Wojna siedmioletnia

Wojna siedmioletnia

Malarskie przedstawienia starć; kolejno (od góry z lewej do prawej) bitwy: pod Palasi, o Fort Carillon, pod Sarbinowem, pod Kunowicami.
Czas	1754 lub 1756–1763
Miejsce	Europa, Afryka, Indie, Ameryka Północna, Filipiny
Terytorium	Wielka Brytania i Hiszpania zajęły Nową Francję, Prusy utrzymały Śląsk
Wynik	pokój paryski (1763), pokój w Hubertusburgu, zwycięstwo Wielkiej Brytanii i Prus
Strony konfliktu
Wielka Brytania Irlandia Ameryka Brytyjska Prusy Portugalia (od 1762) Hanower Hesja-Kassel Schaumburg-Lippe Liga Irokezów, Brunszwik-Wolfenbüttel Francja Nowa Francja Święte Cesarstwo Rzymskie Austria Bawaria Saksonia Rosja (do 1762) Hiszpania (od 1762) Szwecja (1757–1762) Konfederacja Abenaków Imperium Wielkich Mogołów Królestwo Neapolu Królestwo Sardynii
brak współrzędnych

Uczestnicy wojny siedmioletniej:

     Wielka Brytania, Prusy, Portugalia z sojusznikami

     Francja, Hiszpania, Austria, Rosja, Szwecja z sojusznikami

Wojna siedmioletnia (1756–1763) – wojna pomiędzy Wielką Brytanią, Prusami i Hanowerem a Francją, Austrią, Rosją, Szwecją i Saksonią. Była wojną o zasięgu światowym – walki toczyły się w Europie, Ameryce Północnej, Indiach i na wyspach karaibskich.

W późniejszej fazie konfliktu do wojny przyłączyły się Hiszpania i Portugalia oraz starająca się początkowo zachować neutralność Holandia, której siły zostały zaatakowane w Indiach. Konflikt ten można uznać za wojnę hegemoniczną (uczestniczyła w niej większość ówczesnych mocarstw, stanowiła też decydującą fazę w trwających niemal sto lat zmaganiach francusko-brytyjskich o dominację w Ameryce Północnej i supremację na świecie). Charakteryzowała się oblężeniami i podpaleniami miast, jak i walnymi bitwami w otwartym polu, z zadawanymi wyjątkowo ciężkimi stratami. Według szacunków zginęło w jej czasie od 900 tys. do 1,4 miliona ludzi.

Przyczyny

bezpośrednie

• najazd i okupacja Saksonii przez króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego

pośrednie

• konflikt między Wielką Brytanią i Francją o kolonie w Ameryce Północnej
• sojusze zawarte pomiędzy Francją i Austrią (tzw. odwrócenie przymierzy) oraz pomiędzy Anglią a Prusami
• dążenie Wielkiej Brytanii do osiągnięcia hegemonii w świecie i wyeliminowania Francji jako głównego rywala
• dążenie Austrii do odzyskania Śląska
• wrogość rosyjskiej carycy Elżbiety wobec Królestwa Prus

Przebieg

W Europie

Konflikt rozpoczął od ofensywy króla Fryderyka II, który wykorzystując dogodne położenie Śląska, skoncentrował swoje siły na pograniczu i niespodziewanie wkroczył 29 sierpnia 1756 r. do Saksonii, związanej sojuszem z Austrią. Przeciwko Prusom wystąpiła Austria, chcąc odzyskać Śląsk (tzw. III wojna śląska). Fryderyk po szybkim zajęciu Drezna zmusił armię saską do kapitulacji, a następnie skierował działania przeciw wojskom austriackim. Pierwsze starcie pod Lowosicami otworzyło drogę do wtargnięcia na terytorium Czech i podejścia pod stolicę kraju.

Walki roku 1757 koncentrowały się początkowo na ziemiach czeskich, jednak już w połowie kampanii Fryderyk został zmuszony do odwrotu na Śląsk. W tym też roku w obliczu zagrożenia Austria zawarła koalicję z Francją i Rosją, planując szybkie rozgromienie Prus. Rosja przystąpiła do wojny po stronie Austrii i Francji przeciwko Prusom, zajmując Królewiec i ogłaszając przyłączenie Prus (Wschodnich) do Rosji. Następnie przez Prusy Wschodnie wkroczyła na obszar Brandenburgii i Pomorza Szczecińskiego.

Utrata twierdz śląskich, w tym Świdnicy i Wrocławia, nie załamała jednak króla Fryderyka, który dzięki manewrowi w rejonie Lutyni poprawił położenie strategiczne swoich sił. Lata 1758 i 1759 upłynęły pod znakiem intensywnych działań prowadzonych między Śląskiem, Brandenburgią i Saksonią. Pruska ofensywa skierowana w stronę Saksonii przyniosła jedynie krótkotrwałą zmianę sytuacji, gdyż Fryderyk ponownie musiał wycofać się na Śląsk, gdzie znalazł się w okrążeniu. Toczył walki m.in. pod Landeshutem i Lignicą, jednak w tym samym czasie Berlin został zajęty przez połączone siły austriacko-rosyjskie.

W sierpniu 1759 w bitwie pod Kunowicami oddziały pruskie zostały pokonane przez koalicję rosyjsko-austriacką. W październiku 1760 roku Berlin był przez kilka dni okupowany przez Austriaków i Rosjan. Kampanie lat 1760–1762 koncentrowały się głównie na obszarze śląskim, gdzie król pruski usiłował utrzymać ostatnie nieutracone terytoria.

W trakcie wojny siedmioletniej Polska, choć była w unii personalnej z Saksonią, zachowała neutralność. Mimo to stała się terenem przemarszu wojsk uczestników konfliktu – głównie rosyjskich, które operując z terytorium Rzeczypospolitej, zajęły tereny od Królewca po Berlin, zagrażając egzystencji królestwa pruskiego w 1762 roku.

Przełom nastąpił w chwili najgłębszego kryzysu. Po śmierci carycy Elżbiety tron rosyjski objął jej następca, zwolennik Fryderyka, Piotr III, co diametralnie odmieniło układ sił i umożliwiło Prusom kontynuowanie działań zbrojnych z korzystniejszej pozycji.

Uchodzący za zwolennika polityki Fryderyka II, niezwłocznie nakazał wycofanie wojsk rosyjskich z działań wojennych, a nawet przekazał część swojej armii Fryderykowi (tzw. cud domu brandenburskiego). Zmniejszenie presji militarnej ze strony koalicjantów umożliwiło Prusom ustabilizowanie sytuacji strategicznej i doprowadzenie do zawarcia pokoju, który okazał się korzystny dla państwa pruskiego.

Piotr III został zamordowany po paru miesiącach panowania, a jego miejsce zajęła Katarzyna II (1762–1796). Wkrótce uznała, że ani upadek, ani też zwycięstwo Prus, nie leżą w interesie Rosji i postanowiła wycofać się z wojny. Wojnę zakończyło podpisanie 15 lutego 1763 pokoju w Hubertusburgu (Saksonia), przyznającego Śląsk oraz ziemię kłodzką Prusom.

W koloniach

W koloniach wojna była rezultatem rywalizacji brytyjsko-francuskiej. Walki między siłami tych krajów rozpoczęły się w 1754 w okolicach rzeki Ohio w Ameryce Północnej. Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Francji 15 maja 1756 roku. W trakcie działań wojennych Wielka Brytania odniosła w 1759 dwa wielkie zwycięstwa nad Francją: pod Quebekiem (13 września) i w zatoce Quiberon (20 listopada). Prawdziwym szokiem dla Hiszpanii okazało się zdobycie 13 sierpnia 1762 roku, silnie ufortyfikowanej Hawany.

Wojnę w koloniach zakończył pokój paryski (10 lutego 1763), który był złożoną umową określającą prawa do poszczególnych terytoriów. Przypieczętował on klęskę Francji, która utraciła na rzecz Wielkiej Brytanii część posiadłości zamorskich: m.in. Kanadę i niektóre inne kolonie w Ameryce i Indiach. Francja przestała być liczącym się mocarstwem kolonialnym, zaś dominację na morzach i w koloniach uzyskała Wielka Brytania. Hiszpania utraciła Florydę, w zamian zaś otrzymała od Francji Luizjanę.

Zwycięstwo w wojnie siedmioletniej miało głębokie konsekwencje dla systemu międzynarodowego, gdyż położyło fundament pod opartą na dominacji na morzach i oceanach imperialną hegemonię Wielkiej Brytanii jako ogólnoświatowego imperium na następne 150 lat – Wielka Brytania stała się pierwszą w świecie potęgą kolonialną i handlową – a także pod dominującą pozycję anglosfery w ciągu następnych 250 lat. Również Prusy umocniły swoją pozycję w Europie Środkowo-Wschodniej.

Bibliografia

• Emanuel Rostworowski: Historia powszechna – wiek XVIII. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 508–514
• Janusz Staszewski: Przeszłość wojenna Śląska. Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, 1938.