close
Naar inhoud springen

Two-spirit

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Een two-spirit-deelnemer aan een Pride-evenement in San Francisco in 2016
Contingent van de Two Spirit Society of Denver tijdens een Pride-evenement in Denver in 2011
Two-spirit-stand op Bemidji Pride 2025, Bemidji (Minnesota)
De two-spirit-pridevlag[1]

Two-spirit of two spirit (2S) (Frans: bispiritualité of être aux deux esprits (2E); Ojibwe: niizh manidoowag), vrij vertaald "van twee geesten", is een overkoepelende term voor inheemse Noord-Amerikanen (indianen) die binnen hun gemeenschappen een traditionele derde geslacht- of andere gendervariante sociale rol vervullen.[2][3][4][5]

De overheid van Canada gebruikt officieel 2SLGBTQI+ als alternatief voor het gevestigde acroniem LGBTQI+. In Franstalig Canada wordt officieel 2ELGBTQI+ gebruikt.[6]

Two-spirit als term en concept wordt niet algemeen gebruikt of geaccepteerd binnen de oorspronkelijke bevolking van Noord-Amerika. Inheemse culturen die traditionele rollen kennen voor gender-nonconforme personen hebben benamingen in hun eigen inheemse talen voor deze personen en de rollen die zij in hun gemeenschappen vervullen. De gender-nonconforme ceremoniële rollen die traditioneel werden belichaamd door sommige inheemse bewoners van Noord-Amerika en die onder hedendaagse two-spirit-personen kunnen vallen, variëren sterk, zelfs onder de inheemse individuen of culturen die de term gebruiken. Niet al deze culturen hebben historisch gezien rollen gehad voor gender-varianten, en onder degenen die dat wel hebben, zijn de gender- of seksualiteitscategorieën van geen enkele inheemse cultuur van toepassing op alle inheemse personen.[7][8]

De term two-spirit werd in 1990 geïntroduceerd om inheemse opvattingen over gender en seksualiteit te onderscheiden van die van niet-inheemse lesbiennes en homoseksuelen[9] en om de aanstootgevende benaming berdache te vervangen, een term die destijds nog wijdverbreid was.[8] De term two-spirit is echter sinds de invoering controversieel geweest[10][8][11][12] Vroege gebruikers van de term benadrukten dat een two-spirit-identiteit geen betekenis heeft buiten een inheems cultureel kader[3][4][13] en dat het gebruik van de term door niet-inheemsen kan worden gezien als een vorm van culturele toe-eigening.[14]

Een alternatieve term die door sommigen gebruikt wordt is indigiqueer, een samentrekking van indigenous (inheems) en queer. Deze term vermijdt het volgens sommigen binaire karakter van two-spirit.

Oorsprong

[bewerken | brontekst bewerken]

Het neologisme two-spirit werd ontwikkeld tijdens een reeks van vijf conferenties, culminerend in de Third Annual Inter-tribal Native American, First Nations, Gay and Lesbian American Conference, die werd gehouden in Winnipeg in 1990.[10][15] De term wordt doorgaans toegeschreven aan meerdere deelnemers aan deze bijeenkomsten. De term werd eerst in het Engels ontwikkeld en voorgesteld. Vervolgens werd de Ojibwe-vertaling niizh manidoowag gemaakt als eerbetoon aan de inheemse volken op wier grondgebied de conferentie plaatsvond.[7]

Zowel de Engelstalige als de Ojibwe-term werd tijdens de conferentie van 1990 gemunt en komen niet voor in historische bronnen. Two-spirit, in het Engels of vertaald in een andere taal, is een algemene term voor een breder publiek en is niet bedoeld om de traditionele termen of concepten die reeds in gebruik zijn binnen inheemse culturen te vervangen.

De term two spirit wordt sinds 1990 primair toegeschreven aan Albert McLeod (lid van de Nisichawayasihk Cree Nation), die ook de inbreng erkent van degenen die deelnamen aan de reeks van vijf conferenties die culmineerden in de discussies tijdens de Third Annual Inter-tribal Native American, First Nations, Gay and Lesbian American Conference in 1990.[16] In 2021 meldde Myra Laramee (lid van de Fisher River Cree Nation) dat zij de term tijdens de bijeenkomst van 1990 voorstelde nadat de uitdrukking haar in een droom was ingegeven.[17]

Journalist Mary Annette Pember (lid van de Red Cliff Ojibwe) merkte op dat "niet-inheemse antropoloog Will Roscoe veel van de publieke erkenning krijgt voor het munten van de term two spirit. Volgens Kristopher Kohl Miner van de Ho-Chunk Nation hebben echter inheemse personen zoals antropoloog Wesley Thomas van de Dineh- of Navajo-stam eveneens bijgedragen aan de totstandkoming. (Thomas is hoogleraar aan de School of Dine and Law Studies.)"[8] Roscoe, evenals zijn niet-inheemse mentor Harry Hay, was betrokken bij de homoseksuele hippiegroep Radical Faeries,[18] een niet-inheemse gemeenschap die inheemse spiritualiteit imiteerde en zich bezighield met andere vormen van culturele toe-eigening.[19]

Gebruik

[bewerken | brontekst bewerken]

In de beginperiode werd de term two spirit vooral gebruikt als een bewuste daad om zich te onderscheiden van en afstand te nemen van niet-inheemse homoseksuelen en lesbiennes,[9] evenals van niet-inheemse Engelstalige terminologie zoals gay, lesbian en transgender. Bijzonder aanstootgevend was de term berdache,[8][9] die eerder de voorkeursbenaming was onder niet-inheemse antropologen om te verwijzen naar inheemse personen die niet voldeden aan standaard Europees-Amerikaanse genderrollen. Berdache, wat "passieve partner bij sodomie, jongensprostitué" betekent, is altijd beledigend geweest voor inheemse volken.[7] Journalist Mary Annette Pember (lid van de Red Cliff Ojibwe) en anderen hebben geschreven dat deelnemers aan de conferentie gemotiveerd waren door de wens een nieuwe term te creëren die de plaats kon innemen van de verouderde en beledigende antropologische term.[7][8][11][12]

Two-spirited-vrouw Michelle Cameron (lid van de Cheslatta Carrier Nation) schreef: "De term two-spirit is dus een specifiek inheemse term van verzet tegen kolonisatie en niet overdraagbaar op andere culturen. Er zijn verschillende onderliggende redenen voor de wens van two-spirited inheemse personen om zich te distantiëren van de dominante queer-gemeenschap."[20] De Duitse antropologe Sabine Lang schreef dat voor inheemse personen seksuele oriëntatie of genderidentiteit ondergeschikt is aan hun etnische identiteit: "De kern van hedendaagse two-spirit-identiteiten is etniciteit, een bewustzijn van het feit Native American te zijn, in tegenstelling tot wit zijn of lid te zijn van een andere etnische groep."[9]

Hoewel de term aanvankelijk was gericht op ceremoniële en sociale rollen binnen de inheemse gemeenschap, heeft het voor sommigen een vergelijkbaar gebruik gekregen als de termen queer (herwonnen betekenis) of lgbtq/lhbtq als panindiaanse, overkoepelende term voor lesbische, homoseksuele, biseksuele en transgender inheemse personen in Noord-Amerika.[7]

Kritiek

[bewerken | brontekst bewerken]

Kritiek op “two-spirit” richt zich op de westerse oorsprong, interpretaties en invloed van de term, het gebrek aan nadruk op inheemse culturele tradities en het potentieel om tribale tradities ononderscheidbaar te maken of zelfs volledig te laten verdwijnen.[7][10]

Two-spirit als neologisme

[bewerken | brontekst bewerken]

De termen die worden gebruikt door stammen die rollen kennen voor gender-varianten, zowel hedendaagse als historische termen, vertalen zich niet naar enige vorm van two spirit, en ook de Ojibwe-vorm niizh manidoowag is modern – een vertaling uit het Engels die in 1990 werd gekozen, nadat de term in het Engels was gemunt.[7] In werkelijkheid hebben sommige inheemse gemeenschappen of stammen hun eigen specifieke termen voor derde-gender- of niet-binaire genderrollen.[21]

Met alleen al 574 door de federale overheid erkende stammen in de Verenigde Staten, stellen sommige critici dat het gebruik van de term two-spirit het risico inhoudt traditionele termen te wissen die specifiek zijn voor verschillende, unieke gemeenschappen, die reeds hun eigen terminologie hebben voor deze personen in hun inheemse talen (indien aanwezig).[7][10] Aangezien personen die historisch als gender-variant werden aangemerkt vaak worden genoemd in de context van het vervullen van spirituele, ceremoniële rollen, kan het gebruik van de term two spirit – die mogelijk niets met die overtuigingen en ceremonies te maken heeft – leiden tot een ontkoppeling en het vergeten van de daadwerkelijke culturele overtuigingen en ceremonies.[8][7]

Tijdens de reeks conferenties waar de term geleidelijk werd aangenomen (1990 was de derde van vijf)[10] uitten sommige inheemse aanwezigen[10] hun bezorgdheid dat reservaatsgemeenschappen het idee van two-spirit zouden verwerpen en de term nooit zouden overnemen.[10]

Anderen zien de term two-spirit als een capitulatie voor verstedelijking en cultuurverlies dat, hoewel aanvankelijk bedoeld om mensen te helpen opnieuw verbinding te maken met de spirituele dimensie van deze rollen, niet uitpakte zoals bedoeld. In 2009 schreef Kylan Mattias de Vries in de Encyclopedia of Gender and Society:

With the urbanization and assimilation of Native peoples, individuals began utilizing Western terms, concepts, and identities, such as gay, lesbian, transgender, and intersex. These terms separated Native cultural identity from sexuality and gender identity, furthering a disconnect felt by many Native American/First Nations peoples in negotiating the boundaries of life between two worlds (Native and non-Native/Western). The term two-spirited was created to reconnect one's gender or sexual identity with her or his Native identity and culture. ... Some Native Americans/First Nations people that hold to more traditional religious and cultural values view two-spirit as a cultural and social term, rather than one with any religious or spiritual meaning. ... Since historically, many "berdache/two-spirit" individuals held religious or spiritual roles, the term two spirit creates a disconnection from the past. The terms used by other tribes currently and historically do not translate directly into the English form of two spirit or the Ojibwe form of niizh manidoowag.[7]

Vrij vertaald: "Met de verstedelijking en assimilatie van inheemse volken begonnen individuen westerse termen, concepten en identiteiten te gebruiken, zoals homoseksueel, lesbisch, transgender en intersekse. Deze termen scheidden de inheemse culturele identiteit van seksualiteit en genderidentiteit, waardoor een kloof werd versterkt die door veel Native American/First Nations-personen werd gevoeld bij het onderhandelen over de grenzen van het leven tussen twee werelden (inheems en niet-inheems/westers). De term two-spirited werd gecreëerd om iemands gender- of seksuele identiteit opnieuw te verbinden met zijn of haar inheemse identiteit en cultuur. ... Sommige inheemse personen die vasthouden aan meer traditionele religieuze en culturele waarden beschouwen two-spirit als een culturele en sociale term, in plaats van een term met religieuze of spirituele betekenis. ... Aangezien historisch gezien veel berdache/two-spirit-personen religieuze of spirituele rollen vervulden, creëert de term two spirit een ontkoppeling met het verleden. De termen die door andere stammen heden en historisch worden gebruikt vertalen zich niet rechtstreeks naar de Engelse vorm van two spirit of de Ojibwe-vorm niizh manidoowag."

Kritiek op het binaire karakter

[bewerken | brontekst bewerken]

Het binaire karakter van two-spirit, of het idee twee geesten in één lichaam te hebben, is geen thema dat voorkomt in de traditionele genderrollen van inheemse personen, en bezorgdheid over deze misrepresentatie is geuit sinds de conferentie van 1990 waar de term werd aangenomen.[10][22][7] Traditionele inheemsen die naar het concept werden gevraagd, verwierpen de “westerse” implicaties van het genderbinaire systeem in de term two spirit, zoals de suggestie dat inheemse personen geloven dat deze individuen "zowel mannelijk als vrouwelijk" zijn.[7]

Schrijvend over mogelijke misinterpretaties door Engelstaligen die binaire genderopvattingen hanteren, stelt Kylan Mattias de Vries in Encyclopedia of Gender and Society: Volume 2 (2009), een academisch handboek:

It implies that the individual is both male and female and that these aspects are intertwined within them. The term moves away from traditional Native American/First Nations cultural identities and meanings of sexuality and gender variance. It does not take into account the terms and meanings from individual nations and tribes. ... Although two-spirit implies to some a spiritual nature, that one holds the spirit of two, both male and female, traditional Native Americans/First Nations peoples view this as a Western concept.[7]

Vrij vertaald: "Het impliceert dat het individu zowel mannelijk als vrouwelijk is en dat deze aspecten in hen verweven zijn. De term wijkt af van traditionele inheemse culturele identiteiten en betekenissen van seksualiteit en gendervariatie. Hij houdt geen rekening met de termen en betekenissen van afzonderlijke naties en stammen. ... Hoewel two-spirit voor sommigen een spirituele aard impliceert, dat men de geest van twee bezit, zowel mannelijk als vrouwelijk, beschouwen traditionele inheemsen dit als een westers concept."

Traditionele inheemse rollen en termen

[bewerken | brontekst bewerken]

Hoewel sommigen de term two-spirit nuttig vinden voor intertribale uitwisseling, "heeft het concept en het woord two-spirit geen traditionele culturele betekenis".[7] Niet alle stammen hebben ceremoniële rollen voor deze personen, en de stammen die wel dergelijke ceremoniële rollen hebben, gebruiken doorgaans benamingen in hun eigen talen.[23][11]

Met meer dan 500 nog bestaande indiaanse culturen, kunnen opvattingen over sekse en gender sterk uiteenlopen.[7] Zelfs met moderne panindiaanse termen als two-spirit en de vorming van een moderne panindiaanse gemeenschap rond deze benaming, zullen niet alle culturen gender-nonconforme leden van hun gemeenschap een dergelijke overkoepelende term verwelkomen ter vervanging van termen die reeds binnen hun cultuur in gebruik zijn.[8][7] Daarnaast ondersteunen niet alle hedendaagse inheemse gemeenschappen hun gender-variante en niet-heteroseksuele leden. In dergelijke gemeenschappen hebben personen die aansluiting zoeken bij een two-spirit-gemeenschap soms te maken gekregen met onderdrukking en afwijzing.[13][8] Hoewel bestaande terminologie in veel naties wijst op een historische erkenning van uiteenlopende seksuele oriëntaties en genderuitdrukkingen, hebben leden van sommige van deze naties ook verklaard dat, hoewel variatie werd geaccepteerd, er nooit afzonderlijke of duidelijk afgebakende rollen voor deze leden van de gemeenschap bestonden.[13][8] Binnen inheemse gemeenschappen die traditioneel wel rollen kennen voor two-spirit-personen, worden specifieke termen in hun eigen taal gebruikt voor de sociale en spirituele rollen die deze personen vervullen.[8][7][24]

Traditionele termen per taal of natie

[bewerken | brontekst bewerken]

De onderstaande lijst is niet compleet.

Taal Term Letterlijke vertaling Beschrijving
Aleoetisch tayagigux' "Vrouw getransformeerd tot een man"[4]
ayagigux' "Man getransformeerd tot een vrouw"[4]
Blackfoot ninauh-oskitsi-pahpyaki "Mannelijk-hartige-vrouw" Deze term heeft een breed scala aan betekenissen, variërend van vrouwen die mannenrollen vervulden, zich als mannen kleedden, vrouwelijke partners hadden, of deelnamen aan activiteiten zoals oorlogvoering.[25]
ááwowáakii "Een mannelijke homoseksueel"[26]
a'yai-kik-ahsi "Gedraagt zich als een vrouw" Er bestaan historische verslagen van personen die homoseksuele relaties aangingen, of die als man werden geboren maar hun leven als vrouw leefden, mogelijk om religieuze of sociale redenen. Deze personen werden op uiteenlopende wijze gezien: van vereerde spirituele leiders, dappere krijgers en ambachtslieden tot mikpunt van spot.[27]
Cheyenne heemaneh Een persoon met een kruisgender- of derdegenderrol, doorgaans iemand met een mannelijk lichaam die de rollen en taken van een vrouw op zich neemt.[28] Heemaneh hadden gespecialiseerde rollen binnen de Cheyenne-samenleving, waaronder het voorgaan tijdens de Scalp Dance, het organiseren van huwelijken, optreden als boodschappers tussen geliefden en het begeleiden van mannen ten oorlog.[29]
Cree ᐃᐢᑵᐤ ᑲ ᓇᐯᐘᔭᐟ "Een vrouw die zich als een man kleedt"[13]
ᓇᐯᐤ ᐃᐢᑵᐏᓭᐦᐅᐟ "Een man die zich als een vrouw kleedt"[13]
ᐄᓇᐦᐲᑲᓱᐦᐟ "Een vrouw die gekleed/leeft/geaccepteerd wordt als man" of "iemand die met iedereen vecht om te bewijzen dat die de sterkste is"[13]
ᐊᔭᐦᑵᐤ "Een man die gekleed/leeft/geaccepteerd wordt als vrouw" Mogelijk geen respectvolle term. Anderen hebben gesuggereerd dat het een aanduiding van een derde gender betreft, toegepast op zowel personen met een mannelijk als met een vrouwelijk lichaam.[13]
ᓈᐯᐦᑳᐣ "Iemand die handelt/leeft als een man"[13]
ᐃᐢᑵᐦᑳᐣ "Iemand die handelt/leeft als een vrouw"[13]
Crow batée Een woord dat zowel transgender vrouwen als homoseksuele mannen beschrijft.[30]
Lakota wíŋkte "wil zijn als een vrouw" Personen met een mannelijk lichaam die in sommige gevallen de kleding, werkzaamheden en manieren hebben aangenomen die in de Lakota-cultuur doorgaans als vrouwelijk worden beschouwd. In de hedendaagse Lakota-cultuur wordt de term meestal geassocieerd met homoseksualiteit. Zowel historisch als in de moderne tijd zijn winkte doorgaans homoseksueel.[31]

De meeste historische verslagen, met name die van andere Lakota, beschouwen winkte als gewone leden van de gemeenschap, niet gemarginaliseerd vanwege hun status en niet als uitzonderlijk gezien. Andere geschriften, doorgaans historische verslagen van antropologen, beschouwen winkte als heilig, met een liminale rol als derde gender en met ceremoniële taken die niet door mannen of vrouwen kunnen worden vervuld.[31] In hedendaagse Lakota-gemeenschappen lopen de opvattingen over winkte uiteen van accepterend tot homofoob.[31][32]

Navajo nádleehi of nádleeh "Iemand die getransformeerd wordt" of "iemand die verandert"[33] In de traditionele Navajo-cultuur zijn nádleeh personen met een mannelijk lichaam die door leden van hun gemeenschap worden omschreven als een "verwijfd man" of als "half vrouw, half man".[2] Een documentaire uit 2009 over de moord op de nádleeh Fred Martinez, getiteld Two Spirits, droeg bij aan meer bekendheid van deze termen en culturen.[2] Er is een Navajo-genderspectrum beschreven dat uit vier genders bestaat: vrouwelijke vrouw, mannelijke vrouw, vrouwelijke man en mannelijke man.[2]
Ojibwe ininiikaazo "Vrouwen die functioneerden als mannen" of "iemand die ernaar streeft als een man te zijn"[34] Volgens academicus Anton Treuer waren sekse, gender en werk in de Ojibwe-cultuur vaak met elkaar verbonden, maar werd variatie geaccepteerd. Ikwekaazo (mannen die als vrouwen functioneerden) en ininiikaazo (vrouwen die als mannen functioneerden) leefden en werkten overeenkomstig hun gender, niet hun sekse, en konden partners van hetzelfde geslacht hebben. Zowel ikwekaazo als ininiikaazo werden als spiritueel sterk beschouwd en ceremonieel geëerd.[34]
ikwekaazo "Mannen die ervoor kozen als vrouwen te functioneren" / "iemand die ernaar streeft als een vrouw te zijn."[34]
agokwe of agokwa "man-vrouw" Bij geboorte mannelijk toegewezen. Het Ojibwe-woord agokwa werd gebruikt door John Tanner om de gender-nonconforme Ojibwe-krijger Ozaawindib (fl. 1797–1832) te beschrijven.[4]
Okitcitakwe "vrouwelijke krijger" Bij geboorte vrouwelijk toegewezen.[4]
Warau tida wena "gedraaide vrouwen"[35]
Zuni lhamana Mannen die soms ook de sociale en ceremoniële rollen op zich nemen die in hun cultuur door vrouwen worden vervuld. Verslagen uit de 19e eeuw vermelden dat lhamana, hoewel gekleed in "vrouwelijke kleding", vaak werden ingehuurd voor werk dat "kracht en uithoudingsvermogen" vereiste,[36] terwijl zij tevens uitblonken in traditionele ambachten zoals pottenbakken en weven.[37] Een bekende lhamana was We'wha (1849–1896), die gedurende verschillende perioden in diens leven zowel traditionele vrouwelijke als mannelijke sociale en ceremoniële rollen vervulde, en een gerespecteerd gemeenschapsleider en cultureel ambassadeur was.[38][39]

Verwante rollen

[bewerken | brontekst bewerken]

Vergelijkbare gender-nonconforme rollen bij niet-indiaanse inheemse volkeren zijn māhū bij de Hawaïanen en op Tahiti, ᓯᐱᓂᖅ (sipiniq) bij de Inuit en koekchuch bij de Itelmenen in Siberië.

Culturele en maatschappelijke kwesties

[bewerken | brontekst bewerken]

Definitie en rol in gemeenschappen

[bewerken | brontekst bewerken]

Hoewel two-spirit veel meer erkenning en populariteit heeft gekregen dan de traditionele termen in inheemse talen, is de term niet algemeen geaccepteerd. Terwijl het gebruik van two-spirit ter vervanging van de beledigende term berdache voortgang vond, met name in academische context, heeft het woord soms cultureel-specifieke termen en de bijbehorende inheemse kennis vervangen, wat heeft geleid tot kritiek op het potentieel ervan om cultuur te verwateren of uit te wissen.[10] In de Encyclopedia of Gender and Society: Volume 2 (2009), een academisch lesboek, stelt Kylan Mattias de Vries: "Naties en stammen gebruikten verschillende woorden om verschillende genders, seksen en seksualiteiten te beschrijven. Velen hadden afzonderlijke woorden voor de westerse constructies van homo's, lesbiennes, biseksuelen, intersekse personen, travestieten, transgenders, gender-variërende personen of 'veranderenden', derde genders (mannen die als vrouwen leven) en vierde genders (vrouwen die als mannen leven). Zelfs deze categorieën zijn beperkend, omdat zij gebaseerd zijn op westerse taal en ideeën die geworteld zijn in een dichotome relatie tussen gender, sekse en seksualiteit. Deze taalbarrière beperkt ons begrip van de traditionele rollen binnen inheemse culturen."[7]

Mannelijk geboren two-spirit-personen kunnen, ongeacht hun genderidentificatie, deelnemen aan oorlog en toegang hebben tot mannelijke activiteiten zoals uitsluitend voor mannen bestemde zweethutceremonies.[40] Zij kunnen echter ook “vrouwelijke” activiteiten op zich nemen, zoals koken en andere huishoudelijke verantwoordelijkheden.[41] Volgens Lang hebben vrouwelijk geboren two-spirit personen doorgaans uitsluitend seksuele relaties of huwelijken met vrouwen.[42]

Voor First Nations-personen wier leven is beïnvloed door het schoolsysteem in Canada, en andere inheemse gemeenschappen die ernstige culturele schade hebben ondervonden door kolonisatie, kunnen de specifieke tradities binnen hun gemeenschappen die nu als two-spirit zouden worden beschouwd, ernstig beschadigd, gefragmenteerd of zelfs verloren zijn gegaan.[20] Hoewel niet alle gemeenschappen dergelijke tradities hadden, kunnen er in gemeenschappen die dat wel hadden, uitdagingen bestaan bij het herleven van oudere tradities en het overwinnen van aangeleerde homofobie of andere vooroordelen die met de kolonisatie zijn geïntroduceerd.[20]

Toegekende titel en protocollen

[bewerken | brontekst bewerken]

Traditionele inheemse culturen die ceremoniële rollen kennen voor gender-variërende leden van hun gemeenschappen kunnen vereisen dat deze personen door stamoudsten worden erkend en in deze rol worden aangesteld.[3] In deze culturen is een traditionele ceremoniële of sociale derde-genderrol een toegekende titel die niet door de persoon zelf kan worden gekozen. Voor deze gemeenschappen verschilt two-spirit van het gangbare westerse gebruik van etiketten voor seksuele of genderidentiteit, omdat het een heilige, spirituele en ceremoniële rol betreft die uitsluitend wordt erkend en bevestigd door stamoudsten van de inheemse ceremoniële gemeenschap van die two-spirit-persoon.[3] In deze stammen hebben two-spirit-personen specifieke taken, en de two-spirit-titel wordt niet toegekend tenzij de persoon deze ceremoniële taken vervult.[2]

In een interview met The New York Times in 2006 zei Joey Criddle, die identificeert als Jicarilla Apache, dat two-spirit niet uitwisselbaar is met LGBT Native American of gay Indian: "De ouderen zullen je het verschil vertellen tussen een gay Indian en een two-spirit." Hij benadrukt dat homo en inheems zijn iemand nog geen two-spirit maakt, omdat dit ook deelname aan stamceremonies vereist.[3]

Culturele toe-eigening

[bewerken | brontekst bewerken]

De toenemende zichtbaarheid van het two-spirit-idee in de bredere cultuur wordt zowel als versterkend ervaren als met enkele ongewenste gevolgen, zoals de verspreiding van misinformatie over de culturen van inheemse volken, het vervangen van cultureel-specifieke kennis en tradities door panindianisme, en culturele toe-eigening van inheemse identiteiten en ceremoniële praktijken door niet-inheemsen die niet begrijpen dat inheemse gemeenschappen two-spirit beschouwen als een specifiek inheemse culturele identiteit, niet als een identiteit die door niet-inheemsen kan worden overgenomen.[8][20]

These sort of simplified black-and-white depictions of Native culture and history perpetuate indiscriminate appropriation of Native peoples. Although the current new meme or legend surrounding the term two spirit is certainly laudable for helping LGBTQ people create their own more empowering terminology to describe themselves, it carries some questionable baggage. My concern is not so much over the use of the words but over the social meme they have generated that has morphed into a cocktail of historical revisionism, wishful thinking, good intentions, and a soupçon of white, entitled appropriation.[8]

Vrij vertaald: "Dit soort vereenvoudigde zwart-witvoorstellingen van inheemse cultuur en geschiedenis bestendigen ongerichte toe-eigening van inheemse volken. Hoewel de huidige nieuwe meme of legende rond de term two spirit zeker lovenswaardig is omdat zij lgbtq-mensen helpt hun eigen, meer bekrachtigende terminologie te creëren om zichzelf te beschrijven, draagt zij ook enige twijfelachtige bagage met zich mee. Mijn zorg betreft niet zozeer het gebruik van de woorden, maar de sociale meme die zij hebben voortgebracht en die is gemuteerd tot een cocktail van historische revisionisme, wensdenken, goede bedoelingen en een vleugje witte, bevoordeelde toe-eigening."

Two-spirit does not acknowledge either the traditional acceptance or the nonacceptance of individuals in various nations and tribes. The idea of gender and sexuality variance being universally accepted among Native American/First Nations peoples has become romanticized. Accordingly, the change from berdache to two-spirit is most accurately understood as a non-Native idealization of the social acceptance of gender variance, idealizing a romanticized acceptance of gender variance.[7]

Vrij vertaald: "Two-spirit erkent noch de traditionele acceptatie noch de niet-acceptatie van individuen in verschillende naties en stammen. Het idee dat gender- en seksuele variatie universeel werd geaccepteerd onder inheemse volken is geromantiseerd. Daarom kan de verandering van berdache naar two-spirit het best worden begrepen als een niet-inheemse idealisering van de sociale acceptatie van gendervariatie, waarbij een geromantiseerde acceptatie van gendervariatie wordt geïdealiseerd."

Wanneer inheemse personen uit gemeenschappen die minder accepterend zijn ten aanzien van two-spirits echter gemeenschap zoeken binnen niet-inheemse lgtbq-gemeenschappen, heeft de neiging van niet-inheemsen om te tokeniseren en toe te eigenen soms geleid tot verdeeldheid in plaats van eenheid, waarbij two-spirit-personen het gevoel kregen slechts een extra toegevoegde letter te zijn in plaats van volledig te worden opgenomen. Cameron schreef:[20]

The term two-spirited was chosen to emphasize our difference in our experiences of multiple, interlocking oppressions as queer Aboriginal people. When non-Aboriginal people decide to "take up" the term two-spirit, it detracts from its original meaning and diffuses its power as a label of resistance for Aboriginal people. Already there is so much of First Nations culture that has been exploited and appropriated in this country; must our terms of resistance also be targeted for mainstream appropriation and consumption? Two-spirited is a reclaimed term designed by Aboriginals to define our unique cultural context, histories, and legacy. When people do not see the harm in "sharing" the term, they are missing the point and refusing to recognize that by appropriating the term they will inevitably alter its cultural context.

Vrij vertaald: "De term two-spirited werd gekozen om ons verschil te benadrukken in onze ervaringen van meervoudige, elkaar overlappende onderdrukkingen als queer en inheemse personen. Wanneer niet-inheemse personen besluiten de term two-spirit 'over te nemen', doet dit afbreuk aan de oorspronkelijke betekenis en verspreidt het de kracht ervan als label van verzet voor inheemse personen. Er is in dit land al zoveel van First Nations-cultuur uitgebuit en toegeëigend; moeten ook onze termen van verzet het doelwit worden van mainstream toe-eigening en consumptie? Two-spirited is een herwonnen term, ontworpen door inheemsen om hun unieke culturele context, geschiedenissen en erfenis te definiëren. Wanneer mensen de schade niet inzien van het 'delen' van de term, missen zij het punt en weigeren zij te erkennen dat door de term toe te eigenen zij onvermijdelijk de culturele context ervan zullen veranderen."

Academisch gebruik en debat

[bewerken | brontekst bewerken]

Binnen de academische wereld bestaat sinds 2010 of eerder een beweging om "de analyse van de kolonisten te queeren" en een two-spirit-kritiek te ontwikkelen binnen het bredere veld van queer studies.[8] Veel van deze academische analyse en publicatie is echter niet gebaseerd op traditionele inheemse kennis, maar op de meer gangbare, niet-inheemse perspectieven van bredere lgbtq-gemeenschappen, waardoor veel van dezelfde culturele misverstanden voorkomen als in de verouderde geschriften van niet-inheemse antropologen en "ontdekkingsreizigers".[8][43]

Schrijvend in maart 1998 om collega's en vakgenoten binnen de antropologie te adviseren over het nauwkeurige en respectvolle gebruik van taal met betrekking tot inheemse onderwerpen in antropologisch onderzoek en archeologische projecten, beschreef Alice Beck Kehoe, een niet-inheemse hoogleraar emeritus aan Marquette University die de jaarlijkse Inter-tribale Native American, First Nations, Gay and Lesbian American Conferences bijwoonde, haar observaties van de discussies die tijdens de conferentie van 1990 resulteerden in de term two-spirit: "Op de conferenties die het boek Two-Spirited People voortbrachten, hoorde ik verschillende First Nations-mensen zichzelf beschrijven als zeer sterk eenheidsgedreven, noch 'mannelijk' noch 'vrouwelijk', laat staan een paar in één lichaam. Evenmin rapporteerden zij een aanname van dualiteit binnen één lichaam als een gangbaar concept binnen reservaatsgemeenschappen; eerder vertrouwden mensen mij hun ontzetting toe over de westerse neiging tot dichotomieën. Buiten Indo-Europese taalgemeenschappen zou 'gender' niet relevant zijn voor de sociale personen die worden aangeduid met 'mannen' en 'vrouwen', en zou 'derde gender' waarschijnlijk betekenisloos zijn. Het onsmakelijke woord berdache moet zeker worden afgeschaft (Jacobs et al. 1997:3–5), maar het stedelijk-Amerikaanse neologisme two-spirit kan misleidend zijn."

Zij waarschuwde ertegen om moderne overkoepelende identiteitstermen zoals two-spirit te gebruiken binnen wetenschappelijk onderzoek, omdat zij te algemeen zijn en voortkomen uit moderne contexten waar hun historische onderwerpen niet uit afkomstig zijn. Bovendien raadt zij af om inheemse en two-spirit-gender- en seksuele identiteiten onder het "Indo-Europese label 'derde gender'" te scharen. In de academische wereld "verhult één trefwoord de diversiteit die in menselijke samenlevingen is ontstaan en de vloeibaarheid die in veel inheemse culturen wordt geconceptualiseerd." Zij concludeert dat de beste handelwijze voor antropologen bij het ontwikkelen van terminologie rond historische inheemse voorwerpen, overblijfselen of samenlevingen blijft om inheemse experts te raadplegen "of woordenboeken te raadplegen voor de eigen termen van het volk voor de sociale personae 'man', 'vrouw' en welke aanvullende personae ook worden erkend."[10]

Two-spirit-verenigingen

[bewerken | brontekst bewerken]
Contingent van de Bay Area American Indian Two-Spirits tijdens een Pride-evenement in San Francisco in 2014

Er bestaat een reeks verenigingen in Canada en de Verenigde Staten voor mensen die identificeren als two-spirit. Tot de doelstellingen van deze verenigingen behoren groepsondersteuning, voorlichting, activisme en het behouden en doen herleven van hun inheemse culturele tradities.[44][45]

Enkele two-spirit-verenigingen zijn 2Spirits of Toronto in Toronto; de Wabanaki Two Spirit Alliance in Nova Scotia; de Bay Area American Indian Two-Spirits (opgericht 1998) in San Francisco;[46] Central Oklahoma Two Spirit Natives in Oklahoma City; de East Coast Two Spirit Society en de NorthEast Two-Spirit Society in New York; Idaho Two-Spirit Society; de Eastern Woodland/Indiana Two-Spirit Society in Bloomington (Indiana); Minnesota Two Spirits; de Montana Two-Spirit Society in Browning (Montana); de Northwest Two-Spirit Society in Seattle; de Ohio Valley Two Spirit Society van Ohio, Indiana, Kentucky en zuidelijk Illinois;[47][48] de Portland Two Spirit Society (opgericht mei 2012) in Portland;[49] de Regina Two-Spirited Society in Regina; de Texas Two Spirit Society in Dallas; de Tulsa Two-Spirit Society in Tulsa (Oklahoma); de Two-Spirit Society of Denver in Denver; en de Wichita Two-Spirit Society in Wichita (Kansas).[45][50][51][52]

Historische en antropologische verslagen

[bewerken | brontekst bewerken]
Tekening van de niet-inheemse kunstenaar George Catlin (1796–1872) tijdens zijn verblijf op de Great Plains bij de Sac and Fox Nation. Catlin beeldde een groep mannelijke krijgers af die dansen rond een persoon met een mannelijk lichaam in vrouwenkleding en gaf het schilderij de titel Dance to the Berdach.

Volgens Mary Annette Pember (lid van de Red Cliff Ojibwe):

Unfortunately, depending on an oral tradition to impart our ways to future generations opened the floodgates for early non-Native explorers, missionaries, and anthropologists to write books describing Native peoples and therefore bolstering their own role as experts. These writings were and still are entrenched in the perspective of the authors who were and are mostly white men.[53]

Vrij vertaald: "Het vertrouwen op een mondelinge traditie om onze manieren aan toekomstige generaties over te dragen heeft helaas de deur wijd opengezet voor vroege niet-inheemse ontdekkingsreizigers, missionarissen en antropologen om boeken te schrijven waarin zij inheemse volken beschreven en daarmee hun eigen rol als experts versterkten. Deze geschriften waren en zijn nog steeds verankerd in het perspectief van de auteurs, die meestal witte mannen waren en zijn."

Volgens de Duitse antropologe Sabine Lang was het dragen van kleding van het andere geslacht door two-spirit-personen niet altijd een aanduiding voor genderidentiteit. Lang meent dat "het enkele feit dat een man vrouwenkleding draagt niets zegt over zijn rolgedrag, zijn genderstatus of zelfs zijn partnerkeuze".[54] Andere antropologen hebben mogelijk sommige inheemse personen ten onrechte als two-spirit of berdache bestempeld wegens een gebrek aan cultureel begrip, met name omtrent het wereldbeeld van een inheemse gemeenschap en haar specifieke gebruiken met betrekking tot kleding en gender.[55]

Volgens niet-inheemsen, onder wie auteur Brian Gilley en antropoloog Will Roscoe, was de historische aanwezigheid van mannelijk-geboren two-spirits "een fundamenteel deel van de meeste stamvolken",[56] waarbij zowel mannelijk- als vrouwelijk-geboren two-spirits zijn gedocumenteerd "in meer dan 130 Noord-Amerikaanse stammen, in elke regio van het continent".[57] De Ojibwe-journalist Mary Annette Pember stelt echter dat deze voorstelling het risico loopt diverse inheemse culturen te homogeniseren door ze met een al te brede penseelstreek te overschilderen, wat kan leiden tot het verdwijnen van "onderscheidende culturele en taalverschillen die inheemse volken cruciaal achten voor hun identiteit".[8]

Don Pedro Fages was derde in bevel van de Spaanse Portolá-expedite (1769–1770), de eerste Europese expeditie over land in wat nu de Amerikaanse staat Californië is. Tijdens de expeditie werden ten minste drie dagboeken bijgehouden, maar Fages schreef zijn verslag jaren later, in 1775. Fages' verslag gaf meer beschrijvende details over de inheemse bevolking van Californië, dan de andere verslagen, en alleen hij meldde de aanwezigheid van homoseksualiteit in de inheemse cultuur. De Engelse vertaling luidt:

I have submitted substantial evidence that those Indian men who, both here and farther inland, are observed in the dress, clothing and character of women – there being two or three such in each village – pass as sodomites by profession. ... They are called joyas, and are held in great esteem.[58]

Vrij vertaald: "Ik heb substantieel bewijs geleverd dat die Indiaanse mannen die, zowel hier als verder landinwaarts, worden waargenomen in de kleding, dracht en het karakter van vrouwen – er zijn er twee of drie in elk dorp – als beroepssodomieten worden beschouwd. ... Zij worden joyas [juwelen] genoemd en staan in hoog aanzien."

Hoewel gender-variërende personen in een aantal stammen zowel gerespecteerd als gevreesd werden, stonden zij niet buiten het risico te worden berispt of, volgens traditioneel recht, zelfs gedood voor wandaden. Bij de Mojave werden zij bijvoorbeeld vaak sjamanen en liepen zij, zoals allen die met het bovennatuurlijke omgaan, het risico te worden verdacht van hekserij, met name bij misoogsten of sterfgevallen.[59] Er zijn gevallen van moord bekend in dergelijke situaties (zoals in het geval van de gender-nonconforme vrouw Sahaykwisā).[60] Een ander geval uit de late jaren 1840 betrof een Crow badé die mogelijk betrapt werd op paardenroof door de Lakota en gedood werd.[61]

Lang en Jacobs schrijven dat historisch gezien onder de Apache, de Lipan Apache, Chiricahua, Mescalero en zuidelijke Tonto Apache alternatieve genderidentiteiten bestonden.[62][63] Eén stam in het bijzonder, de Eyak, kent een enkel verslag uit 1938 waarin werd vermeld dat zij geen alternatieve genderidentiteit hadden en dergelijke personen laag achtten, hoewel onbekend is of deze houding het resultaat was van acculturatie.[64]

Een verslag van Bacqueville de la Potherie in zijn in 1722 gepubliceerde boek Histoire de l'Amérique septentrionale wijst op het bestaan van een alternatieve genderidentiteit onder de Iroquois.[65]

Veel, zo niet alle, inheemse culturen zijn beïnvloed door Europese homofobie en misogynie.[66][67] Sommige bronnen melden dat de Azteken en Inca's wetten tegen dergelijke personen hadden,[68] hoewel sommige auteurs menen dat dit overdreven is of het resultaat van acculturatie, aangezien alle documenten die hierop wijzen van na de verovering dateren en eventuele eerdere documenten door het Spaanse Rijk zijn vernietigd.[69] Het geloof dat deze wetten bestonden, althans voor de Azteken, is onder meer gebaseerd op de Florentijnse codex. Er is bewijs dat inheemse volken vele codices produceerden, maar dat de Spanjaarden de meeste ervan vernietigden in hun poging oude geloofssystemen uit te roeien.[70]

Sommige leden van hedendaagse Zapotec-gemeenschappen in Mexico belichamen de traditionele derde gender-rol die bekendstaat als muxe. Zij beschouwen zichzelf als "muxe in mannenlichamen", die het werk verrichten dat hun cultuur gewoonlijk met vrouwen associeert. Toen zij in 2004 door transgender-onderzoekers werden gevraagd of zij ooit een chirurgische transitie hadden overwogen, vond "geen van de respondenten het idee interessant, maar eerder vreemd", aangezien hun essentie als muxe niet afhankelijk is van het type lichaam waarin zij zich bevinden.[71]

Berdache

[bewerken | brontekst bewerken]

Tot het einde van de 20e eeuw gebruikten niet-inheemse antropologen de term berdache in zeer ruime zin om een inheems persoon aan te duiden die een van de vele gemengde genderrollen binnen zijn of haar stam vervulde. Meestal pasten deze antropologen de term toe op elke man die zij volgens westerse sociale normen als homoseksueel, biseksueel of verwijfd beschouwden, hoewel de term soms ook werd toegepast op lesbische, biseksuele en gender-nonconforme vrouwen.[72] Dit leidde ertoe dat zeer uiteenlopende personen onder deze onnauwkeurige term werden gecategoriseerd. Soms werd ten onrechte gesuggereerd dat deze personen intersekse waren (of "hermafrodieten").[73]

De Vries schreef: "Berdache is een denigrerende term die door Europeanen is gecreëerd en door antropologen en anderen in stand is gehouden om inheemse mensen te definiëren die afweken van westerse normen die gender, sekse en seksualiteit als binaire en onscheidbare categorieën beschouwen."[7] De term is inmiddels ook onder antropologen in onbruik geraakt. Berdache is afgeleid van het Franse bardache, dat "passieve homoseksueel", "schandjongen"[74] of zelfs "jongensprostituee" betekent.[11] Bardache is op zijn beurt afgeleid van het Perzische برده barda, dat "gevangene", "krijgsgevangene" of "slaaf" betekent.[75][76][77][78]

Het gebruik van berdache is inmiddels in de meeste algemene en antropologische literatuur vervangen door two-spirit.[7]

Two-spirit in kunst en media

[bewerken | brontekst bewerken]

Film

[bewerken | brontekst bewerken]

In de film Little Big Man uit 1970 is het Cheyenne-personage Little Horse, vertolkt door Robert Little Star, een homoseksuele man die kleding draagt die in de cultuur vaker door vrouwen wordt gedragen. Hij nodigt de protagonist Jack Crabb (Dustin Hoffman) uit om bij hem te komen wonen. In afwijking van de meeste representaties in Westerns uit die periode voelt Crabb zich gevleid door het aanbod, hoewel de weergave van Little Horse als two-spirit-persoon wel verbonden blijft met negatieve stereotypering.[79]

De documentairefilm[80] Two Spirits (2009), geregisseerd door Lydia Nibley, vertelt het verhaal van de haatmoord op Fred Martinez, een 16-jarige Navajo. De film werd in 2011 uitgezonden in de serie Independent Lens op PBS en won dat jaar de publieksprijs van het Sundance Film Festival. In de film bevestigt Nibley Martinez' Navajo-identiteit als een nádleeh.[2]:168 Martinez' moeder definieerde nádleeh als “half vrouw, half man”.[2]:169

Fire Song (2015), geregisseerd door Adam Garnet Jones, volgt een homoseksuele Anishnabe-tiener in Noord-Ontario die probeert zijn familie te onderhouden na de zelfmoord van zijn zus.

In 2017 bracht de two-spirit-filmmaker Marjorie Beaucage de documentairefilm Coming In Stories: Two Spirit in Saskatchewan uit om bewustwording te creëren over de ervaringen van two-spirit-personen in Saskatchewan.[81][82]

In de film The Miseducation of Cameron Post (2018) wordt het Lakota-personage Adam Red Eagle, gespeeld door Forrest Goodluck, naar een conversiekamp gestuurd omdat hij zich identificeert als winkte en two-spirit.[83]

De film Wildhood (2021), geregisseerd door Bretten Hannam, volgt het verhaal van Link en zijn broer Travis (Avery Winters-Anthony) die vluchten voor hun gewelddadige vader. Tijdens deze reis ontdekt Link (Phillip Lewitski) zijn seksualiteit als two-spirit-persoon en herontdekt hij zijn Mi'kmaw-erfgoed.

De film Fancy Dance (2023), geregisseerd door Erica Tremblay, belicht de crisis van vermiste en vermoorde inheemse vrouwen via de verdwijning van Tawi (Hauli Gray). De film volgt Jax (Lily Gladstone), een lesbienne die op het reservaat van de Seneca-Cayuga Nation in Oklahoma woont, en haar nicht Roki (Isabel DeRoy-Olson).

Televisie

[bewerken | brontekst bewerken]

In het tweede seizoen (2019) van American Gods speelde Devery Jacobs (Mohawk) de jonge Cherokee-vrouw Sam Black Crow, die zichzelf identificeert als two-spirited (hoewel zij alleen terloops als biseksueel wordt genoemd in het boek waarop de serie is gebaseerd). In een interview verklaarde Jacobs: "Ik identificeer mijzelf als queer, en niet als two-spirited, omdat ik Mohawk ben en wij die term niet hebben".[84]

De HBO-serie Lovecraft Country (2020) omvatte het Arawak two-spirit-personage Yahima.[85] Showrunner Misha Green erkende later tekortgeschoten te zijn in de wijze waarop dit personage werd uitgewerkt.[86] De term two-spirit wordt in de serie anachronistisch gebruikt, aangezien het verhaal zich afspeelt in de jaren 1950 terwijl de term pas in de jaren 1990 werd geïntroduceerd.

RuPaul's Drag Race en Canada's Drag Race hebben verschillende two-spirit- en indigiqueer-dragqueens als deelnemers gehad. Ilona Verley nam deel aan het eerste seizoen van Canada's Drag Race, Anita Landback nam deel aan seizoen vier en Jaylene Tyme en Xana namen deel aan seizoen vijf.[87]

Literatuur

[bewerken | brontekst bewerken]

Two-spirit-speculatieve fictie is een genre dat genderidentiteit en culturele perspectieven verkent via inheemse tradities en futuristische of alternatieve werkelijkheden.[88] De opkomst van dit genre kan worden begrepen binnen het bredere landschap van queerliteratuur. Dit omvat pogingen om heteronormatieve narratieven uit te dagen en de representatie binnen de lgbtq+-gemeenschap te versterken. Two-spirit-auteurs gebruiken hun schrijverschap om hun onafhankelijkheid te benadrukken en een betere toekomst voor henzelf en hun gemeenschappen te verbeelden.[89] Dergelijke werken worden ook gekenmerkt door een gevoel van optimisme en hoop voor de toekomst, in contrast met de donkere geschiedenis van Amerikaanse inheemse volken, die wordt gekenmerkt door verwoesting en genocide.[90]

Het genre wordt tevens gekenmerkt door zijn vermogen om bestaande machtsstructuren en normen uit te dagen en nieuwe mogelijkheden voor gender- en culturele identiteiten te verbeelden en te creëren. Prominente auteurs zijn onder anderen Daniel Heath Justice en Itai Jeffries, terwijl speculatieve fictiewerken van two-spirit-auteurs zijn gebundeld in anthologieën zoals Love Beyond Body, Space, and Time en Sovereign Erotics: A Collection of Two-Spirit Literature.[91]

Bekende two-spirit-personen

[bewerken | brontekst bewerken]
Blake Desjarlais werd in 2021 het eerste Canadese parlementslid die identificeert als two-spirit

De volgende lijst omvat personen die zich identificeren als two-spirit:

Eerbetonen

[bewerken | brontekst bewerken]

In 2012 werd een gedenksteen ter ere van two-spirit-personen opgenomen in de Legacy Walk in Chicago, die de geschiedenis van en personen binnen de lgbtq-gemeenschap viert.[102]

[bewerken | brontekst bewerken]
Zie de categorie Two-spirit van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Overgenomen van "https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Two-spirit&oldid=71640680"