Anarkiya
Ang anarkiya o anarkya[1] (from Griyego: αναρχία anarchía, "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod:
- "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." [2]
- "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas[1]; isang estado na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."[3]
- "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may kalayaan ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."[4]
- "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."[5]
- Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng politikal na pilosopiya ng anarkismo (anarkista).
- Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan.
Ang anarkiya ay isang anyo ng lipunan na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng teritoryo. Higit pa sa kawalan ng pamahalaan, maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan.
Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang pilosopiyang Griyego, na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang demokrasya, kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa wikang Latin noong Gitnang Panahon, bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong Panahon ng Kaliwanagan, sinimulang unawain ng mga pilosopo ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng desentralisasyon at pederalismo.
Kahulugan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.[6] Sa etimolohiya, ang salitang anarkiya ay nagmula sa Griyegong αναρχία (anarchia), kung saan ang unlaping "αν" (an) ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (archia) ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".[7] Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno,[8] mga pinuno,[7] o mga soberano.[9]
Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado,[10] o isang lipunang walang pamahalaan.[11] Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado,[12] isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo.[13] Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad,[14] o herarkiya.[15]
Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan,[16] na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni Thomas Hobbes.[17] Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya.[18] Inilarawan naman ng sosyologong si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika.[19] Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan.[20]
Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan.[21]
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- 1 2 English, Leo James (1977). "Anarkiya, anarkya". Tagalog-English Dictionary (sa wikang Ingles). Congregation of the Most Holy Redeemer. ISBN 9710810731., pahina 50.
- ↑ Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?
- ↑ "anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552
- ↑ "anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.
- ↑ "anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667
- ↑ Bell 2020, p. 310.
- 1 2 Dupuis-Déri 2010, p. 13; Marshall 2008, p. 3.
- ↑ Chartier & Van Schoelandt 2020, p. 1; Marshall 2008, pp. 3, 19–20; McKay 2018, pp. 118–119.
- ↑ Marshall 2008, pp. 19–20; McKay 2018, pp. 118–119.
- ↑ Chartier & Van Schoelandt 2020, p. 1; Dupuis-Déri 2010, pp. 14–15.
- ↑ Marshall 2008, p. 3; Morris 2020, p. 40; Sensen 2020, p. 99.
- ↑ Amster 2018, p. 15; Bell 2020, p. 310; Boettke & Candela 2020, p. 226; Morris 2020, pp. 39–42; Sensen 2020, p. 99.
- ↑ Bell 2020, p. 310; Boettke & Candela 2020, p. 226; Morris 2020, pp. 43–45.
- ↑ Marshall 2008, p. 42; McLaughlin 2007, p. 12.
- ↑ Amster 2018, p. 23.
- ↑ Bell 2020, p. 309; Boettke & Candela 2020, p. 226; Chartier & Van Schoelandt 2020, p. 1.
- ↑ Boettke & Candela 2020, p. 226; Morris 2020, pp. 39–40; Sensen 2020, p. 99.
- ↑ Boettke & Candela 2020, p. 226.
- ↑ Dupuis-Déri 2010, pp. 16–17.
- ↑ Dupuis-Déri 2010, pp. 17–18.
- ↑ Marshall 2008, p. 3.
Mga talababa
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Bell, Tom W. (2020). "The Forecast for Anarchy". Mula sa Chartier, Gary; Van Schoelandt, Chad (mga pat.). The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought (sa wikang Ingles). New York: Routledge. pp. 309–324. doi:10.4324/9781315185255-22. ISBN 9781315185255. S2CID 228898569.
- Dupuis-Déri, Francis (2010). "Anarchy in Political Philosophy". Mula sa Jun, Nathan J.; Wahl, Shane (mga pat.). New Perspectives on Anarchism (sa wikang Ingles). Rowman & Littlefield. pp. 9–24. ISBN 978-0-7391-3240-1. LCCN 2009015304.
- Marshall, Peter H. (2008) [1992]. Demanding the Impossible: A History of Anarchism (sa wikang Ingles). London: Harper Perennial. ISBN 978-0-00-686245-1. OCLC 218212571.
- Chartier, Gary; Van Schoelandt, Chad (2020). "Introduction". Mula sa Chartier, Gary; Van Schoelandt, Chad (mga pat.). The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought (sa wikang Ingles). New York: Routledge. pp. 1–12. doi:10.4324/9781315185255. ISBN 9781315185255. S2CID 228898569.
- McKay, Iain (2018). "Organisation". Mula sa Franks, Benjamin; Jun, Nathan; Williams, Leonard (mga pat.). Anarchism: A Conceptual Approach (sa wikang Ingles). Routledge. pp. 115–128. ISBN 978-1-138-92565-6. LCCN 2017044519.
- Amster, Randall (2018). "Anti-Hierarchy". Mula sa Franks, Benjamin; Jun, Nathan; Williams, Leonard (mga pat.). Anarchism: A Conceptual Approach (sa wikang Ingles). Routledge. pp. 15–27. ISBN 978-1-138-92565-6. LCCN 2017044519.
- Morris, Christopher W. (2020). "On the Distinction Between State and Anarchy". Mula sa Chartier, Gary; Van Schoelandt, Chad (mga pat.). The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought (sa wikang Ingles). New York: Routledge. pp. 39–52. doi:10.4324/9781315185255-3. ISBN 9781315185255. S2CID 228898569.
- Sensen, Oliver (2020). "Kant on Anarchy". Mula sa Chartier, Gary; Van Schoelandt, Chad (mga pat.). The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought (sa wikang Ingles). New York: Routledge. pp. 99–111. doi:10.4324/9781315185255-7. ISBN 9781315185255. S2CID 228898569.
- Boettke, Peter J.; Candela, Rosolino A. (2020). "The Positive Political Economy of Analytical Anarchism". Mula sa Chartier, Gary; Van Schoelandt, Chad (mga pat.). The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought (sa wikang Ingles). New York: Routledge. pp. 222–234. doi:10.4324/9781315185255-15. ISBN 9781315185255. S2CID 228898569.
- McLaughlin, Paul (2007). Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism (sa wikang Ingles). Aldershot: Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-6196-2. LCCN 2007007973.
