close
İçeriğe atla

Adalet ve Kalkınma Partisi

Kontrol Edilmiş
Vikipedi, özgür ansiklopedi
(AK Parti sayfasından yönlendirildi)
Adalet ve Kalkınma Partisi
KısaltmaAK PARTİ (resmî)[1]
AKP (gayriresmî)[2][3]
Genel başkanRecep Tayyip Erdoğan
Genel sekreterEyyüp Kadir İnan
Parti sözcüsüÖmer Çelik
Genel başkan vekilleriMustafa Elitaş
Efkan Âlâ[4]
Grup başkanıAbdullah Güler
KurucuRecep Tayyip Erdoğan
Abdullah Gül
Bülent Arınç
Kuruluş tarihi14 Ağustos 2001 (24 yıl önce) (2001-08-14)
BirleşmeHalkın Sesi Partisi (2012)
BölünmeTürkiye Partisi
(2009-2012)
Demokratik Gelişim Partisi
(2014-2015)
Millet ve Adalet Partisi
(2014-2015)
Gelecek Partisi
(2019-2026)
Demokrasi ve Atılım Partisi
(2020-günümüz)
KopmaFazilet Partisi
MerkezSöğütözü, Çankaya, Ankara[5]
Gençlik koluAK Gençlik
Kadın koluAK Kadın
Üyelik (2026)artış 11.709.913[6]
İdeoloji
Tarihsel:
Siyasi pozisyon
Ulusal üyelikCumhur İttifakı
Avrupa üyeliğiAvrupa Halk Partisi
(2005-2013, gözlemci)
Avrupa Muhafazakârlar ve Reformcular Partisi
(2013-2018)
Resmî renkler    Turuncu, beyaz ve mavi
Slogan(lar)Niyetimiz Bir, İnancımız Bir, Yolumuz Bir
Milletin Gücüyle Sınırları Aşan Liderlik
Adımız Kardeşlik Soyadımız Türkiye
Adında AK, Işığında İstikbal
Umudun, İcraatın, Geleceğin Adı AK Parti
TBMM
277 / 600
Büyükşehir Belediye Başkanlığı
14 / 30
İl Belediye Başkanlığı
13 / 51
İlçe Belediye Başkanlığı
391 / 922
Belde Belediye Başkanlığı
198 / 390
İl Genel Meclisleri
592 / 1.282
Belediye Meclisleri
8.178 / 20.953
Parti bayrağı
İnternet sitesi
akparti.org.tr

Adalet ve Kalkınma Partisi, 14 Ağustos 2001 tarihinde Recep Tayyip Erdoğan liderliğinde kurulan ve Türkiye'de faaliyet gösteren bir siyasi partidir. Parti tüzüğüne göre resmî kısaltması "AK PARTİ" şeklindedir. Simgesi ampuldür.[38] TBMM'de 277 milletvekili ile temsil edilmektedir. Genel başkanı Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'dır.

Parti, siyasi ideolojisini muhafazakâr demokrasi olarak tanımlar.[39][40] Üçüncü taraf kaynaklar genellikle partiyi millî muhafazakârlık, sosyal muhafazakârlık ve Yeni Osmanlıcılık ideolojilerini benimseyen bir parti olarak tanımlamaktadır.[35][41][42][43] Partinin genellikle siyasi yelpazede sağ kanatta yer aldığı kabul edilir, ancak bazı kaynaklar 2021'den bu yana partiyi aşırı sağ olarak tanımlamıştır.[44][45][46][47]

Kurucuları ve önde gelen isimlerinden bir bölümü, eski Fazilet Partisi'ne (FP) yakın ya da FP kadrosundan olup FP'nin kapatılmasından sonra devamı olan Saadet Partisi'ne (SP) katılmayanlardır. Kuruluşunda ve sonraki dönemlerdeki kadroları farklı siyasi görüşlerden isimler barındırmıştır. Fazilet Partisi'nin veya ilgili siyasi geleneğin bir uzantısı olarak gösterilmesi partililer tarafından kabul görmemektedir.[48] Ayrıca Anavatan Partisi'nin (ANAP) devamı olduğu da iddia edilmiştir.[49]

Adalet ve Kalkınma Partisi, kurulduğu günden 2024'e dek katıldığı seçimlerin tamamında birinci parti olmuş ve katıldığı yedi genel seçimin dördünde (2002, 2007, 2011 ve Kasım 2015) tek başına iktidar olmuştur. Partinin 2001'deki kuruluşundan itibaren genel başkanlık görevini sürdüren Erdoğan'ın, 2014 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçiminde cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından bu göreve eski dışişleri bakanı Ahmet Davutoğlu getirildi. Parti, Davutoğlu liderliğinde katıldığı Haziran 2015 Türkiye genel seçimlerinde %8,96 oy kaybederek %40,87'ye geriledi.

Kasım 2015 genel seçimlerinde %49,5 oy oranıyla tek başına iktidarı yeniden kazandı.[50][51][52] Ahmet Davutoğlu'nun istifasının ardından genel başkanlığa Binali Yıldırım seçildi. Parti, 2018 seçimlerinin ardından cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemine geçişle iktidarını korudu ve 2023 genel seçimlerini de kazandı. 2024 yerel seçimlerinde ise 22 yılın ardından ilk kez Türkiye genelinde ikinci sırada yer aldı.

AK Parti, 2002 yılından bu yana Türk siyasetinde önemli bir yer almaktadır. Üye sayısı bakımından Türkiye'nin en büyük partisidir.

Tarihçe

[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuruluşu (1998-2001)

[değiştir | kaynağı değiştir]

16 Ocak 1998'de Refah Partisi'nin Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmasıyla Millî Görüş geleneğinden gelen siyasiler Fazilet Partisi altında tekrar birleşti. Ancak değişmeyen politikalar ve değişmeyen yaşlı lider kadro sebebiyle partinin halk tabanında karşılık bulamadığını düşünen Abdullah Gül liderliğindeki Yenilikçiler, Gelenekçiler ile Fazilet Partisi kongresinde başkanlık yarışına girdiler ancak kaybettiler. Haziran 2001'de ise Fazilet Partisi AYM kararıyla kapatıldı. Erdoğan'ın da aralarına katılması ile Yenilikçiler yeni parti çalışmalarına başladı. 14 Ağustos 2001 tarihinde Adalet ve Kalkınma Partisi kuruldu.[53]

Partinin kuruluşunda Recep Tayyip Erdoğan, Abdullah Gül ve Bülent Arınç'ın da aralarında bulunduğu toplam 74 Kurucular Kurulu üyesi yer aldı.[53] Bünyesinde Millî Görüş, merkez sağ ve diğer görüşlerden oluşan isimler bulunuyordu. Parti isminin bulunması, logosu ve sloganlarının belirlenmesinde reklamcı Erol Olçok'un etkisinin olduğu kaynaklarda bahsedilmektedir.[54][55]

İlk dönemi (2002-2007)

[değiştir | kaynağı değiştir]

Parti, 14 Ağustos 2001 tarihinde kurulduktan yaklaşık 1 yıl sonra Recep Tayyip Erdoğan önderliğinde 2002 genel seçimleri yapıldı. AK Parti 365 milletvekili çıkararak tek başına iktidara geldi.[56] Erdoğan, siyasi yasağı bulunduğu için seçimlere giremeyerek milletvekili seçilemedi. Seçim sonrasında 58. Türkiye Hükûmeti, Abdullah Gül başbakanlığında kuruldu.[57] Hükûmet döneminde Erdoğan'ın siyasi yasağının kaldırılması için Türkiye Büyük Millet Meclisine yasa teklifi sunuldu. Değişiklik Cumhurbaşkanı Sezer tarafından veto edildi. Daha sonra aynı yasa değiştirilmeden mecliste tekrar kabul edildi. Sezer yasa değişikliğini bu kez onayladı.[58] Siirt'teki seçimlerin tekrar edilmesine karar verilerek 2003 ara seçimlerine gidildi. Seçimlerde AK Parti'nin ilk sıra adayı Mervan Gül'ün adaylıktan çekilmesi ile Erdoğan partinin birinci sıra adayı olarak Siirt seçimlerine girdi ve oyların %85'ini alarak milletvekili oldu.[59]

Erdoğan'ın milletvekili seçilmesinin ardından başbakan Abdullah Gül ve kabine istifasını verdi. Ahmet Necdet Sezer hükûmeti kurma görevini Erdoğan'a verdi ve genel seçimlerden yaklaşık dört ay sonra Erdoğan başbakanlığında 59. hükûmet kuruldu.[60] Bu seçimin ardından 2004 yerel seçimleri yapıldı. AK Parti 1750 belediye almaya hak kazandı.[61] 2003-2009 yılları arasında, Türkiye'nin GSMH'si dünya toplamının %1,11'inden %1,37'sine yükselmiştir.[62]

İkinci dönemi (2007-2014)

[değiştir | kaynağı değiştir]
Cumhurbaşkanı Gül ve Başbakan Erdoğan Cumhurbaşkanı Gül ve Başbakan Erdoğan
Cumhurbaşkanı Gül ve Başbakan Erdoğan

2007 cumhurbaşkanlığı seçimleri, CHP'li ve AK Partili politikacılar arasındaki gerilimlerin doruğa çıkmasıyla bir siyasi krize dönüştü. Cumhurbaşkanı adayı Abdullah Gül'e karşı ortaya çıkan protestolar; Gül'ün İslamcı siyaset geçmişi ve eşinin başörtüsü takması gibi popüler nedenlerle düzenlendi. CHP'nin seçimi boykot etmesiyle beraber 367 Krizi çıktı. E-muhtıra yayınlandı. Olayların ardından erken seçim kararı alındı ve Anayasa'da bazı değişiklikler yapıldı. Cumhurbaşkanının meclis tarafından değil, halk tarafından iki turlu oylamayla seçilmesi kararlaştırıldı; yedi yıl olan görev süresi beş yıla düşürülerek, iki kez seçilebilmesinin önü açıldı.[63] Anayasa değişiklikleri, 21 Ekim 2007 tarihinde yapılan halk oylamasında, %68,95'lik kabul oyuyla yürürlüğe girdi.[62][64] 28 Ağustos 2007 tarihinde Abdullah Gül Türkiye'nin 11. Cumhurbaşkanı seçildi. Yemin töreni CHP ve Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt tarafından boykot edildi.[65]

2008 yılında Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Yalçınkaya, "Adalet ve Kalkınma Partisi'nin laikliğe aykırı eylemlerin odağı durumuna geldiği" savıyla, Anayasa Mahkemesi'nde "Adalet ve Kalkınma Partisi'nin temelli kapatılma davasını" açtı.[66] 30 Temmuz 2008'de açıklanan kararla, 10 üyenin 6'sının kapatılması yönünde, 4'ünün hazine yardımının kesilmesi yönünde tercihi oldu. AYM Başkanı Haşim Kılıç'ın ret oyuyla parti kapatılmadı ancak hazine yardımlarının yarısının kesilmesi kararı alındı.

Parti, 2009 yerel seçimlerinde 1442 belediye başkanlığı kazandı. Ayrıca 16 büyükşehir belediye başkanlığından 10 tanesini kazandı.[67]

2009'da İsrail'in Filistin'e saldırısının ardından Davos'taki Dünya Ekonomik Forumu toplantısında, Şimon Peres'in uzun süre konuşmasına karşılık Erdoğan "Benim için de bundan böyle Davos bitmiştir. Daha Davos'a gelmem." diyerek podyumu terk etmiştir.[68] Erdoğan Davos dönüşü büyük bir kutlamayla karşılanmıştır.[69] Ayrıca Gazze Savaşı'ndaki diplomatik çabaları nedeniyle Ahmet Davutoğlu dışişleri bakanlığına getirilmiştir.[70]

Parti 2011 genel seçimlerinde %49,8'lik bir oy oranıyla üçüncü kez tek başına iktidar olmayı başardı.[71]

Davutoğlu ve Yıldırım dönemi (2014-2017)

[değiştir | kaynağı değiştir]
Davutoğlu, Davos, 2016
Yıldırım, Münih, 2018

2014 yerel seçimlerinde AK Parti %43.4 oy alarak birinci parti oldu. Parti, bu seçimlerde 30 büyükşehir belediye başkanlığından 18 tanesini kazandı. 2014 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Mehmet Ali Şahin Erdoğan'ın adaylığını ''İstanbul milletvekilimiz, Genel Başkanımız, Başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan'dır.'' şeklinde açıklamıştır.[72] 10 Ağustos 2014 tarihinde Erdoğan'ın %51,8 oy oranıyla 12. Türkiye cumhurbaşkanı olarak seçilmesinin ardından 27 Ağustos'ta düzenlenen kongrede AK Parti genel başkanlığına Ahmet Davutoğlu seçilmiştir.[73]

Parti, Ahmet Davutoğlu liderliğinde katıldığı 2015 genel seçimlerinde tarihinde ilk kez meclis çoğunluğunu kaybetti.[74] Seçimlerin ardından koalisyon görüşmeleri başarısız oldu. MHP, CHP liderliğindeki bir hükûmette HDP ile birlikte yer almayı reddetti. CHP ise haftalar süren müzakerelerin ardından AK Parti ile hükûmet kurmayı reddetti. Kasım ayında yapılan erken seçimde AK Parti meclis çoğunluğunu yeniden kazandı. Bu tarihten sonraki seçimlerde Adalet ve Kalkınma Partisi meclisin salt çoğunluğunu elde edemedi.

2015 yılında Ahmet Davutoğlu, partinin 5. Olağan Kongresinde ikinci kez genel başkan seçildi.[75] Kamuoyunda ilk olarak, Ocak 2015'te Başbakan Ahmet Davutoğlu tarafından açıklanan ancak hayata geçirilemeyen 'şeffaflık paketi' yüzünden Davutoğlu-Erdoğan arasında gerginlik çıktığı iddia edildi.[76] Ardından MKYK'da alınan kararla, genel başkanın "il ve ilçe başkanı atama yetkisi" elinden alındı. Kararın toplantıdan önce Erdoğan'a yakın üyeler tarafından alındığı ve toplantı sırasında Davutoğlu'na imzalatıldığı iddia edildi.[76] 2016'da 'Pelikan Dosyası' adı altında anonim bir blogda Davutoğlu'nun Erdoğan'a ihanet ettiği ve istifa etmesi gerektiği savunuldu. Bu blog medyada büyük yankı uyandırdı.[77][78][79] 4 Mayıs 2016'da iddialara göre Külliyede Erdoğan ve Davutoğlu arasında yapılan ikili toplantıda, Davutoğlu'nun doğrudan istifa etmemesi, ancak AK Parti'yi kongreye götürmesi ve yeniden genel başkan adayı olmaması konusunda anlaştılar.[80][81] Davutoğlu, toplantının ardından bir gün sonra yaptığı açıklamada, "4 yıllık sürenin daha kısa sürmesi benim tercihim değildir. Zarurettir" diyerek partiyi yeni genel başkan seçimi için 2. Olağanüstü Büyük Kongre'ye çağırdı.[81]

22 Mayıs 2016 tarihinde düzenlenen kongrede Binali Yıldırım AK Parti'nin 3. genel başkanı seçildi.[82] Yıldırım, yeni hükûmetin öncelikli konusunun yeni anayasa, başkanlık sistemi de dahil olmak üzere yeni yönetim sistemini belirleyecek değişikliğin olduğunu[83] ve yeni anayasayı gerçekleştirmek için çalışmalara hemen başlanacağını açıkladı.[84] Ayrıca 12 Eylül Darbesi sırasında yazılmış mevcut anayasayla 2023 Hedeflerine ulaşamayacağını belirterek muhalefet partilerine yeni anayasa çağrısı yaptı.[85] 2017 anayasa değişikliği referandumunda sunulan değişiklikler %51,41 oranında evet oyuyla kabul edildi. Anayasa değişikliğinin kabul edilmesiyle genel seçimlerin artık cumhurbaşkanlığı seçimleri ile aynı gün yapılmasına karar verildi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, resmi sonuçlar açıklandıktan sonra AK Parti'ye döneceğini açıkladı.[86]

Cumhurbaşkanlığı sistemi (2017-günümüz)

[değiştir | kaynağı değiştir]
Erdoğan, İstanbul, 2018
Cumhurbaşkanı ve AK Parti Genel Başkanı Erdoğan, 2021
Recep Tayyip Erdoğan'ın üçüncü göreve başlama töreni

Erdoğan, 2 Mayıs 2017 tarihinde tekrar AK Parti üyesi oldu.[87] 21 Mayıs 2017'de yapılan olağanüstü kongreyle yeniden genel başkan seçildi.[88] Böylece cumhuriyet tarihinde Celâl Bayar'ın ardından siyasi parti üyeliği olan ilk cumhurbaşkanı oldu.

2018 genel seçimlerinde partilerin ittifak yapması için seçim kanunu değiştirildi.[89] AK Parti ve MHP'den oluşan Cumhur İttifakı ve CHP ve diğer dört partiden oluşan Millet İttifakı kuruldu. Parti, 2018 genel seçimlerinde ikinci kez TBMM'deki çoğunluğunu kaybetti. Bu durum, MHP ve BBP'nin desteğiyle meclis çoğunluğunun sağlanmasına neden oldu.[90] 24 Haziran'da Erdoğan %52,59 ile birinci turda cumhurbaşkanı seçildi. 9 Temmuz'da başbakanlık makamı kaldırıldı. Son başbakan Binali Yıldırım, 12 Temmuz 2018'de yeni dönemin TBMM başkanı seçildi.[91]

2019 yerel seçimlerinde muhalefet uzun bir süre sonra AK Parti'ye karşı bir başarı elde etti.[92] AK Parti tarafından yapılan itirazlar sonucu Millet İttifakı'nın kazandığı İBB seçimleri, YSK tarafından iptal edildi[93] ve seçimler 23 Haziran 2019 tarihinde yeniden yapıldı. Yenilenen seçimde de Millet İttifakı'nın adayı Ekrem İmamoğlu, AK Parti adayı Binali Yıldırım'a karşı kazandı ve büyükşehir belediye başkanı oldu.[94] Bu dönemin ardından İmamoğlu, çeşitli anketlerde, kamuoyu tartışmalarında ve siyaset gündeminde Erdoğan'ın muhtemel rakibi olarak değerlendirilmeye başlandı.

Partinin kurucularından ve en uzun süre görev yapmış bakanı olan Ali Babacan, yaptığı açıklamada "Aklen ve kalben bir ayrışma yaşadım" diyerek Temmuz 2019'da parti üyeliğinden istifa etti.[95] Ardından 2020 yılında Babacan liderliğinde Demokrasi ve Atılım Partisi kuruldu.[96][97] Kurucuları arasında uzun yıllar AK Parti kabinelerinde bulunan Sadullah Ergin, Nihat Ergün, Selma Aliye Kavaf ve Ahmet Edip Uğur yer aldı.[98]

Partinin eski genel başkanı Davutoğlu, 2019 yerel seçimleri sonrasında partisine yönelik eleştirilerde bulundu ve Eylül 2019'da partiden istifa etti.[99] Aralık 2019'da Davutoğlu liderliğinde Gelecek Partisi kuruldu.

Partinin 2021 yılında düzenlenen 7. Olağan Büyük Kongresinde Recep Tayyip Erdoğan yeniden genel başkan seçildi.[100]

2023 genel seçimlerinde Erdoğan, seçimlerin CHP iktidarının sona erdiği 14 Mayıs 1950 seçimlerine atfen 14 Mayıs'ta yapılacağını belirtti.[101] 10 Mart'ta Erdoğan, milletvekili ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinin 14 Mayıs'ta yapılmasına dair karar aldı ve Resmi Gazete'de yayımlandı.[102] "Türkiye Yüzyılı" ve "Türkiye için hemen şimdi" sloganları kampanyanın temasını oluşturdu.[103] Erdoğan, seçimleri ikinci turda %52,18'lik bir oy oranı ile kazandı. Yeni döneminin başlamasının ardından Külliye'de yaptığı açılış konuşmasında, mevcut anayasanın 1980 darbesinin ürünü olduğunu ve demokrasiyi güçlendirecek "özgürlükçü, sivil ve kapsayıcı" bir anayasa ile değiştirilmesi gerektiğini söyledi.[104] Ekim 2023'te partinin 4. Olağanüstü Büyük Kongresi yapıldı. Erdoğan yeniden genel başkan olarak seçildi.[4]

2024 yerel seçimlerinde 22 yılın ardından parti ilk kez Türkiye genelinde ikinci parti konumuna geldi. Erdoğan, "Partimizin organlarında 31 Mart neticelerini değerlendireceğiz, özeleştirimizi yapacağız. Sandık sonuçları irtifa kaybı yaşadığımızı gösteriyor." dedi.[105]

2024 seçimlerinin ardından, Cumhur İttifakı'nın küçük ortağı MHP lideri Devlet Bahçeli'nin Ekim 2024'te DEM Parti milletvekilleriyle temas kurmasının ardından, hükûmetin desteklediği yeni bir barış girişimi olan "Terörsüz Türkiye" süreci başladı.[106]

İdeoloji ve politikalar

[değiştir | kaynağı değiştir]

İdeoloji

[değiştir | kaynağı değiştir]

Adalet ve Kalkınma Partisi'nin ideolojik konumu, kuruluşundan bu yana önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Parti, 2001'de Millî Görüş geleneğinden ayrılan bir kadro tarafından kendini "muhafazakâr demokrat" olarak tanımlayan bir merkez sağ parti olarak kurulmuş; iktidarının ilk döneminde Avrupa Birliği'ne uyum reformlarını ve serbest piyasa ekonomisini öne çıkarmıştır. Siyaset bilimi literatüründe partinin 2011 sonrasında giderek merkezileşen ve milliyetçi-popülist bir çizgiye evrildiği; bu dönüşümün rejim niteliğine etkisinin ise tartışma konusu olduğu belirtilir.

Kuruluş ve muhafazakâr demokrasi (2001-2011)

[değiştir | kaynağı değiştir]

Parti, 14 Ağustos 2001'de büyük ölçüde kapatılan Fazilet Partisi'nin "yenilikçi" kanadından gelen kadrolarca kuruldu. Kurucu kadro, Millî Görüş hareketinin siyasal İslamcı çizgisinden ayrıştığını vurgulayarak partiyi "muhafazakâr demokrasi" kavramıyla tanımladı. Siyaset bilimci Ergun Özbudun'a göre bu adlandırma, siyasal İslam'ın ılımlı bir muhafazakâr demokrat partiye evrilmesini temsil eder.[107] Yeşim Arat ise partinin ilk iki döneminde (2002-2011) sağ popülist bir parti olmaktan çok, İslamcı-muhafazakâr seçmeni ana akım siyasete taşıyan; neoliberal ekonomiyi ve Avrupa Birliği'ne dayalı demokratikleşmeyi benimseyen merkez sağ bir parti olarak işlev gördüğünü belirtir.[108] Bu dönemde partinin öne çıkardığı AB uyum reformları ve askerî vesayetin geriletilmesi, aşağıda "Adalet ve hukuk politikaları" başlığında ayrıntılandırılmıştır.

Merkezileşme ve otoriterleşme tartışmaları (2011 sonrası)

[değiştir | kaynağı değiştir]

2011 genel seçimlerinin ardından partinin söylemi giderek merkezîleşmiş; 2013 Gezi Parkı olayları ve 2016 15 Temmuz darbe girişimi sonrasında bu eğilim belirginleşmiştir. Berk Esen ve Şebnem Gümüşçü gibi siyaset bilimciler, bu süreçte Türkiye'nin siyasal rejiminin vesayetçi demokrasiden rekabetçi otoriter bir yapıya doğru evrildiğini ileri sürer.[109] Bu görüşü savunan yazarlar, 2010'ların ortasından itibaren seçimlerin giderek eşitsiz koşullarda yapıldığını savunur. Bazı araştırmacılar partinin bu yönelimini, kamu kaynaklarının dağıtımına dayalı kliyentelist ilişkilerle açıklar.[110] Buna karşılık hükûmet, söz konusu dönemde yapılan düzenlemeleri "millî iradenin güçlendirilmesi" ve karar alma süreçlerinin hızlandırılması olarak sunmuştur. Aynı dönemde 2003-2005 yerel yönetim reformlarıyla başlayan âdemi merkeziyetçi gündemin de tersine döndüğü; yetkilerin yeniden merkezîleştiği belirtilir.[111]

Milli ve yerli söylemi (2016-günümüz)

[değiştir | kaynağı değiştir]

2016 yılındaki 15 Temmuz darbe girişimi ve ardından kurulan Cumhur İttifakı süreciyle birlikte, partinin ideolojik söyleminde 'Milli ve Yerli' vurgusu ön plana çıkmıştır. Bu dönemde muhafazakârlık, Türk milliyetçiliği ile daha entegre bir yapıya bürünmüş; dış politikadaki 'anti-emperyalist' söylem ve savunma sanayisindeki atılımlar bu yeni ideolojik kimliğin temel sütunları olarak sunulmuştur.[112]

Erdoğanizm ve lider odaklı siyaset

[değiştir | kaynağı değiştir]

Siyaset bilimciler, AK Parti'nin ideolojik dönüşümünü liderin karizmatik otoritesiyle birleşen bir 'popülist muhafazakârlık' veya 'Erdoğanizm' olarak tanımlamaktadır. Bu kavram; devletin yeniden yapılandırılması, geleneksel değerlerin kamusal alanda daha görünür kılınması ve doğrudan halk iradesine dayanan bir yönetim anlayışını ifade etmektedir.[113]

Din-devlet ilişkilerinde yeni dönem

[değiştir | kaynağı değiştir]
Ayasofya

Partinin laiklik anlayışı, dinin kamusal alandaki görünürlüğünü artıran bir yönde gelişmiştir. Ayasofya'nın ibadete açılması (2020) ve Diyanet İşleri Başkanlığı'nın protokoldeki yerinin yükseltilmesi gibi adımlar, AK Parti'nin dindar nesil yetiştirme hedefi ve 'muhafazakâr toplum' vizyonunun somut göstergeleri olarak değerlendirilmiştir.[114]

Adalet ve hukuk politikaları

[değiştir | kaynağı değiştir]

AK Parti'nin adalet politikaları; iktidarın ilk yıllarında Avrupa Birliği uyum yasaları çerçevesinde askeri vesayetin geriletilmesi ve temel hakların genişletilmesi üzerine kuruluyken, 2010 sonrası dönemde yargı bürokrasisindeki güç mücadeleleri ve 15 Temmuz darbe girişimi sonrası güvenlik eksenli politikalara yönelmiştir.

AB reformları ve askeri vesayetin geriletilmesi (2002-2010)

[değiştir | kaynağı değiştir]

Parti, iktidara geldiği ilk dönemde "Kopenhag Kriterleri"ne uyum sağlamak amacıyla kapsamlı anayasa değişiklikleri yapmıştır. Bu süreçte Devlet Güvenlik Mahkemeleri (DGM) kaldırılmış, Milli Güvenlik Kurulu'nun (MGK) sivil otorite üzerindeki etkisi azaltılmış ve idam cezası anayasadan tamamen çıkarılmıştır.[115] Bu reformlar, o dönemde liberal çevreler ve Batı dünyası tarafından "Sessiz Devrim" olarak nitelendirilerek desteklenmiştir.

2010 referandumu ve yargısal dönüşüm

[değiştir | kaynağı değiştir]

12 Eylül 2010 referandumu, yargı sisteminde bir dönüm noktası olmuştur. Anayasa Mahkemesi ve HSYK'nın yapısını değiştiren bu düzenlemeler, hükûmet tarafından "yargı vesayetini bitirmek" ve "daha demokratik bir yapı kurmak" olarak sunulmuştur. Ancak muhalefet partileri ve hukukçular, bu değişikliklerin yargıyı siyasileştireceği ve Gülen Hareketi'nin yargı içindeki yapılanmasının önünü açacağı uyarısında bulunmuştur.[116] İlerleyen yıllarda, Ergenekon ve Balyoz gibi davalardaki hukuksuzluklar ve "kumpas" iddiaları üzerine hükûmet, 2010 referandumuyla kurulan yapının yanlışlığını kabul ederek HSYK yapısını 2014'te tekrar değiştirmiştir.[117]

15 Temmuz sonrası ve OHAL dönemi

[değiştir | kaynağı değiştir]

15 Temmuz darbe girişiminin ardından ilan edilen Olağanüstü Hal (OHAL) kapsamında çıkarılan Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK) ile yargı, ordu ve bürokraside binlerce kişi "terör örgütü iltisakı" gerekçesiyle ihraç edilmiştir. Bu dönemde yargının bağımsızlığı ve savunma hakkı konularında uluslararası kuruluşlardan (Venedik Komisyonu, AİHM) sert eleştiriler gelmiştir. Özellikle uzun tutukluluk süreleri ve Selahattin Demirtaş ile Osman Kavala davalarında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarının uygulanmaması, Türkiye'nin Avrupa Konseyi ile ilişkilerini germiştir.[118]

Yargı reformu stratejileri ve güncel durum

[değiştir | kaynağı değiştir]

Hükûmet, adalet sistemindeki eleştirilere yanıt olarak 2019 ve 2021 yıllarında "Yargı Reformu Strateji Belgesi" ve "İnsan Hakları Eylem Planı"nı açıklamıştır. Bu paketlerle ifade özgürlüğünün genişletilmesi ve tutukluluğun istisnai olması hedeflense de, uygulamadaki sorunlar devam etmektedir. Dünya Adalet Projesi (WJP) tarafından yayınlanan "Hukukun Üstünlüğü Endeksi"nde Türkiye, 2014 yılında 59. sıradayken, 2023 yılında 142 ülke arasında 117. sıraya gerilemiştir.[119] Türkiye Barolar Birliği ve hukukçular, yargı bağımsızlığının zedelendiğini ve "Can Atalay" örneğinde olduğu gibi Anayasa Mahkemesi kararlarının yerel mahkemelerce uygulanmamasının "hukuk güvenliği" sorununu derinleştirdiğini savunmaktadır.[120]

Eğitim politikaları

[değiştir | kaynağı değiştir]

AK Parti iktidarı döneminde eğitim politikaları; altyapı yatırımları, teknoloji entegrasyonu, zorunlu eğitim süresinin uzatılması ve katsayı gibi engellerin kaldırılması ekseninde şekillenmiştir.

Altyapı ve erişim

[değiştir | kaynağı değiştir]

Parti, iktidara geldiği 2002 yılından itibaren bütçeden eğitime ayrılan payı düzenli olarak artırmış ve Milli Eğitim Bakanlığı bütçesi çoğu yıl birinci sırada yer almıştır. "Her ile bir üniversite" politikası kapsamında, 2002'de 76 olan üniversite sayısı, vakıf üniversitelerinin de teşvikiyle 2023 itibarıyla 208'e ulaşmıştır.[121] 2003-2004 eğitim yılından itibaren ilköğretim ve lise düzeyindeki tüm öğrencilere ders kitapları ücretsiz dağıtılmaya başlanmıştır.[122] Ayrıca Fatih Projesi ile okullara akıllı tahta ve tablet dağıtımı yapılarak eğitimde teknoloji kullanımı yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır.[123]

Yapısal reformlar ve 4+4+4 sistemi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Eğitim sistemindeki en köklü değişikliklerden biri 2012 yılında hayata geçirilen ve kamuoyunda "4+4+4" olarak bilinen düzenlemedir. Bu kanunla kesintisiz 8 yıllık eğitim yerine, kademeli 12 yıllık zorunlu eğitim sistemine geçilmiştir. Bu sistemle birlikte İmam Hatip Ortaokulları yeniden açılmış ve mesleki eğitime yönlendirmenin daha erken yaşta yapılması hedeflenmiştir.[124]

Katsayı ve başörtüsü düzenlemeleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

28 Şubat sürecinde uygulanan, meslek lisesi ve İmam Hatip Lisesi mezunlarının üniversiteye girişini zorlaştıran katsayı uygulaması 2011 yılında tamamen kaldırılmıştır.[125] Ayrıca kamuda ve üniversitelerde başörtüsü yasağı kaldırılmıştır. Bu dönemde kız çocuklarının okullaşma oranlarında (özellikle "Haydi Kızlar Okula" gibi kampanyalarla) belirgin artışlar kaydedilmiştir.[126]

Sınav sistemleri ve eleştiriler

[değiştir | kaynağı değiştir]

AK Parti döneminde liselere ve üniversitelere giriş sınavlarında çok sayıda değişikliğe gidilmiştir (ÖSS, YGS-LYS, YKS; OKS, SBS, TEOG, LGS). Sınav sistemindeki bu istikrarsızlık ve PISA (Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı) testlerinde Türkiye'nin sıralamasındaki dalgalanmalar, "eğitimde nitelik" tartışmalarını beraberinde getirmiştir.[127] Eğitim Reformu Girişimi (ERG) ve çeşitli sendikalar, niceliksel artışların (bina ve üniversite sayısı) niteliksel artışla (eğitim kalitesi, atanamayan öğretmenler sorunu) paralel gitmediği yönünde eleştirilerde bulunmuştur.[128]

Sağlık ve sosyal güvenlik politikaları

[değiştir | kaynağı değiştir]

AK Parti'nin sağlık politikaları, 2003 yılında başlatılan Sağlıkta Dönüşüm Programı (SDP) etrafında şekillenmiştir. Bu programın temel amacı; sağlık hizmetlerine erişimi kolaylaştırmak, kurumlar arası farklılıkları gidermek ve genel sağlık sigortası kapsamını genişletmektir.

Sağlıkta Dönüşüm Programı ve yapısal reformlar

[değiştir | kaynağı değiştir]

Parti iktidara geldiğinde, farklı kurumlar (SSK, Bağ-Kur, Emekli Sandığı) tarafından yürütülen parçalı yapıyı sonlandırarak Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) çatısı altında birleştirmiştir.[129] Bu süreçte SSK hastaneleri Sağlık Bakanlığı'na devredilmiş ve hastaların tüm hastanelerden faydalanmasının önü açılmıştır. 2012 yılında yürürlüğe giren Genel Sağlık Sigortası (GSS) ile tüm vatandaşların sosyal güvence kapsamına alınması hedeflenmiştir.[130]

Altyapı ve teknoloji

[değiştir | kaynağı değiştir]

AK Parti döneminde sağlık altyapısında niceliksel bir artış yaşanmıştır. 2002 yılında 1.156 olan toplam hastane sayısı, 2020'li yılların başında 1.500'ün üzerine çıkmıştır.[131] 2017 yılından itibaren hayata geçirilen Şehir Hastaneleri, Kamu-Özel İşbirliği (KÖİ) modeliyle inşa edilmiştir. Yüksek kapasiteli bu hastaneler, işletme modelleri ve bütçe üzerindeki yükleri nedeniyle siyasi tartışmalara konu olmuştur.[132] Ayrıca, 2015 yılında başlatılan e-Nabız sistemi ile sağlık kayıtlarının dijitalleşmesi sağlanmıştır.

Anne ve çocuk sağlığı verileri

[değiştir | kaynağı değiştir]

Bebek ölüm hızında önemli düşüş kaydedilmiştir. 2002 yılında binde 31,5 olan bebek ölüm hızı, 2022 verilerine göre binde 9,2'ye kadar gerilemiştir.[133]

Eleştiriler ve zorluklar

[değiştir | kaynağı değiştir]

Sağlık politikaları, hizmete erişimi artırmakla birlikte çeşitli eleştirilere konu olmuştur. Özellikle son yıllarda sağlık çalışanlarına yönelik şiddet olaylarının artması, "performans sistemi"nin hekimlerin iş yükünü artırması ve kamuoyunda "MHRS randevu krizi" olarak bilinen poliklinik yoğunlukları eleştiri odağı olmuştur. Türk Tabipleri Birliği (TTB) gibi kuruluşlar, sağlık sisteminin "ticarileştiği" ve koruyucu sağlık hizmetlerinin ikinci plana itildiği yönünde eleştiriler sunmuştur.[134][135]

Ekonomi politikaları

[değiştir | kaynağı değiştir]

AK Parti'nin ekonomi politikaları, parti programında vurgulanan ekonomik liberalizm ve serbest piyasa ekonomisi çerçevesinde; mali disiplin, özelleştirme ve yabancı sermaye çekme stratejileri üzerine kurulmuştur.

2002-2013 dönemi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Parti iktidara geldiğinde, 2001 krizi sonrası başlatılan reform programını sürdürmüştür. Bu dönemde enflasyon tek haneli rakamlara inmiş, paradan altı sıfır atılmış ve doğrudan yabancı sermaye girişi önemli ölçüde artmıştır.[136] Ekonomist Mahfi Eğilmez'in analizlerine göre, 2002-2024 yılları arasında GSYH dolar bazında yaklaşık 5,7 kat artış göstermiş, ancak bu büyüme önemli ölçüde borçlanma ve özelleştirme gelirleriyle desteklenmiştir.[137]

Özelleştirme ve altyapı yatırımları

[değiştir | kaynağı değiştir]

Parti tüzüğünde belirtilen "devletin ekonomideki payının azaltılması" ilkesi doğrultusunda kapsamlı özelleştirmeler yapılmıştır. Türk Telekom, TÜPRAŞ, PETKİM ve çeşitli şeker fabrikaları gibi stratejik kurumlar özelleştirilmiş; 2002-2023 yılları arasında yaklaşık 71 milyar dolarlık özelleştirme gerçekleştirilmiştir.[138] Bu kaynaklar çoğunlukla ulaştırma, sağlık ve enerji gibi altyapı projelerine aktarılmıştır. Kamu-Özel İşbirliği (KÖİ) modeli ile inşa edilen köprü, otoyol ve havalimanları ("Mega Projeler") bu dönemin karakteristik özelliği olmuştur.[139]

Yeni Ekonomi Modeli ve enflasyon (2018-günümüz)

[değiştir | kaynağı değiştir]

2018'de Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçişle birlikte ekonomi yönetiminde daha merkezi bir yapıya gidilmiştir. "Düşük faiz, düşük enflasyon" teorisi çerçevesinde şekillenen "Türkiye Ekonomi Modeli" ile ihracat odaklı büyüme hedeflenmiştir.[140] Ancak bu süreçte Türk Lirası'nda yaşanan değer kayıpları, döviz rezervlerindeki azalma ve 2021 sonrasında hızla yükselen enflasyon, ekonomideki temel tartışma alanlarını oluşturmuştur. 2023 genel seçimleri sonrası ise ekonomi yönetiminde rasyonel politikalara dönüş kapsamında sıkılaşma adımları (faiz artışları) atılmaya başlanmıştır.[141]

Dış politika

[değiştir | kaynağı değiştir]

AK Parti'nin dış politikası iktidarı boyunca önemli değişimler geçirmiştir. Başlangıçta Avrupa Birliği üyeliği ve komşularla iş birliğine dayalı bir çizgi izlenmiş, 2011 sonrasında ise güvenlik eksenli ve çok yönlü bir yaklaşım öne çıkmıştır.

Avrupa Birliği ve Batı ile ilişkiler

[değiştir | kaynağı değiştir]
2009 yılında Bonn'da düzenlenen Avrupa Halk Partisi (European People's Party - EPP) Kongresi Bundeshaus'un genel kurul salonunda (Plenarsaal) gerçekleşti. AK Parti Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan, Aralık 2009'da bu etkinlikte yer aldı.

İktidarının ilk yıllarında AK Parti, Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB) üyeliğini stratejik bir hedef olarak belirlemiş ve 2005 yılında tam üyelik müzakerelerinin başlamasını sağlamıştır.[142] Bu dönemde parti, Avrupa Halk Partisi (EPP) bünyesinde gözlemci üye olarak yer almıştır. Ancak, müzakere sürecinin tıkanması ve AB ile yaşanan görüş ayrılıkları sonucunda 2013 yılında EPP'den ayrılarak Avrupa Muhafazakârlar ve Reformcular İttifakı'na (ECR) katılmıştır. Bu hamle, partinin AB vizyonunun "sulandığı" yönünde eleştirilere neden olmuştur.[143]

Komşularla Sıfır Sorun ve Arap Baharı

[değiştir | kaynağı değiştir]

Ahmet Davutoğlu'nun dışişleri bakanlığı döneminde "Komşularla Sıfır Sorun" ilkesi benimsenmiş; Orta Doğu ve Balkan ülkeleriyle vizelerin kaldırılması ve ekonomik entegrasyon hedeflenmiştir.[144] Ancak 2011'de başlayan Arap Baharı ile birlikte bu politika yerini, özellikle Suriye ve Mısır'da muhalif hareketleri destekleyen bir çizgiye bırakmıştır. Bu süreçte Türkiye'nin bölgesel yalnızlığı, hükûmet çevrelerince "değerli yalnızlık" olarak nitelendirilmiştir.[145]

Mavi Vatan ve askerî aktivizm

[değiştir | kaynağı değiştir]

2016 sonrası dönemde dış politika, güvenlik eksenli bir dönüşüm yaşamıştır. Suriye'nin kuzeyine düzenlenen sınır ötesi operasyonlar, Libya ile yapılan deniz yetki alanları anlaşması ve Doğu Akdeniz'deki enerji rekabeti çerçevesinde geliştirilen "Mavi Vatan" doktrini bu dönemin karakteristik unsurlarıdır.[146] Türkiye ayrıca bu dönemde savunma sanayisindeki (SİHA vb.) gelişimini bir diplomasi aracı olarak kullanmaya başlamıştır.

Normalleşme süreçleri ve çok kutupluluk

[değiştir | kaynağı değiştir]

2021 yılından itibaren AK Parti hükûmeti; Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan, Mısır ve İsrail gibi ülkelerle ilişkileri yeniden tesis etmeyi amaçlayan bir "normalleşme" süreci başlatmıştır.[147][148] Aynı zamanda Şanghay İşbirliği Örgütü ve BRICS gibi yapılarla kurulan temaslar, Türkiye'nin Batı dışındaki alternatif odaklarla ilişkilerini geliştirme çabası olarak yorumlanmaktadır.

2023 hedefleri ve sonuçları

[değiştir | kaynağı değiştir]

AK Parti'nin Türkiye'yi ekonomi, adalet, sağlık, ulaşım, turizm ve savunma sanayisi alanlarında ilerletmek amacıyla ortaya koyduğu vizyon, "Hedef 2023" sloganıyla partinin temel seçim vaadi olmuştur. İlk kez 2011 genel seçim beyannamesinde detaylandırılan bu hedefler, Türkiye'nin Cumhuriyet'in 100. yılında dünyanın en büyük 10 ekonomisi arasına girmesini amaçlıyordu.[149]

Ekonomik göstergeler ve gerçekleşme oranları

[değiştir | kaynağı değiştir]

2023 vizyonu kapsamında ilan edilen temel ekonomik hedefler ile 2023 yılı sonu itibarıyla ortaya çıkan veriler arasında belirgin farklar oluşmuştur:

  • Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYH): 2023 hedefi 2 trilyon dolar olarak açıklanmış; ancak 2023 sonu itibarıyla GSYH yaklaşık 1,1 trilyon dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.[150]
  • Kişi Başına Milli Gelir: 25 bin dolar olarak hedeflenmiş; gerçekleşen rakam ise 13 bin dolar civarında kalmıştır.[150]
  • İhracat: 500 milyar dolar hedefinin gerisinde kalınarak yaklaşık 255 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.
  • İşsizlik: Hedeflenen %5 seviyesine ulaşılamamış, oran %9-10 bandında seyretmiştir.[151]

Savunma sanayisi ve altyapı yatırımları

[değiştir | kaynağı değiştir]
TOGG

Ekonomik hedeflerin aksine, savunma sanayisi ve altyapı alanındaki vaatlerin bir bölümü gerçekleştirilmiştir. Yerli otomobil projesi kapsamında TOGG seri üretime başlamış; yerli tank (Altay), yerli uçak (Kaan) ve çeşitli insansız hava araçları

(İHA/SİHA) projelerinde prototip ve üretim aşamalarına geçilmiştir.[152] Ayrıca, Yavuz Sultan Selim Köprüsü, İstanbul Havalimanı ve Avrasya Tüneli gibi büyük ölçekli altyapı projeleri tamamlanarak hizmete alınmıştır.

Siyasi ve anayasal hedefler

[değiştir | kaynağı değiştir]

2015 Seçim Beyannamesi'nde "Hedef 2023" arasında yer alan en büyük siyasi değişiklik olan Başkanlık Sistemi, 2017 referandumu ile kabul edilmiş ve 2018 yılında resmen uygulanmaya başlanmıştır. Hükûmet bu sistemi "karar alma süreçlerini hızlandıran bir reform" olarak sunarken; muhalefet "denetleme mekanizmalarının zayıfladığı" gerekçesiyle eleştirmiştir.[153]

Yapılanma

[değiştir | kaynağı değiştir]

Kurulduğu dönemde büyük ölçüde yerel eşraf ve taşra örgütlenmesine dayanan Adalet ve Kalkınma Partisi, zamanla genel merkez ve lider etrafında yoğunlaşan, merkezî ve disiplinli bir "ulusal makine" partisine dönüşmüştür. Siyaset bilimciler, karar alma yetkisinin giderek genel başkan ve Merkez Yürütme Kurulu gibi üst organlarda toplanmasını, partinin kişiselleşen liderlik yapısının bir yansıması olarak değerlendirir.[154]

Partinin ekonomisi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Partinin kendi web sitesinde yayınladığına göre 1 Ocak 2019 tarihinde partiye yapılan devletçe yardımlar 335.533.239 Türk lirasıdır ve parti gelirinin %87,5'lik bir oranını oluşturmaktadır. Ayrıca 2018, 2017, 2016 yılları devletçe yapılan yardımlar sırasıyla şu şekildedir: 2018 yılı için 417.050.988, 2017 yılı için 119.170.658, 2016 yılı için 104.678.215 Türk lirasıdır. AK Parti'nin 4 yıllık devlet yardımı 976.433.100 Türk lirasıdır. Partinin 2019 yılında bankalarda bulunan parası 137.096.716 Türk lirasıdır.[155] 2023 genel seçimlerinde, daha önceki seçimlerde en yüksek oyu alan AK Parti, Hazine yardımlarında öne çıktı. 10 Ocak 2023 tarihinde, partiye Hazine'den gelen yardım nedeniyle 653.8 milyon TL gelir verildi.[156]

Genel başkanlar

[değiştir | kaynağı değiştir]
#İsimResimGörev BaşlangıcıGörev BitişiGörev Süresi
1 Recep Tayyip Erdoğan
26 Şubat 1954 (72 yaşında)		 14 Ağustos 2001 27 Ağustos 2014 13 yıl, 13 gün
2 Ahmet Davutoğlu
26 Şubat 1959 (67 yaşında)		 27 Ağustos 2014 22 Mayıs 2016 1 yıl, 269 gün
3 Binali Yıldırım
20 Aralık 1955 (70 yaşında)		 22 Mayıs 2016 21 Mayıs 2017 364 gün
(1) Recep Tayyip Erdoğan
26 Şubat 1954 (72 yaşında)		 21 Mayıs 2017 Görevde 9 yıl, 72 gün

Merkez Yürütme Kurulu üyeleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

2026'te AK Parti'nin Merkez Yürütme Kurulunu (MYK) oluşturan üyeleri:[157]

# Adı Görevi
1Recep Tayyip ErdoğanGenel Başkan
2Efkan ÂlâGenel Başkan Vekili
3Mustafa Elitaş
4Hayati YazıcıGenel Başkan Yardımcısı (Siyasi ve Hukuki Başkanlığı)
5Ahmet BüyükgümüşGenel Başkan Yardımcısı (Teşkilat Başkanlığı)
6Ali İhsan YavuzGenel Başkan Yardımcısı (Seçim İşleri Başkanlığı)
7Faruk AcarGenel Başkan Yardımcısı (Tanıtım ve Medya Başkanlığı)
8Zafer SırakayaGenel Başkan Yardımcısı (Dış İlişkiler Başkanlığı)
9Fatma Betül Sayan KayaGenel Başkan Yardımcısı (Sosyal Politikalar Başkanlığı)
10Mustafa DemirGenel Başkan Yardımcısı (Yerel Yönetimler Başkanlığı)
11Nihat ZeybekciGenel Başkan Yardımcısı (Ekonomi İşleri Başkanlığı)
12Belgin UygurGenel Başkan Yardımcısı (Sivil Toplum ve Halkla İlişkiler Başkanlığı)
13Hasan Basri YalçınGenel Başkan Yardımcısı (İnsan Hakları Başkanlığı)
14Ahmet Baha ÖğütkenGenel Başkan Yardımcısı (Mali ve İdari İşler Başkanlığı)
15Nilhan AyanGenel Başkan Yardımcısı (Çevre ve Şehircilik Politikaları Başkanlığı)
16Mustafa ŞenGenel Başkan Yardımcısı (Ar-Ge ve Eğitim Başkanlığı)
17Ömer İleriGenel Başkan Yardımcısı (Bilgi ve İletişim Teknolojileri Başkanlığı)
18Kürşad ZorluGenel Başkan Yardımcısı (Türk Devletleri İle İlişkiler Başkanlığı)
19Halit YerebakanGenel Başkan Yardımcısı (Sağlık Politikaları Başkanlığı)
20Hüseyin YaymanGenel Başkan Yardımcısı (Kültür ve Sanat Politikaları Başkanlığı)
21Ömer ÇelikParti Sözcüsü
22Eyyüp Kadir İnanGenel Sekreter
23Abdullah GülerTBMM Grup Başkanı
24Özlem ZenginTBMM Grup Başkan Vekili
25Muhammet Emin Akbaşoğlu
26Abdülhamit Gül
27Leyla Şahin Usta
28Bahadır Yenişehirlioğlu
29Tuğba Işık ErcanKadın Kolları Başkanı
30Yusuf İbişGençlik Kolları Başkanı

Merkez Karar ve Yönetim Kurulu üyeleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

2026'te AK Parti'nin Merkez Karar ve Yönetim Kurulunu (MKYK) oluşturan üyeleri:[158]

# Adı
1Abdulkadir Develi
2Abdurrahman Akyüz
3Ahmet Baha Öğütken
4Ahmet Bilal Kıymaz
5Ahmet Büyükgümüş
6Ahmet Mücahit Arınç
7Ali İhsan Yavuz
8Ayşe Keşir
9Aziz Babuşcu
10Belgin Uygur
11Cengiz Tokmak
12Cihad Terzioğlu
13Çiğdem Karaaslan
14Derya Ayaydın
15Dursun Ataş
16Efkan Ala
17Erkan Güral
18Erkan Kandemir
19Eyyüp Kadir İnan
20Fahrettin Yahşi
21Fatih Sadullah Selman
22Fatih Şahin
23Fatma Betül Sayan Kaya
24Fadime Zehra Şener
25Gökhan Diktaş
26Halit Yerebakan
27Hamza Dağ
28Hasan Basri Yalçın
29Hayati Yazıcı
30Haydar Ali Yıldız
31Hilal Kalyoncu Koç
32Hilmi Türkmen
33Hülya Terzioğlu
34Hüseyin Yayman
35İdris Nebi Hatipoğlu
36İsmet Gergerli
37Kürşad Zorlu
38Mahir Ünal
39Mehmet Kırmızı
40Mehmet Umut Tuncer
41Melek Duman
42Menderes Mehmet Tevfik Türel
43Mesut Özil
44Muhammed Faruk Acar
45Mustafa Demir
46Mustafa Elitaş
47Mustafa Hulki Cevizoğlu
48Mustafa Nedim Yamalı
49Mustafa Özkan
50Mustafa Şen
51Naim Makas
52Nihat Zeybekçi
53Nilhan Ayan
54Osman Gökçek
55Ömer Çelik
56Ömer Faruk Besli
57Ömer İleri
58Ömer Serdar
59Önder Matlı
60Sadettin Hülagü
61Selçuk Sümer
62Serap Yazıcı Özbudun
63Serpil Kavrak
64Sevan Sıvacıoğlu
65Sevilay Tuncer
66Seyithan İzsiz
67Temel Başalan
68Türk İslam Karakoç
69Umut Arman Sonay
70Ünal Karaman
71Veli Arslan
72Yusuf Ziya Yılmaz
73Zafer Sırakaya
74Zakir Avşar
75Ziya Serdar Kılıç

Merkez Disiplin Kurulu üyeleri

[değiştir | kaynağı değiştir]
# Adı Görevi
1 Mehmet Sarı MDK Başkanı
2 Mehmet Altay MDK Başkan vekili
3 Saliha Dönmez MDK Sekreteri
4 Abbas Aydın MDK Üyeleri
5 Ayşe Deniz Çelik
6 Büşra Koyuncu
7 Halit Coşkan
8 Mehmet Hakan Yılmaz
9 Muhammet Ali Yılmaz
10 Nazif Barış Çiftçioğlu
11 Salih Çetinkaya
12 Vahit Atalan
13 Zahir Soğanda
14 Zeynep Gül Yılmaz

Kurucu Milletvekilleri ve Üyeleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

Adalet ve Kalkınma Partisi'nin kurucu milletvekilleri ve üyeleri[159]

Parti içi gruplar

[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı iddialara göre parti aşağıdaki gruplardan oluşmaktadır:

Gençlik kolları

[değiştir | kaynağı değiştir]

14 Ağustos 2001 tarihinde, AK Parti'nin kuruluşuyla birlikte kurulmuştur. Türkiye'nin 81 ilinde ve illere bağlı ilçelerde teşkilatları bulunmaktadır. AK Parti Gençlik Kolları İl veya İlçe Başkanları, AK Parti parti tüzüğüne göre bulunduğu teşkilat kademesi ana kademe Yönetim ve Yürütme Kurulları'nın doğal üyesidir. Ayrıca Genel Merkez Gençlik Kolları Başkanı da hem MYK hem de MKYK tabii üyesidir. Mevcut genel başkan Yusuf İbiş'tir.

Gençlik kolları, parti yönetimi ile eşgüdüm hâlinde çalışır, gençlik kolu başkanları aynı zamanda parti yönetim ve yürütme kurullarının doğal üyesidir. Bir üye parti üyeliğinden çıktığı zaman otomatik olarak gençlik kolu üyeliğinden de çıkar ayrıca gençlik kolu yönetiminde görev almayanların üyeliği 30 yaşını doldurduklarında sona erer.

Genel merkez gençlik kolları başkanlığı yapmış olanlar, AK Parti MKYK'sı kararıyla toplanan büyük kongrenin onur konuğu sayılırlar.[38]

Kongreler

[değiştir | kaynağı değiştir]
Kongre Tarih Seçilen başkan Aday Seçim Nedeni
1. Olağan Kongre 12 Ekim 2003 Recep Tayyip Erdoğan Recep Tayyip Erdoğan (Tek aday) Başkanlık (Tüzük ve Siyasi Partiler Kanunu gereği)
2. Olağan Kongre 11 Kasım 2006
3. Olağan Kongre 9 Ekim 2009
4. Olağan Kongre 30 Eylül 2012
1. Olağanüstü Kongre 27 Ağustos 2014 Ahmet Davutoğlu Ahmet Davutoğlu (Tek aday) Erdoğan'ın cumhurbaşkanı seçilmesi
5. Olağan Kongre 12 Eylül 2015 Başkanlık (Tüzük ve Siyasi Partiler Kanunu gereği)
2. Olağanüstü Kongre 22 Mayıs 2016 Binali Yıldırım Binali Yıldırım (Tek aday) Davutoğlu'nun genel başkanlıktan ayrılması
3. Olağanüstü Kongre 21 Mayıs 2017 Recep Tayyip Erdoğan Recep Tayyip Erdoğan (Tek aday) Yıldırım'ın genel başkanlıktan ayrılması
6. Olağan Kongre 18 Ağustos 2018 Başkanlık (Tüzük ve Siyasi Partiler Kanunu gereği)
7. Olağan Kongre 24 Mart 2021
4. Olağanüstü Kongre 7 Ekim 2023 Genel başkanın çağrısı
8. Olağan Kongre 23 Şubat 2025 Başkanlık (Tüzük ve Siyasi Partiler Kanunu gereği)

Adalet ve Kalkınma Partisi ve seçimler

[değiştir | kaynağı değiştir]

Adalet ve Kalkınma Partisi kuruluşundan bu yana yedi genel seçime, beş yerel seçime ve bir milletvekili ara seçimine katılmıştır.

Parti, 2002'den itibaren girdiği genel seçimlerin tamamında birinci parti olmuştur. 3 Kasım 2002 seçiminde %34,28 oy alarak tek başına iktidara gelmiş, en yüksek genel seçim oy oranına ise 2011'de %49,83 ile ulaşmıştır.[165][166]

2017 anayasa değişikliğiyle geçilen Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi sürecinde parti, 2018'de Milliyetçi Hareket Partisi ile Cumhur İttifakı'nı kurmuş; bu ittifak 2018 ve 2023 genel ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinde parti stratejisinin merkezinde yer almıştır.[167]

Parti, 2023 seçimlerini ağır ekonomik kriz ve Şubat 2023 depremine yönelik eleştirilere karşın kazanmıştır.[168] 31 Mart 2024 yerel seçimleri ise partinin 22 yıllık iktidarında ilk kez il ve büyükşehir belediye başkanlıklarında hem oy oranı hem kazanılan başkanlık sayısı bakımından muhalefetin (CHP) gerisinde kaldığı seçim olmuştur; ilçe ve belde belediyeleri dâhil edildiğinde ise iktidar toplam başkanlık sayısında önde kalmıştır.[169][170]

Seçmen araştırmaları, parti tabanının sosyoekonomik gelişmişliği daha düşük illerde ve dindar-muhafazakâr kesimlerde yoğunlaştığını; 2010'ların sonundan itibaren özellikle genç seçmenler ve alt-orta gelir grupları arasında oy kaybı yaşandığını ortaya koymaktadır.[171][172]

Milletvekilliği seçimleri

[değiştir | kaynağı değiştir]
Seçim Lider Seçim sonuçları Sandalye Hükûmet
Oy sayısı % ± # ±
2002 Recep Tayyip Erdoğan 10.808.229 34,28 (#1) Yeni
363 / 550
 Yeni Gül (2002-2003)
I. Erdoğan (2003-2007)
2007 16.327.291 46,58 (#1) artış 12,9
341 / 550
 azalış 22 II. Erdoğan
2011 21.399.082 49,83 (#1) artış 3,25
327 / 550
 azalış 14 III. Erdoğan (2011-2014)
I. Davutoğlu (2014-2015)
2015 (Haziran) Ahmet Davutoğlu 18.867.411 40,87 (#1) azalış 8,96
258 / 550
 azalış 69 Seçim hükûmeti
2015 (Kasım) 23.681.926 49,50 (#1) artış 8,63
317 / 550
 artış 25 III. Davutoğlu (2015-2016)
Yıldırım (2016-2018)
2018 Recep Tayyip Erdoğan 21.335.581 42,56 (#1) azalış 6,94
295 / 600
 azalış 22 IV. Erdoğan
2023 19.392.462 35,62 (#1) azalış 6,94
268 / 600
 azalış 27 V. Erdoğan

Cumhurbaşkanlığı seçimleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

İki dereceli

[değiştir | kaynağı değiştir]
Seçim Aday Turlar Sonuç
Oy sayısı % Son tur
2007 (Nisan)
Abdullah Gül
352 / 550
 63.9% (#1) 1. AYM tarafından iptal edildi
2007 (Ağustos)
339 / 550
 61.6% (#1) 3. Yeşil tikY Seçildi

Tek dereceli

[değiştir | kaynağı değiştir]
Seçim Aday Birinci tur İkinci tur Sonuç
Oy sayısı % ± Oy sayısı %
2014
Recep Tayyip Erdoğan		21.000.14351.79% (#1) Yeni——Yeşil tikY Seçildi
2018
Recep Tayyip Erdoğan
Cumhur İttifakı ortak adayı		26.324.48252.59% (#1) artış 0,80——Yeşil tikY Seçildi
2023
Recep Tayyip Erdoğan
Cumhur İttifakı ortak adayı		27.133.84949.52% (#1) azalış 3,0727.725.13152.16% (#1)Yeşil tikY Seçildi

Yerel seçimler

[değiştir | kaynağı değiştir]
Seçim Lider Belediye Meclisleri Belediye Başkanlığı
Oy sayısı % ± Oy sayısı % # ±
2004 Recep Tayyip Erdoğan 9.635.145 40,33 (#1) Yeni 9.674.306 40,19 (#1)
1.750 / 3.193
 Yeni
2009 12.237.325 38,16 (#1) azalış 2,17 12.449.187 38,64 (#1)
1.442 / 2.903
 azalış 308
2014 17.802.976 42,87 (#1) artış 4,71 17.952.504 43,13 (#1)
812 / 1.381
 azalış 630
2019 18.299.576 42,56 (#1) azalış 0,31 18.368.421 42,55 (#1)
757 / 1.389
 azalış 55
2024 13.874.511 32,38 (#2) azalış 10,18 14.224.559 33,05 (#2)
526 / 1.389
 azalış 231

Ara genel seçimler

[değiştir | kaynağı değiştir]
Seçim Lider Oy sayısı % Sandalye Not
2003 Recep Tayyip Erdoğan 55.203 84,8 (#1)
3 / 3
Erdoğan, Siirt milletvekili seçildi ve Başbakanlığında 59. Hükûmet kuruldu.

Ara yerel seçimler

[değiştir | kaynağı değiştir]
Seçim Aday Seçim sonuçları Not
Oy sayısı % ±
2019
İstanbul		 Binali Yıldırım3.936.068 45,0 (#2) azalış 3,61Ekrem İmamoğlu, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığına seçildi.

1989 yılında belediyeyi kazanan SHP'nin ardından CHP ilk kez İstanbul'u kazandı.

Seçim sloganları

[değiştir | kaynağı değiştir]

'Onlar Konuşur AK Parti Yapar, Daima Adalet Daima Kalkınma, Birlikte Daha Güçlü, Yeni Türkiye Yolunda İkinci Yarı Başlıyor, Yeni Güç Büyük Türkiye', Adalet ve Kalkınma Partisi'nin 2015 genel seçimlerinde kullandığı sloganlardır.[kaynak belirtilmeli]

Seçim şarkıları

[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız

[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ Parti, kendi siyasi ideolojisini ve politik pozisyonunu bu şekilde tanımlamıştır.

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ "Parti Tüzüğü". 7 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Nisan 2015.
  2. ↑ "AK Parti mi AKP mi". 16 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2016.
  3. ↑ "Hangisi doğru.. AK Parti mi, AKP mi". 11 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2016.
  4. 1 2 "AK Parti'de yeni MYK belli oldu". TRT Haber. 7 Ekim 2023. 8 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ekim 2023.
  5. ↑ Ak Parti, Bize Ulaşın, akparti.org.tr, 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Eylül 2019
  6. ↑ "Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı". 12 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2020.
  7. ↑ "The AK Party's Islamic Realist Political Vision: Theory and Practice". June 2014. 26 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  8. ↑ Çağliyan‐iÇener, Zeyneb (Dec 2009). "The Justice and Development Party's Conception of "Conservative Democracy": Invention or Reinterpretation?". Turkish Studies. 10 (4): 595-612. doi:10.1080/14683840903384851. hdl:11693/22548. ISSN 1468-3849. 15 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi8 Mayıs 2022.
  9. ↑ Kaddorah, Emad Y. (18 Mayıs 2015). "Conservative Democracy and the Future of Turkish Secularism" (İngilizce). Arab Center for Research & Policy Studies. 7 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2016.
  10. ↑ Gunes, Cengiz (2013). "The Kurdish Question in Turkey" (İngilizce). Routledge. s. 270.
  11. ↑ Konak, Nahide (2015). Waves of Social Movement Mobilizations in the Twenty-First Century: Challenges to the Neo-Liberal World Order and Democracy. Lexington Books. s. 64.
    Jones, Jeremy (2007). Negotiating Change: The New Politics of the Middle East (İngilizce). I.B. Tauris. s. 219.
  12. ↑ İbrahim, Osman Rıfat (23 Mayıs 2014). "AKP and the great neo-Ottoman travesty". AlJezeera. 17 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Aralık 2015.
  13. ↑ Yavuz, M. Hakan. "Turkish identity and foreign policy in flux: The rise of Neo‐Ottomanism". Critique: Journal for Critical Studies of the Middle East. 7 (12). ss. 19-41. doi:10.1080/10669929808720119. 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi27 Aralık 2015.
  14. ↑ Kardaş, Şaban (15 Mart 2010). "Turkey: Redrawing the Middle East Map Or Building Sandcastles?". Middle East Policy. 17 (1). doi:10.1111/j.1475-4967.2010.00430.x. 5 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi27 Aralık 2015.
  15. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 15 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2021.
  16. ↑ Baris Gulmez, Seckin (Şubat 2013). "Rising euroscepticism in Turkish politics: The cases of the AKP and the CHP". Acta Politica. 48 (3): 326-344. doi:10.1057/ap.2013.2. 3 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi3 Aralık 2021.
  17. ↑ Gülmez, Seçkin Barış (Nisan 2020). "Rethinking Euroscepticism in Turkey: Government, Opposition and Public Opinion". Ekonomi, Politika & Finans Araştırmaları Dergisi. 5 (1): 1-22. doi:10.30784/epfad.684764. 3 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi3 Aralık 2021.
  18. ↑ Borger, Julian (26 Ekim 2020). "Republicans closely resemble autocratic parties in Hungary and Turkey – study". The Guardian. 27 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Aralık 2021.
  19. ↑ "Erdogan: The World's Newest Strongman". Bloomberg News. 25 Haziran 2018. 25 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2022.
  20. ↑ "Trump tariffs, sanctions offer Erdogan excuse for Turkey's economic woes". NBC News. 23 Eylül 2018. 31 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2022.
  21. ↑ Kastoryano, Riva (2013). Turkey between Nationalism and Globalization. Routledge. s. 97.
  22. ↑ Picq, Manuela (2015). Sexualities in World Politics. Routledge. s. 126.
  23. ↑ Bugra, Ayse (2014). New Capitalism in Turkey: The Relationship between Politics, Religion and Business. Edward Elgar Publishing. s. 49.
  24. ↑ Yesilada, Birol (2013). Islamization of Turkey under the AKP Rule. Routledge. s. 63.
  25. ↑ "AK PARTİ'nin Neoliberalizm Çerçevesinde Yükselişi ve Ekonomi Politikaları". 18 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Temmuz 2022.
  26. ↑ "Neoliberal Yapısal Uyum Sürecinde Son Evre: AKP Hükümeti". 31 Temmuz 2022. 31 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Temmuz 2022.
  27. ↑ Guerin, Selen Sarisoy (2011). On the Road to EU Membership: The Economic Transformation of Turkey. Brussels University Press. s. 63.
  28. ↑ Bugra, Ayse (2014). New Capitalism in Turkey: The Relationship between Politics, Religion and Business. Edward Elgar Publishing. s. 60.
  29. ↑ "When democratic spin conceals a descent into dictatorship". Financial Times. 13 Mayıs 2022. 13 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2022.
  30. ↑ "Are the fortunes of Turkey's AKP on the wane?". openDemocracy (İngilizce). 6 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2022.
  31. ↑ "CHP'nin ABD karşıtı olması talihsizlik". Hürriyet. 8 Haziran 2005. 20 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Haziran 2023.
  32. ↑ Çevik, Savaş; Batrancea, Larissa; Erdoğdu, M. Mustafa, (Ed.) (19 Kasım 2020). Behavioural Public Finance Individuals, Society, and the State. United Kingdom: Taylor & Francis. s. 135. ISBN 9781351107365. 22 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Haziran 2023.
  33. ↑ Erisen, Cengiz (2016). Political Psychology of Turkish Political Behavior. Routledge. s. 102.
  34. ↑ McKeever, Vicky (15 Ocak 2020). "Turkish soccer star Hakan Sukur is now an Uber driver in the US". CNBC. 6 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Nisan 2023. After retiring from soccer Sukur went into politics, winning a seat in Turkey’s parliament as a member of President Recep Tayyip Erdogan’s right-wing Justice and Development Party in 2011.
  35. 1 2 Aditya, Prasanna (31 Ağustos 2020). "'Neo-Ottomanism' in Turkish foreign policy". Observer Research Foundation. 21 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Nisan 2023.
  36. ↑ Coşar, Simten; Özman, Aylin (2004). "Centre-right politics in Turkey after the November 2002 general election: Neo-liberalism with a Muslim face". Contemporary Politics. 10: 57-74. doi:10.1080/13569770410001701233.
  37. ↑ "Turkey | Location, Geography, People, Economy, Culture, & History". 14 Haziran 2023. 14 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  38. 1 2 "AK PARTİ Tüzük Ocak 2019" (PDF). AKP. 13 Şubat 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2021.
  39. ↑ "Muhafazakâr demokrat bir partiyiz!". haberturk.com. 11 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2022.
  40. ↑ "Muhafazakâr Demokrat Siyasi Kimlik" (PDF). akparti.org.tr. 15 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Haziran 2022.
  41. ↑ Osman Rifat Ibrahim (23 Mayıs 2014). "AKP and the great neo-Ottoman travesty". Al Jazeera. 24 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Haziran 2015.
  42. ↑ Yavuz, M. Hakan (1998). "Turkish identity and foreign policy in flux: The rise of Neo‐Ottomanism". Critique: Critical Middle Eastern Studies. 7 (12): 19-41. doi:10.1080/10669929808720119.
  43. ↑ Kardaş, Şaban (2010). "Turkey: Redrawing the Middle East Map or Building Sandcastles?". Middle East Policy. 17: 115-136. doi:10.1111/j.1475-4967.2010.00430.x.
  44. ↑ Jongerden, Joost; Gunes, Cengiz; Day, Bahar Simsek (18 Aralık 2021). The Commentaries – Volume 1, 2021 (İngilizce). Transnational Press London. ISBN 978-1-80135-107-2. 15 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2023.
  45. ↑ "Twitter suspends, reinstates key Syria coverage account". The Jerusalem Post | JPost.com (İngilizce). 12 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2023.
  46. ↑ "A Mob Boss's YouTube Channel Is Causing Political Havoc in Turkey". www.vice.com (İngilizce). 24 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2023.
  47. ↑ Çınar, Alev (2011). "The Justice and Development Party: Turkey's Experience with Islam, Democracy, Liberalism, and Secularism". International Journal of Middle East Studies. 43 (3): 529-541. doi:10.1017/S0020743811000651. hdl:11693/38147. JSTOR 23017316. 4 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi15 Ağustos 2021.
  48. ↑ "Milli Görüş gömleğini 28 Şubat'ta çıkardık". Akşam. İHA. 8 Nisan 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2009.
  49. ↑ Yalnız, Murat. "Akp'nin Kapatılmaması Uygun Olur!". Yeni Aktüel. 17 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Nisan 2009.
  50. ↑ "Yüksek Seçim Kurulundan Duyuru" (PDF). Yüksek Seçim Kurulu. 22 Kasım 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2015.
  51. ↑ "26.Dönem Milletvekili Genel Seçimi Sonucu" (PDF). Yüksek Seçim Kurumu. 22 Kasım 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2015.
  52. ↑ "Davutoğlu'na hükûmeti kurma görevi verildi". Milliyet. 17 Kasım 2015. 19 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Kasım 2015.
  53. 1 2 "Arşivlenmiş kopya". 1 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2023.
  54. ↑ "AK Parti'ye 7 seçim kazandıran reklamcı". NTV. 27 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2018.
  55. ↑ "AK Parti'nin isim babası". Yeni Şafak. 27 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2018.
  56. ↑ "2002 yılı seçim sonuçları". secim-sonuclari.com. 26 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  57. ↑ "58. Hükümet kuruldu... İşte yeni kabine". Radikal. 18 Kasım 2002. 26 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  58. ↑ "Tayyip Erdoğan'a siyaset yasağı nasıl kaldırıldı?". dunya48.com. 26 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  59. ↑ "9 Mart 2003 Siirt Seçim Sonuçları". Siirt Mücadele Gazetesi. 23 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  60. ↑ "59. Hükümet kuruldu". bigpara. Hürriyet. 14 Mart 2003. 15 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2021.
  61. ↑ "2004 yerel seçim sonuçları". yerelsecim.com. 26 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  62. 1 2 Çarkoğlu, Ali (20 Ekim 2009). "A New Electoral Victory for the 'Pro-Islamists' or the 'New Centre-Right'? The Justice and Development Party Phenomenon in the July 2007 Parliamentary Elections in Turkey". South European Society and Politics. 12 (4). ss. 501-519. doi:10.1080/13608740701731457 Özgürce erişilebilir.
  63. ↑ "Anayasa değişiklik paketi bugün yayımlandı, referandum süreci başladı". memurlar.net. 16 Haziran 2007. 26 Mart 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2014.
  64. ↑ "Referandumdan "Evet" çıktı". Sabah. 21 Ekim 2007. 3 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2014.
  65. ↑ Koylu, Hilal. "Köşk'e ilk davet eşsiz". Radikal. 16 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015.
  66. ↑ "Başsavcı, AK Partiye kapatma davası açtı". NTV-MSNBC. 13 Mart 2008. 17 Mart 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  67. ↑ "2009 Yerel Seçim Sonuçları". secim.haberler.com. 26 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  68. ↑ "Davos'ta kriz". cnnturk.com. CNN Türk. 29 Ocak 2009. 19 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2021.
  69. ↑ "Dünya basını Davos şokunu böyle duyurdu". Radikal. 30 Ocak 2009. 26 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  70. ↑ "Ahmet Davutoğlu kimdir?". cumhuriyet.com.tr. Cumhuriyet. 29 Ağustos 2014. 16 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2021.
  71. ↑ "İşte 61 hükümet kabine listesi". 6 Temmuz 2011. 26 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  72. ↑ "AK Parti'nin cumhurbaşkanı adayı Recep Tayyip Erdoğan". hurriyet.com.tr. Hürriyet. 1 Temmuz 2014. 28 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  73. ↑ "62. Hükümet kuruldu! İşte yeni kabine ve yeni bakanlar". Türkiye Gazetesi. 28 Ağustos 2014. 26 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Haziran 2015.
  74. ↑ Toksabay, Ece (25 Ağustos 2016). "Turkish opposition leader targeted by Kurdish militants - minister". Reuters. 27 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2024.
  75. ↑ "AK Parti 5. Olağan kongresi tamamlandı". sabah.com.tr. Sabah. 12 Eylül 2015. 22 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2020.
  76. 1 2 "Erdoğan Davutoğlu krizinin geçmişi". Sözcü. 6 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2016.
  77. ↑ "AKP'li kaynaklar: 'Pelikan Dosyası'nın ardındaki isim Nasuhi Güngör". Diken. 6 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2016.
  78. ↑ "'Reis'çiler düğmeye bastı: 'Pelikan Dosyası' adlı blogda 'Hoca' yerden yere vuruldu". Diken.com.tr. 6 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2016.
  79. ↑ "Turkish prime minister quits after rift with Erdogan". Financial Times. 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2016.
  80. ↑ "Ahmet Davutoglu, Turkey's Prime Minister, Is Expected to Be Replaced". The New York Times. 5 Mayıs 2016. 5 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2016.
  81. 1 2 "Davutoğlu, Erdoğan'ı yalanlayıp gitti: Tercih değil, zaruret". Cumhuriyet. 6 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2016.
  82. ↑ "Binali Yıldırım AK Parti'nin 3'üncü genel başkanı oldu". haberturk.com. Haber Türk. 22 Mayıs 2016. 17 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Haziran 2016.
  83. ↑ "Hükümetin ilk hedefi başkanlık yolunda yeni yönetim sistemi". cumhuriyet.com.tr. Cumhuriyet. 24 Mayıs 2016. 20 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Kasım 2016.
  84. ↑ "Binali Yıldırım Yeni Anayasa'yı Gerçekleştirmek İçin Çalışmalara Hemen Başlayacağız -2". haberler.com. 24 Mayıs 2016. 15 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Kasım 2016.
  85. ↑ "Binali Yıldırım'dan muhalefete yeni anayasa çağrısı". cnnturk.com. CNN Türk. 24 Mayıs 2016. 17 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Kasım 2016.
  86. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mart 2021.
  87. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mart 2021.
  88. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mart 2021.
  89. ↑ ""Seçim İttifakı" Kanunu Resmi Gazete'de yayımlandı". Habertürk. 16 Mart 2018. 16 Mart 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2021.
  90. ↑ "İktidarın yüzde 50 artı bir oy paniği". Medyascope. 2 Ekim 2019. 28 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2021.
  91. ↑ "TBMM'nin yeni başkanı Binali Yıldırım". DW Türkçe. 12 Temmuz 2018. 12 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2021.
  92. ↑ "Seçim Sonuçları: Mart 2019 Yerel Seçim Sonuçları". Sözcü. 11 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2022.
  93. ↑ "İstanbul seçimleri iptal edildi!". birgun.net. 11 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2022.
  94. ↑ "Seçim Sonuçları: 23 Haziran 2019 İstanbul Büyükşehir Belediyesi Seçim Sonuçları". Sözcü. 23 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2022.
  95. ↑ "Ali Babacan: Çalışmaları başlatmış bulunmaktayız". BBC News Türkçe. 9 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2024.
  96. ↑ "Babacan'dan Erdoğan'a Sert Eleştiriler". Amerika'nin Sesi | Voice of America - Turkish. 29 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Şubat 2021.
  97. ↑ "Ali Babacan Eski AKP'lilerle Yeni Parti Kuruyor". Amerika'nin Sesi | Voice of America - Turkish. 1 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Şubat 2021.
  98. ↑ "Ali Babacan'ın partisinin kuruluş dilekçesi, İçişleri Bakanlığı'na sunuldu". Cumhuriyet. 10 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Eylül 2021.
  99. ↑ "Ahmet Davutoğlu AK Parti üyeliğinden istifa etti". 18 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ekim 2021.
  100. ↑ "Erdoğan 7. Büyük Olağan Kongresi'nde AK Parti Genel Başkanı seçildi". euronews. 24 Mart 2021. 24 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2021.
  101. ↑ "Erdoğan seçim tarihi için 14 Mayıs'ı işaret etti: 73 yıl sonra bir daha aynı gün". Evrensel. 18 Ocak 2023. 22 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2023.
  102. ↑ "Erdoğan imzayı attı, tarih netleşti: Seçim kararnamesi Resmi Gazete'de". Türkiye Gazetesi. 10 Mart 2023. 20 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2023.
  103. ↑ SELVİ, Abdulkadir. "AK Parti'nin seçim kampanyasında sürprizler var". Hürriyet. 27 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mayıs 2023.
  104. ↑ "Erdogan vows introduction of new constitution in inauguration speech - China.org.cn". china.org.cn. 3 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Haziran 2023.
  105. ↑ "Erdoğan: Sonuçlar irtifa kaybı yaşadığımızı gösteriyor, özeleştirimizi yapacağız". Independent Türkçe. 1 Nisan 2024. 6 Nisan 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2024.
  106. ↑ "Devlet Bahçeli ve DEM Parti'nin tokalaşmasından PKK'nin silah bırakmasına: Gelinen noktanın kronolojisi". Cumhuriyet. 19 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  107. ↑ Özbudun, Ergun (2006). "From Political Islam to Conservative Democracy: The Case of the Justice and Development Party in Turkey". South European Society and Politics (İngilizce). 11 (3-4): 543-557. doi:10.1080/13608740600856561.
  108. ↑ Arat, Yeşim (3 Şubat 2020). "Gender and authoritarian populism in Turkey: the two phases of AKP rule". openDemocracy (İngilizce). 28 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  109. ↑ Esen, Berk; Gümüşçü, Şebnem (2016). "Rising competitive authoritarianism in Turkey". Third World Quarterly (İngilizce). 37 (9): 1581-1606. doi:10.1080/01436597.2015.1135732.
  110. ↑ Esen, Berk; Gümüşçü, Şebnem (2021). "Why did Turkish democracy collapse? A political economy account of AKP's authoritarianism". Party Politics (İngilizce). 27 (6): 1075-1091. doi:10.1177/1354068820923722.
  111. ↑ Baykan, Toygar Sinan; Somer, Murat (29 Ocak 2024). "Erdoğan ve AKP Türkiye Siyasetini Nasıl Domine Etti? "Eşraf Siyaseti"nden "Ulusal Makine Siyaseti"ne". Birikim. 21 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  112. ↑ Aslan, Ali; miş, Nebi. AK Parti’nin 15 Yılı: Siyaset. SET Vakfı İktisadi İşletmesi. ISBN 978-975-2459-62-5.
  113. ↑ Yılmaz, İhsan (2021). "The New Turkey: Erdoganism and the Emergence of the Post-Kemalist State" (İngilizce).
  114. ↑ "Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi'nde hazırlıklar tamamlandı". Anadolu Ajansı. 23 Mart 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
  115. ↑ "Wayback Machine" (PDF). www.ab.gov.tr. 8 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
  116. ↑ https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2010)042-ePDF
  117. ↑ Kanal, Ulusal (20 Mart 2015). "Erdoğan'ın "aldatıldık" açıklamasını kumpas mağdurları değerlendirdi". Ulusal Kanal. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
  118. ↑ "HUDOC - European Court of Human Rights". hudoc.echr.coe.int. 3 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
  119. ↑ "WJP Rule of Law Index". worldjusticeproject.org (İngilizce). 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
  120. ↑ "TBB Başkanı Sağkan: Yargı bağımsızlığı yoksa hukuk güvenliği de yoktur". Türkiye Barolar Birliği. 1 Eylül 2023.
  121. ↑ Yüksel, Emincan. "AK Parti İktidarı Öncesi Türkiye'deki Üniversite Ve Yurtlar". www.dogrulukpayi.com. 12 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  122. ↑ "Ücretsiz ders kitabına 13 yılda yaklaşık 4 milyar lira". Anadolu Ajansı. 27 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  123. ↑ https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/811471PDF
  124. ↑ "Soru ve Cevaplarla 4+4+4 Egitim Sistemi Ne Getiriyor, Neler Olmali". Eğitim-Bir-Sen. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  125. ↑ "Katsayı uygulaması kalktı". Anadolu Ajansı. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  126. ↑ https://egitimreformugirisimi.org/wp-content/uploads/2022/12/EIR2022.pdfPDF
  127. ↑ Bilge, Bilgehan. "Türkiye'nin PISA Karnesi Ne Durumda? | Doğruluk Payı". www.dogrulukpayi.com. 14 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  128. ↑ "ERG EĞİTİM İZLEME RAPORU AÇIKLANDI – Öğretmenim Dergisi". 9 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  129. ↑ Europe, World Health Organization Regional Office for; Policies, European Observatory on Health Systems and; Tatar, Mehtap; Mollahaliloğlu, Salih; Şahin, Bayram; Aydın, Sabahattin; Maresso, Anna; Hernández-Quevedo, Cristina (31 Aralık 2011). "Turkey: health system review" (İngilizce). ISSN 1817-6127. 11 Eylül 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi20 Ocak 2026.
  130. ↑ https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/84821PDF
  131. ↑ https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/48054/0/siy202205042024pdf.pdfPDF
  132. ↑ "Şehir Hastaneleri: Bugüne kadar ne kadar harcama yapıldı, sağlık hizmetlerine etkisi ne oldu?". BBC News Türkçe. 7 Eylül 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  133. ↑ OECD (7 Kasım 2023). "Health at a Glance 2023: OECD Indicators". Health at a Glance (İngilizce). 2023. doi:10.1787/7a7afb35-en. 17 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi20 Ocak 2026.
  134. ↑ "Wayback Machine" (PDF). www.ttb.org.tr. 27 Mart 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  135. ↑ https://www.tuik.gov.tr/media/announcements/yasam_memnuniyeti_arastirmasi.pdfPDF
  136. ↑ https://file.setav.org/Files/Pdf/20130304144535_ak_parti_donemi_turkiye_ekonomisi_web.pdfPDF
  137. ↑ Gazetesi, Dünya (1 Ocak 2026). "Mahfi Eğilmez'den çarpıcı enflasyon tahmini". Dünya Gazetesi. 2 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  138. ↑ https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3446523PDF
  139. ↑ https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3193305PDF
  140. ↑ "Yeni Ekonomi Modeli 1 yaşında: Faiz, enflasyon, Dolar kuru ve dış ticaret açığı nasıl değişti?". euronews. 3 Ekim 2022. 19 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  141. ↑ "2026'da ekonomimizde olası gelişmeler (1)". tepav.org.tr. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  142. ↑ "Türkiye-AB İlişkilerinin Tarihçesi". www.ab.gov.tr. 12 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  143. ↑ "AK Parti AECR'ye üye oldu". Anadolu Ajansı. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  144. ↑ https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/613744PDF
  145. ↑ "Başbakan'ın başdanışmanı 'değerli yalnızlık'ı açıkladı: Yalnız değiliz ama". T24. 13 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ocak 2026.
  146. ↑ Yardımcı, Tansu (2026). "Mavi Vatan Doktrini Bağlamında Türkiye'nin Doğu Akdeniz Enerji Politikaları". Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi. 13 (3): 1-1119 Temmuz 2026.
  147. ↑ "Türkiye ile BAE ilişkileri: İki ülke arasında gerginliğe neden olan sorunlu başlıklar nelerdi?". euronews. 24 Kasım 2021. 22 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  148. ↑ "Türkiye ve Mısır: Doğu Akdeniz'de normalleşme süreci". Anadolu Ajansı. 17 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  149. ↑ "12 Haziran 2011 Genel Seçimleri Seçim Beyannamesi: Türkiye Hazır Hedef 2023" (PDF). Adalet ve Kalkınma Partisi. 2011. 1 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  150. 1 2 "AK Parti, Cumhuriyetin 100. yılı için koyduğu hedefleri tutturdu mu?". euronews. 30 Ekim 2023. 18 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
  151. ↑ "TÜİK Kurumsal". data.tuik.gov.tr. 3 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
  152. ↑ "Türk savunma sanayisi 2023'te ilklere imza attı". Anadolu Ajansı. 14 Mart 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
  153. ↑ "TRDizin". search.trdizin.gov.tr. Erişim tarihi: 3 Ocak 2026.
  154. ↑ Baykan, Toygar Sinan; Somer, Murat (29 Ocak 2024). "Erdoğan ve AKP Türkiye Siyasetini Nasıl Domine Etti? "Eşraf Siyaseti"nden "Ulusal Makine Siyaseti"ne". Birikim. 21 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  155. ↑ "Parti Gelir Gider". akparti.org.tr. 15 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2021.
  156. ↑ Büro, Ankara (13 Mart 2023). "YSK, seçim takvimini açıklayınca siyasi partilere 3 milyar TL daha Hazine yardımı yapılacak". Medyascope. 13 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ekim 2023.
  157. ↑ "AK PARTİ | Merkez Yurutme Kurulu". www.akparti.org.tr. 10 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Haziran 2026.
  158. ↑ "Arşivlenmiş kopya". 26 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2024.
  159. ↑ "Kurucu Üyeler". AK Parti. 28 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  160. ↑ "AK Parti içinde 3 grup çekişiyor: Albayrak, Soylu ve Erdoğan". milligazete.com.tr. Milli Gazete. 10 Temmuz 2019. 11 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ocak 2021.
  161. ↑ "Ak Parti içindeki Pelikancılar kimdir? Yerel seçim sonuçlarına Pelikan itirazı". Gözlem Gazetesi. 2 Nisan 2019. 10 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  162. ↑ "AKP içinde ekip çekişmesi: 'Beratçılar', 'Soylucular' ve 'Bilalciler' olarak bölünen gruplar sıkıntı yaratıyor". t24.com.tr. T24. 3 Aralık 2018. 27 Ocak 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ocak 2021.
  163. ↑ "AK Parti küskünleri kimlerdir? Parti mi kuracaklar?". SuperHaber. 22 Nisan 2019. 22 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ocak 2021.
  164. ↑ "Davutoğluculardan AKP'ye isyan". odatv4.com. oda TV. 27 Nisan 2018. 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ocak 2021.
  165. ↑ "14 Mayıs 2023 seçim sonuçları: AK Parti'nin oyları son 21 yılda nasıl değişti?". euronews. 14 Mayıs 2023. 23 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  166. ↑ "3 Kasım 2002'den bugüne AKP ve Erdoğan'ın 20 yıllık seçim tarihi". Medyascope. 3 Kasım 2022. 22 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  167. ↑ "Cumhur İttifakı bir yaşında: Nasıl başladı, bir yılda neler oldu?". euronews. 21 Şubat 2019. 17 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  168. ↑ Ugur-Cinar, Meral (2023). "Elections and Democracy in Turkey: Reconsidering Competitive Authoritarianism in the Age of Democratic Backsliding". The Political Quarterly (İngilizce). 94 (3): 445-451. doi:10.1111/1467-923X.13309.
  169. ↑ Mumyakmaz, Alper (2025). "31 Mart 2024 Yerel Seçimleri; AK Parti Neden Kaybetti, CHP Neden Kazandı? Sosyolojik Bir Analiz". Türkiye Siyaset Bilimi Dergisi. 8 (2): 115-12719 Temmuz 2026.
  170. ↑ "31 Mart 2024: Türkiye genelinde belediye ve il meclisi seçimlerinde partilerin oy oranları". euronews. 31 Mart 2024. 26 Nisan 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  171. ↑ "Seçmen Kümeleri: AK Parti Seçmenleri". KONDA Araştırma. 4 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  172. ↑ "AK Parti'nin Gençlik Paradoksu: Oy kaybettiren gençler mi?". Yetkin Report. 18 Mayıs 2024. 29 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
Wikimedia Commons'ta Adalet ve Kalkınma Partisi ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Adalet_ve_Kalkınma_Partisi&oldid=37629009" sayfasından alınmıştır