapaboran ang pagtutulungan at kolektibong pamamahala para sa pangangailangan ng pamayanan.

Komunismong awtoritaryo (Marxismo-Leninismo-Maoismo)

Kapwa layunin ng Marxismo-Leninismo-Maoismo at anarkismo ang pagtatatag ng isang walang-uri at walang-estado na lipunang komunista, subalit lubos silang nagkakaiba sa paraan kung paano ito makakamit. Gumagamit ang mga grupong Marxista-Leninista-Maoista ng isang sentralisadong partidong taliba at isang makapangyarihang estado upang durugin ang kapitalismo. Samantala, tinatanggihan ng mga anarkista ang lahat ng estado at herarkiya mula pa lamang sa simula, at sa halip ay itinataguyod ang sariling pamamahala at kusang-loob na pagtutulungan.

Nailalarawan ang tagisan ng Marxismo-Leninismo-Maoismo (MLM) at anarkismo sa Pilipinas sa pamamagitan ng magkaibang diskarte ng mga militanteng grupo at mga lokal na komunidad. Ang mga organisasyong MLM sa bansa, tulad ng Bagong Hukbong Bayan (NPA) at mga pambansang-demokratikong alyansa, ay kumikilos sa ilalim ng gabay ng mga turo nina Marx, Lenin, at Mao Zedong, kung saan sentralisado ang pamumuno at may malinaw na hirarkiya ng mga kadre. Sa kabilang banda, ang mga lokal na anarkista sa Pilipinas ay tahasang tumatanggi sa ideya ng iisang pinuno o organisasyon.

Malaki rin ang pagkakaiba ng dalawang panig pagdating sa konsepto ng nasyonalismo at paraan ng pagbabago. Ang kilusang MLM sa Pilipinas ay tradisyonal na gumagamit ng diskursong "makabayan" na hango sa diwa ng mga rebolusyonaryo tulad ni Andres Bonifacio upang pukawin ang damdamin ng mga manggagawa at magsasaka. Para sa mga anarkista, isang malaking kontrahan ang maging makabayan habang isinusulong ang isang lipunang walang estado. Habang ang mga Maoista ay nakatutok sa Matagalang Digmaang Bayan upang agawin ang kapangyarihan ng pamahalaan, kinukuwestiyon ng mga anarkista ang armadong pakikibaka dahil sa panganib na tuluyan nitong maubos ang kalikasan bago pa man magtagumpay ang rebolusyon. Sa halip na digmaan, mas pinipili ng mga anarkistang Pilipino ang mga direktang aksyon sa komunidad gaya ng pagtugon sa baha, mga kampanyang kontra-halalan, o pakikilahok sa mga proyektong pangkalikasan.

Meritokrasya at kakistokrasya

Ang meritokrasya ay pamumuno batay sa talino at kakayahan habang ang kakistokrasya ay pamumuno ng pinakamalala o walang-kakayahang tao, at ang anarkismo ay sistemang walang kinikilalang estado o pampulitikang pinuno upang itaguyod ang kusang kooperasyon at kalayaan ng tao. Sa anarkismo, iginagalang bilang kontribusyon sa komunidad ang kakayahan subalit hindi dapat gamitin upang magkaroon ng kapangyarihan o estado sa iba.

Minarkismo

Ang minarkismo ay isang pilosopiyang pampolitika na sumusuporta sa isang maliit na pamahalaan na limitado lamang sa pulisya, korte, at militar. Ang anarkismo naman ay ang ganap na pagtanggi sa estado, na nagsusulong ng isang lipunang walang pinuno kung saan ang kaayusan ay pinapanatili sa pamamagitan ng boluntaryong kooperasyon. Ang pangunahing pagkakaiba ay kung kailangan ba ng isang maliit na gobyerno.

Sinasabi ng mga minarkista na ang mga korte at pulisya ay dapat patakbuhin ng pamahalaan upang manatiling patas. Sinasabi naman ng mga anarkista na ang mga pribadong negosyo o grupo sa komunidad ay maaaring magbigay ng seguridad at batas. Tinatanggap ng mga minarkista ang buwis na ginagamit lamang para sa depensa at katarungan. Para sa mga anarkista, ang lahat ng uri ng pagbubuwis ay itinuturing na pagnanakaw.

Tingnan din

• Komunismo
• Mutualismo
• Sosyalismo

Mga talababa

• Marshall, Peter (1992). Demanding the Impossible: A History of Anarchism. London: HarperCollins. ISBN 978-0-0021-7855-6.
• Cohn, Jesse (2009). "Anarchism". Mula sa Ness, Immanuel (pat.). The International Encyclopedia of Revolution and Protest (sa wikang Ingles). Oxford: John Wiley & Sons. pp. 1–11. doi:10.1002/9781405198073.wbierp0039. ISBN 978-1-4051-9807-3.
• Levy, Carl; Adams, Matthew S., mga pat. (2018). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Palgrave Macmillan. ISBN 978-3-3197-5619-6.
• Arvidsson, Stefan (2017). The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 (sa wikang Ingles) (ika-1st (na) labas). London: Routledge. ISBN 978-0-3673-4880-9.
• Otero, Carlos Peregrín (1994). Noam Chomsky: Critical Assessments (sa wikang Ingles). Bol. 2–3. London: Routledge. ISBN 978-0-4150-1005-4.
• Guérin, Daniel (1970). Anarchism: From Theory to Practice (sa wikang Ingles). Monthly Review Press. ISBN 978-0-8534-5128-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 14 Hulyo 2020. Nakuha noong 16 Pebrero 2013.
• Bates, David (2017). "Anarchism". Mula sa Wetherly, Paul (pat.). Political Ideologies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. ISBN 978-0-1987-2785-9. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2021. Nakuha noong 28 Pebrero 2019.
• Williams, Dana M. (2015). "Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism". Journal of Black Studies (sa wikang Ingles). 46 (7). Thousand Oaks: SAGE Publishing: 678–703. doi:10.1177/0021934715593053. JSTOR 24572914. S2CID 145663405.
• Long, Roderick T. (2013). Gaud, Gerald F.; D'Agostino, Fred (mga pat.). The Routledge Companion to Social and Political Philosophy (sa wikang Ingles). Routledge. ISBN 978-0-4158-7456-4. Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Agosto 2020. Nakuha noong 28 Pebrero 2019.
• "Definition of Anarchism". Merriam-Webster (sa wikang Ingles). 2019. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2021. Nakuha noong 28 Pebrero 2019.
• Sylvan, Richard (2007). "Anarchism". Mula sa Goodin, Robert E.; Pettit, Philip; Pogge, Thomas (mga pat.). A Companion to Contemporary Political Philosophy. Blackwell Companions to Philosophy (sa wikang Ingles). Bol. 5 (ika-2 (na) labas). Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-3653-2.
• Joll, James (1964). The Anarchists (sa wikang Ingles). Harvard University Press. OCLC 65683373.
• Carlson, Andrew R. (1972). Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement (sa wikang Ingles). Metuchen, New Jersey: Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-0484-5.
• Kahn, Joseph (5 Agosto 2000). "Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement". The New York Times (sa wikang Ingles). p. B9. ISSN 0362-4331.
• Baker, Zoe (2023), Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States (sa wikang Ingles), Edinburgh: AK Press, ISBN 978-1-84935-498-1
• Nettlau, Max (1996). A Short History of Anarchism (sa wikang Ingles). Freedom Press. ISBN 978-0-9003-8489-9.
• —— (2004). Anarchism: A Very Short Introduction (sa wikang Ingles). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-1928-0477-8. Inarkibo mula sa orihinal noong 4 Marso 2021. Nakuha noong 12 Marso 2019.
• Goodway, David (2006). Anarchist Seeds Beneath the Snow (sa wikang Ingles). Liverpool Press. ISBN 978-1-8463-1025-6.
• Skirda, Alexandre (2002). Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 (sa wikang Ingles). AK Press. ISBN 978-1-9025-9319-7.
• Fernández, Frank (2009) [2001]. Cuban Anarchism: The History of A Movement (sa wikang Ingles). Sharp Press.
• Morris, Christopher W. (2002). An Essay on the Modern State (sa wikang Ingles). Cambridge University Press. ISBN 978-0-5215-2407-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Enero 2021. Nakuha noong 15 Setyembre 2018.
• Osgood, Herbert L. (Marso 1889). "Scientific Anarchism". Political Science Quarterly (sa wikang Ingles). 4 (1). The Academy of Political Science: 1–36. doi:10.2307/2139424. JSTOR 2139424.
• Newman, Michael (2005). Socialism: A Very Short Introduction (sa wikang Ingles). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-1928-0431-0.
• —— (2015). Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader (sa wikang Ingles). Marshall, Peter (ika-illustrated (na) labas). Oakland: PM Press. ISBN 978-1-6048-6093-1.
• Walter, Nicholas (2002). About Anarchism (sa wikang Ingles). London: Freedom Press. ISBN 978-0-9003-8490-5.
• Jennings, Jeremy (1993). "Anarchism". Mula sa Eatwell, Roger; Wright, Anthony (mga pat.). Contemporary Political Ideologies (sa wikang Ingles). London: Pinter. pp. 127–146. ISBN 978-0-8618-7096-7.
• Gay, Kathlyn; Gay, Martin (1999). Encyclopedia of Political Anarchy (sa wikang Ingles). ABC-CLIO. ISBN 978-0-8743-6982-3.
• Morris, Andrew (2008). "Anarcho-capitalism". Mula sa Hamowy, Ronald (pat.). The Encyclopedia of Libertarianism (sa wikang Ingles). SAGE; Cato Institute. pp. 13–14. doi:10.4135/9781412965811.n8. ISBN 978-1-4129-6580-4. OCLC 191924853. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 February 2021. Nakuha noong 2 Setyembre 2020.
• Johnson, Charles (2008). "Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism". Mula sa Long, Roderick T.; Machan, Tibor R. (mga pat.). Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? (sa wikang Ingles). Ashgate Publishing. pp. 155–188. ISBN 978-0-7546-6066-8.
• Franks, Benjamin (Agosto 2013). "Anarchism". Mula sa Freeden, Michael; Stears, Marc (mga pat.). The Oxford Handbook of Political Ideologies (sa wikang Ingles). Oxford University Press. pp. 385–404. doi:10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001. ISBN 978-0-19-958597-7.
• McLaughlin, Paul (2007). Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism (sa wikang Ingles). Aldershot: Ashgate. ISBN 978-0-7546-6196-2.
• Jun, Nathan (Setyembre 2009). "Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary". WorkingUSA (sa wikang Ingles). 12 (3): 505–519. doi:10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x. ISSN 1089-7011.
• McLean, Iain; McMillan, Alistair (2003). The Concise Oxford Dictionary of Politics (sa wikang Ingles). Oxford University Press. ISBN 978-0-1928-0276-7.
• Gabardi, Wayne (1986). "Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat])". American Political Science Review (sa wikang Ingles). 80 (1): 300–302. doi:10.2307/1957102. JSTOR 446800. S2CID 151950709.
• Ostergaard, Geoffrey (2003). "Anarchism". Mula sa Outhwaite, William (pat.). The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought (sa wikang Ingles) (ika-2nd (na) labas). Malden, Massachusetts: Blackwell Publishing. ISBN 978-0-6312-2164-7. OCLC 49704935. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Abril 2021. Nakuha noong 15 Agosto 2020.
• Harrison, Kevin; Boyd, Tony (2003). Understanding Political Ideas and Movements (sa wikang Ingles). Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-6151-6. Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Marso 2021. Nakuha noong 7 Marso 2019.
• Brooks, Frank H. (1994). The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) (sa wikang Ingles). Transaction Publishers. ISBN 978-1-5600-0132-4.
• Backes, Uwe. "Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension". Sa Zúquete (2023a), pp. 3–22.
• Krüusselmann, Katharina; Weggemans, Daan. "Radicalization and Left-Wing Extremism". Sa Zúquete (2023a), pp. 55–68.
• Zúquete, José Pedro, pat. (2023a). The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism (sa wikang Ingles). Bol. 1. Palgrave Macmillan. ISBN 978-3-031-30896-3.
• —— (1993). Demanding the Impossible: A History of Anarchism (sa wikang Ingles). Oakland, California: PM Press. ISBN 978-1-6048-6064-1.
• Avrich, Paul (1996). Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America (sa wikang Ingles). Princeton University Press. ISBN 978-0-6910-4494-1.
• Angelbeck, Bill; Grier, Colin (2012). "Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast". Current Anthropology (sa wikang Ingles). 53 (5): 547–587. doi:10.1086/667621. ISSN 0011-3204. S2CID 142786065. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Hulyo 2018. Nakuha noong 24 Hunyo 2021.
• Egoumenides, Magda (2014). Philosophical Anarchism and Political Obligation (sa wikang Ingles). New York: Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-4411-2445-6. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2021. Nakuha noong 21 Pebrero 2022.
• Klosko, George (2005). Political Obligations (sa wikang Ingles). Oxford University Press. ISBN 978-0-1995-5104-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Nobyembre 2020. Nakuha noong 7 Marso 2019.
• Wilbur, Shawn (2019). "Mutualism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Miller, David (1991). The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought (sa wikang Ingles). Wiley. ISBN 978-0-6311-7944-3. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Agosto 2020. Nakuha noong 7 Marso 2019.
• Pierson, Christopher (2013). Just Property: Enlightenment, Revolution, and History (sa wikang Ingles). Oxford University Press. ISBN 978-0-1996-7329-2. Inarkibo mula sa orihinal noong 16 Marso 2021. Nakuha noong 8 Marso 2019.
• Morris, Brian (1993). Bakunin: The Philosophy of Freedom (sa wikang Ingles). Black Rose Books. ISBN 978-1-8954-3166-7. Inarkibo mula sa orihinal noong 25 Pebrero 2021. Nakuha noong 8 Marso 2019.
• Shannon, Deric (2019). "Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. pp. 91–106. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Heywood, Andrew (2017). Political Ideologies: An Introduction (sa wikang Ingles) (ika-6 (na) labas). Macmillan International Higher Education. ISBN 978-1-1376-0604-4. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Pebrero 2021. Nakuha noong 13 Marso 2019.
• Bakunin, Mikhail (1990) [1873]. Shatz, Marshall (pat.). Statism and Anarchy. Cambridge Texts in the History of Political Thought (sa wikang Ingles). Sinalin ni Shatz, Marshall. Cambridge, England: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139168083. ISBN 978-0-5213-6182-8. LCCN 89077393. OCLC 20826465.
• Mayne, Alan James (1999). From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms (sa wikang Ingles). Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-2759-6151-0. Inarkibo mula sa orihinal noong 18 Abril 2021. Nakuha noong 20 Setyembre 2010.
• Turcato, Davide (2019). "Anarchist Communism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Graham, Robert (2005). Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism (sa wikang Ingles). Montréal: Black Rose Books. ISBN 978-1-5516-4250-5.
• Pernicone, Nunzio (2009). Italian Anarchism, 1864–1892 (sa wikang Ingles). Princeton University Press. ISBN 978-0-6916-3268-1. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Agosto 2020. Nakuha noong 8 Marso 2019.
• Levy, Carl (8 Mayo 2011). "Social Histories of Anarchism". Journal for the Study of Radicalism (sa wikang Ingles). 4 (2): 1–44. doi:10.1353/jsr.2010.0003. ISSN 1930-1197. S2CID 144317650.
• Van der Walt, Lucien (2019). "Syndicalism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. pp. 249–264. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Ryley, Peter (2019). "Individualism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. pp. 225–236. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Imrie, Doug (1994). "The Illegalists". Anarchy: A Journal of Desire Armed (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong 8 Setyembre 2015. Nakuha noong 9 Disyembre 2010.
• Parry, Richard (1987). The Bonnot Gang (sa wikang Ingles). Rebel Press. ISBN 978-0-9460-6104-4.
• —— (2018). "Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements". Sociology Compass (sa wikang Ingles). 12 (6) e12582. Wiley. doi:10.1111/soc4.12582. ISSN 1751-9020.
• Coutinho, Steve (3 Marso 2016). "Zhuangzi" (sa wikang Ingles). Internet Encyclopedia of Philosophy. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Marso 2016. Nakuha noong 5 Marso 2019.
• Crone, Patricia (2000). "Ninth-Century Muslim Anarchists" (PDF). Past & Present (sa wikang Ingles) (167): 3–28. doi:10.1093/past/167.1.3. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 28 Agosto 2020. Nakuha noong 3 Enero 2022.
• Dodson, Edward (2002). The Discovery of First Principles (sa wikang Ingles). Bol. 2. Authorhouse. ISBN 978-0-5952-4912-1.
• Thomas, Paul (1985). Karl Marx and the Anarchists (sa wikang Ingles). London: Routledge & Kegan Paul. ISBN 978-0-7102-0685-5.
• Chaliand, Gerard; Blin, Arnaud, mga pat. (2007). The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda (sa wikang Ingles). Berkeley; Los Angeles; London: University of California Press. ISBN 978-0-5202-4709-3. OCLC 634891265.
• —— (2019). "Anarchism and the First International". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. pp. 325–342. ISBN 978-3-3197-5620-2. Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Hulyo 2020. Nakuha noong 17 Mayo 2020.
• Anderson, Benedict (2004). "In the World-Shadow of Bismarck and Nobel". New Left Review (sa wikang Ingles). 2 (28) 2519: 85–129. doi:10.64590/q8k. Inarkibo mula sa orihinal noong 19 Disyembre 2015. Nakuha noong 7 Enero 2016.
• Lutz, James M.; Ulmschneider, Georgia Wralstad (2019). "Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism". Perspectives on Terrorism (sa wikang Ingles). 13 (6): 43–57. JSTOR 26853740.
• Bantman, Constance (2019). "The Era of Propaganda by the Deed". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. pp. 371–388. ISBN 978-3-3197-5620-2.
• Moya, Jose C. (2015). "Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices". Mula sa Laforcade, Geoffroy de (pat.). In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History (sa wikang Ingles). Kirwin R. Shaffer. University Press of Florida. ISBN 978-0-8130-5138-3. Inarkibo mula sa orihinal noong 9 Agosto 2020. Nakuha noong 6 Marso 2019.
• Laursen, Ole Birk (2019). "Anti-Imperialism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. pp. 149–168. ISBN 978-3-3197-5620-2. Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Hulyo 2020. Nakuha noong 17 Mayo 2020.
• Nomad, Max (1966). "The Anarchist Tradition". Mula sa Drachkovitch, Milorad M. (pat.). Revolutionary Internationals 1864–1943 (sa wikang Ingles). Stanford University Press. p. 88. ISBN 978-0-8047-0293-5.
• —— (2006). The Russian Anarchists (sa wikang Ingles). Stirling: AK Press. ISBN 978-1-9048-5948-2.
• Bolloten, Burnett (1984). The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution (sa wikang Ingles). University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-1906-7.
• Harmon, Christopher C. (2011). "How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century". Connections (sa wikang Ingles). 10 (2): 51–104. JSTOR 26310649.
• Rupert, Mark (2006). Globalization and International Political Economy (sa wikang Ingles). Lanham: Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-0-7425-2943-4.
• Evren, Süreyyya (2011). "How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism". Mula sa Rousselle, Duane; Evren, Süreyyya (mga pat.). Post-Anarchism: A Reader (sa wikang Ingles). Pluto Press. pp. 1–19. ISBN 978-0-7453-3086-0.
• Honeywell, C. (2021). Anarchism. Key Concepts in Political Theory (sa wikang em). Wiley. ISBN 978-1-5095-2390-0. Nakuha noong 13 Agosto 2022.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
• —— (2010). "Hakim Bey and Ontological Anarchism". Journal for the Study of Radicalism (sa wikang Ingles). 4 (2). East Lansing: Michigan State University Press: 109–137. doi:10.1353/jsr.2010.0009. JSTOR 41887660. S2CID 143304524.
• Ramnath, Maia (2019). "Non-Western Anarchisms and Postcolonialism". Mula sa Levy, Carl; Adams, Matthew S. (mga pat.). The Palgrave Handbook of Anarchism (sa wikang Ingles). Springer Publishing. ISBN 978-3-3197-5620-2. Inarkibo mula sa orihinal noong 26 Hulyo 2020. Nakuha noong 17 Mayo 2020.
• Pernicone, Nunzio (1993). Italian Anarchism, 1864–1892. Princeton University Press. ISBN 0691056927. LCCN 92-46661.
• Pengam, Alain (1987). "Anarcho-Communism". Mula sa Ribel, Maximilien; Crump, John (mga pat.). Non-Market Socialism in the Nineteenth and Twentieth Centuries (sa wikang Ingles). Palgrave Macmillan. pp. 60–82. doi:10.1007/978-1-349-18775-1_4. ISBN 978-1349187751.
• Ball, Terence; Dagger, Richard, mga pat. (2019) [1999]. "Communism". Encyclopædia Britannica (sa wikang Ingles) (ika-revised (na) labas). Nakuha noong 10 Hunyo 2020.
• Steele, David (1992). From Marx to Mises: Post-Capitalist Society and the Challenge of Economic Calculation (sa wikang Ingles). Open Court Publishing Company. ISBN 978-0-87548-449-5.
• Carson, Kevin (2018). "Anarchism and Markets". Mula sa Jun, Nathan (pat.). Brill's Companion to Anarchism and Philosophy (sa wikang Ingles). Leiden: Brill. pp. 81–119. doi:10.1163/9789004356894_005. ISBN 978-90-04-35689-4.
• Alexander, Robert (1999). The Anarchists in the Spanish Civil War (sa wikang Ingles). Londres: Janus. ISBN 1-85756-400-6. OCLC 43717219.
• Graham, Helen (2002). The Spanish Republic at War, 1936–1939 (sa wikang Ingles). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-45932-X. OCLC 464890766.
• Paz, Abel (2006) [1996]. Durruti in the Spanish Revolution (sa wikang Ingles). Sinalin ni Morse, Chuck. Edinburgh: AK Press. ISBN 1-904859-50-X. LCCN 2006920974. OCLC 482919277.