Asia

Asia
Superfícia	44 579 000 km²
Populacion	4 140 336 501
Densitat	87 ab./km²
Païses	49
Lengas principalas	chinés, indi, ordo, japonés
Vilas principalas	Tòquio, Shangai, Mumbai, Manila, Jakarta
Fus orari	UTC+2:00 a UTC+12:00

Asia es lo pus grand e lo pus poblat dei continents terrèstres. Cuerbe una superficia de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la planeta, e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'ocean Artic, a l'èst per l'ocean Pacific, au sud per l'ocean Indian e es ligat a l'oèst au continent europèu. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat geografica, climatica, culturala e umana.

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei tradicions scientifics. Per lei Grècs de l'Antiquitat, designèt premier lei ribas orientalas de la mar Egèa, avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'Euròpa e au nòrd-èst d'Africa. Uei, lei limits convencionaus establisson lei monts Oral, lo flume Oral, la mar Caspiana, Caucàs e la mar Negra coma frontiera occidentala amb Euròpa. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo canau de Suèz. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar Eurasia coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda civilizacion de l'umanitat en Mesopotamia, dins la vau d'Indus e lòng dei ribas dei flumes chinés. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora (indoïsme, bodisme, judaïsme, cristianisme, islam, sikhisme, taoïsme, confucianisme...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'Empèri Mongòl, Pèrsia e China. Demòra uei lo teatre de transformacions economicas e geopoliticas pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'Imalaia, lei plans alluvialas de China ò d'Índia, lei desèrts gelats de Siberia, lei seuvas tropicalas de l'Insulíndia e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de biòmas e d'ecosistèmas que fan dau continent asiatica una dei regions biologicas pus ricas de la planeta.

Geografia fisica

Limits e frontieras dau continent

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la geografia fisica e de la politica. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'oceans ò de mars, la frontiera occidentala d'Asia amb Euròpa es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés Philip Johan von Strahlenberg (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la mar Caspiana, la linha dei montanhas de Caucàs fins a la mar Negra e arriba a la mar Mediterranèa en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e Africa. Pasmens, despuei la construccion dau canau en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau siberian es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'ocean Artic que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'America dau Nòrd per l'estrech de Bering. Durant lei periòdes glaciaris, un istme terrèstre èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'America. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre Asia e Oceania es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la linha de Walace fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'Euròpa e Asia forman un continent unic, dich Eurasia. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la mar Mediterranèa.

Relèus e orografia

Asia es lo continent pus montanhós de la planeta. Son organizacion orografica es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de Pamir. Imalaia, au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de 2 500 km entre lei vaus d'Indus, de Ganges e de Bramapotra. Lei cimas pus autas de la planeta – Everest (8 849 m), K2 (8 611 m), Kangchenjunga (8 586 m) e Lhotse (8 516 m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la monson vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de 4 500 m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. Iran e Anatolia son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de Caucàs que separan la mar Negra e la mar Caspiana. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts (1 200 m). En Asia Centrala, lei monts de Tian Shan s'estendon sus una longor de 2 500 km entre China e Quirguizstan amb una altitud maximala de 7 439 m. Altaï es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre Russia, Cazacstan, Mongolia e China. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei placas indiana e eurasiatica, mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de Ganges e d'Indus dins la peninsula Indiana e lo plan de China Orientau. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son clima, es umide e palunós.

Idrografia

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de catastròfas naturalas grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En China, lo flume Blau (6 380 km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau fluvi Jaune (5 464 km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En Siberia, predomina una triada formada per Ienissei (5 539 km), Òb (5 410 km) e Lena (4 400 km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son Indus (3 180 km), Bramapotra (2 900 km) e Ganges (2 525 km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar Mekong qu'es un flume d'una longor importanta (4 909 km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de biodiversitat.

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo lac Baïkal que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta (1 642 m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la mar Caspiana qu'es una estenduda d'aiga de 371 000 km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre Russia, Cazacstan, Azerbaitjan, Iran e Turcmenistan. Enfin, la mar d'Aral es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la Segonda Guèrra Mondiala, èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats sovieticas de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau coton menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo golf Persic onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'idrocarburs e la mar de China Meridionala qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La mar de Japon, la mar Jauna e la mar d'Arabia son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

Geologia e tectonica

La geologia d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la placa indiana e la placa eurasiatica. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'Imalaia e de Tibet e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau Pròche Orient au Sud-Èst Asiatic.

L'interior dau continent, de la mar Caspiana a l'oèst a Manchoriá a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei pòbles nomadas cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de desèrts fregs coma lo desèrt de Gòbi ò Taklamakan.

Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'Insulíndia son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de mangròvas son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de Sahara presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas.

Ressorsas naturalas

Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'Orient Mejan que concentra lei resèrvas pus importantas de petròli e de gas naturau. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de conflictes importants e lo luòc d'una preséncia militara estatsunidenca permanenta. De son caire, China es lo premier productor mondiau de tèrras raras, un ensemble de metaus indispensables per l'industria electronica modèrna. Enfin, Siberia tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de metaus e de mineraus variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de niquèl de Norilsk. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts.

Clima

En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la classificacion de Köppen.

La monson asiatic

Article detalhat: Monson.

La monson es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'Índia a Japon en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'ocean Indian que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en Kerala, dins la vau de Ganges, en Indochina e en China Meridionala. Ansin, a Cherrapunji, dins lo nòrd-èst d'Índia, lei precipitacions annadieras mejanas passan 11 000 mm.

La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en Sri Lanka e dins lei regions dau sud de la peninsula Indiana en passant au dessüs dau golf de Bengala. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, Corèa e Japon, seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per Imalaia e per l'ocean Pacific.

La regularitat de la monson es vitala per l'agricultura. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de faminas ò de vengudas deis aigas. Lo fenomèn El Niño, que trebola la temperatura de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions.

Lei grands tipes de clima

Lo clima continentau domina leis espacis interiors de l'Asia Centrala e de Siberia. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a Verkhoïansk en Iacotia, onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una taiga densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas.

Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'Anatolia, dins la peninsula Aràbia, sus lo plan Iranian, dins l'Asia Centrala post-sovietica e dins la region chinesa de Xinjiang. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma Riyad e Doha fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras.

Lo clima mediterranèu, caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'Asia Menora, lo Levant e una partida dei litoraus orientaus de la Mediterranèa. Durant l'Antiquitat, aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient.

Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En Insulíndia, fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'Índia fins a Japon en passant per Bangladèsh e China, lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau ris, cereala caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala.

Lei riscs naturaus

Asia si situa dins una zòna de convergéncia tectonica e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de catastròfas naturalas grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei ciclòns tropicaus menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre Oman e Japon. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo ciclòn Bhola en 1970 que tuèt benlèu 500 000 personas en Bangladèsh.

Lei tèrratrems e leis erupcions volcanicas pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la cencha de Fuòc. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau mont Tambora, se debanèt en Indonesia en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau tsunami. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de Sumatra entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'Indonesia, de Sri Lanka, d'Índia, de Tailàndia e mai de Somalia (227 000 mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la catastròfa nucleara de Fukushima.

Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de Bangladèsh, d'Índia, de China e de Vietnam son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma Siberia onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de restancas de glaç.

Annèxas