Көн рәсеме
Медици́на — диагностика, дауалау терапияһы, ауырыуҙарҙы профилактикалау, сәләмәтлекте һаҡлау һәм нығытыу, кешенең хеҙмәткә яраҡлылығын, ғүмерен оҙайтыу, шулай уҡ физик, психик сирҙәр ваҡытында хәлде еңеләйтеү маҡсаты берләштергән фәнни белем һәм практик саралар системаһы.
«Медицина» һүҙе латын теленән, — дауалау сәнғәте.
Хәҙерге заманда медицинаны билдәләү өсөн иң ҙур символик мәғәнәнең дүрт варианты бар.
Медицинаның тышҡы символдарының береһе 6 мөйөшлө йондоҙ. Боронғораҡ медицина символы булып Асклепия таяғы (рус.)баш. тора. Ул бөйөк дауалаусыныҡы була. Өсөнсө киң билдәле символ — Халыҡ-ара Ҡыҙыл тәре хәрәкәте. Эмблемаһы — Ҡыҙыл тәре һәм ярым ай. Дүртенсе символ — тәрилкә тирәләй уралған йылан. Ул дауалауҙа йылан ағыуы ҡулланған Әбүғәлисина һәм тәрилкә, йылан менән кәүҙәләндерелгән боронғо грек һаулыҡ аллаһы Гигиея менән бәйле.
Башта ауырыу, кешегә дошман булған тышҡы йән эйәһе нисектер кеше тәненә үтеп инеп, ауыртыныу булдыра, тип ҡаралған. Шулай итеп, шул дәүерҙәге кешенең тирә-яҡ донъяның асылын һәм закондарын белмәүе, тәбиғәт алдындағы көсһөҙлөгө кеше организмына эйәләшкән ҡара көстәр тураһындағы ялған куҙаллауҙарҙың һәм уларҙы дауалау буйынса төрлө магик алымдарҙың (сихыр, өшкөрөү, доға һ. б.) барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булған.
Кешенең барлыҡҡа килеүенең тәүге этаптарында им-томсолоҡ һәм шаманлыҡ үҫеше үҙенән-үҙе дауалау төшөнсәһен барлыҡҡа килтергән. Үҫешкән боронғо дәүләттәрҙә медицина ҙур уңышҡа ирешә. Боронғо грек врачы Гиппократтың, Рим тәбиғәт фәндәре белгесе Клавдий Галендың, Александрия врачы Герофилдың һәм Эрасистраттың хеҙмәттәрен бөгөнгә еткергән тарихи документтар бар. Бынан тыш, боронғо Көнсығыш яҙма ҡомартҡылары (боронғо Египет медицина папирустары; Хаммурапи законы; Һиндостанда Аюрведа законы һ. б.) боронғо дәүләттәрҙә врачтарҙың эшмәкәрлек итеү шарттары, дауалау өсөн гонорар күләме һәм ауырыуға зыян килтергән өсөн яуаплылыҡ дәрәжәһе закон менән регламентланған, тип дәлилләй.
↪ дауамы…
Шуларҙы беләһегеҙме?
 Ҡыҙыл майҙан, Василий Блаженный сиркәүе
- Василий Блаженный сиркәүе (һүрәттә) Иван Грозный бойроғо буйынса Ҡазанды яулау иҫтәлегенә төҙөлдө.
- Тарихсылар Михаил Сусловтыты СССР дәүләтенеӊ баш идеологы итеп һанайҙар. Ул Кремль диуарҙары итәгендә Иосиф Сталин ҡәберенән уӊ яғында ерләнгән.
- Һуӊһы йылдарҙа Католицизмда иӊ хөрмәтләнғән һәм популярлаштырылған кеше — Тереза Әcә, ул сығышы менән күпселеге мосолман динле албандарҙан.
- Бер бөтөн булған серб халыҡтын дин бүлде: мосолман өлөшө Босния һәм Герцеговинала, православ өлөшө Сербияла һәм католик өлөшө Хорватияла айырым дәүләттәрҙә йәшәй.
- Европа илдәрендә Сиркәү һалымы ((ингл. Church tax)) – ғәҙәти хәл. Был һалым дин конфессияларына һалына. Финляндияла граждандарҙың килеменән 2%-ҡа етә. Австрияла Сиркәү һалымын 1939 йылда Гитлер индерә һәм артабан Сиркәүҙең азатлығын һаҡлау маҡсаты менән ҡалдырылды.
- Урыҫтар араһында беренсе Санкт-Петербург ФА-ның ағза-корреспонденты тип Пётр Иванович Рычков һанала (1759).
- 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 100 йәшлек юбилейын билдәләгән артиллерисы ике тапҡыр «Советтар Союзы Геройы» званиеһына лайыҡ тип күрһәтелә, әммә был исем уға бирелмәй.
- Бынан 500-300 миллион йылдар элек хәҙерге Урал тауҙары урынында ике ҡитғаны бүлеүсе Урал океаны булған, уның ҡайһы бер рифтарынан барлыҡҡа килгән шихандары әле лә һаҡланған.
|
|
| 17 август юбилярҙары |
|---|
тулы исемлек
- Рехмуков Фарид Измайлович (1926—13.12.2005), архитектор, йәмәғәтсе. 1965—1985 йылдарҙа Өфө ҡалаһының баш архитекторы. 1969—1977 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. 1954 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән Әстерхан ҡалаһынан.
- Зәҡәрин Фәхрәзи Шакир улы (1931—22.02.1983), агроном. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1972) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Оло Ҡыҙылбай ауылынан.
- Улендеева Анна Дмитриевна (1941), химик-технолог-ғалим. 1965—2006 йылдарҙа Органик химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — өлкән, 2000 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы Кривой Ключ ауылынан.
- Паксютов Геннадий Васильевич (1946), химик-технолог. 1964—2006 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Минераль ашламалар заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы (2001) химигы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1986) һәм Башҡортостан Республикаһы Президентының (2005) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән Ишембай ҡалаһынан.
- Рәйемғужина Зилиә Мөхәмәтйән ҡыҙы (1946), тел белгесе-ғалим. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты, 2013 йылдан хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Мөҡсин ауылынан.
- Прочухан Юрий Анатольевич (1951—15.07.2019), химик-ғалим. 1974 йылдан Октябрҙең 40 йыллығыисемендәге Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1983 йылдан — лаборатория мөдире, 1999—2003 йылдарҙа юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993—2003 йылдарҙа химия факультеты деканы һәм 1994—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Химия бүлегенең академик секретары, 1995—2001 йылдарҙа Органик химия институтының лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1989), профессор (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Д. И. Менделеев исемендәге премия лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге Мәскәү өлкәһе Люберцы ҡалаһынан.
- Пардабаева Римма Миңлехан ҡыҙы (1956), иҡтисадсы-ғалим. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты һәм Өфө сәнғәт училищеһы (колледжы) уҡытыусыһы, доцент. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- Кәримова Ләйсән Ғәбделбарый ҡыҙы (1971), театр артисы. 1993—2010 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008), ижади премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Ҡабыҡҡыуыш ауылынан.
- Абдуллин Ленар Рәфил улы (1976), инженер-ғалим. 2012 йылдан БАШНИПИНЕФТЬ институтының бүлек начальнигы урынбаҫары, 2015 йылдан — начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор Рәфил Абдуллиндың улы. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.
|
Ҡаңлы (ҡаңны) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты түбәнге ағиҙел-ыҡ менән танып һәм көньяҡ диалекттың дим һөйләштәренә ҡарай.
Ҡаңлы ҡәбиләһенең барлыҡҡа килеүен боронғо Туран халҡы менән бәйләйҙәр, улар актик һәм иртә урта быуаттарҙа Һырдаръя һәм Көньяҡ Урал араһындағы далаларҙа йәшәгән. Боронғо иран ижади ҡомартҡыларында («Авеста», «Хвадай-намаг» («Хоҙайнамә»)), зороастрий яҙмаларында («Денкард», «Бундахишн»), «Шаһнамә» поэмаһында туран һәм иран (арий) халыҡтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуы тураһында әйтелә. Тәүге турандарҙың мифик ата-бабаһы Арийҙың ҡустыһы булған, был хәҙерге генетик тикшеренеүҙәр менән дә раҫлана.
Урта быуат ҡаңлылары «Сокровенное сказание»ла — канг-лин, Рәшит әт-Диндә — канлы, Әбелғәзиҙә канкли, канглы тип телгә алына. Был этноним шулай уҡ ҡаҙаҡтар, ҡараҡалпаҡтар, ҡырғыҙҙар, ҡырым татарҙары, нуғайҙар һәм үзбәктәрҙең составында теркәлгән. Ҡәбилә формалашыуына уларҙың ҡыпсаҡтар араһында йәшәүе йоғонто яһай. Тикшеренеүселәрҙең күбеһенең раҫлауынса, ҡаңлыларҙың берләшмәһе XI—XII быуаттарҙа Арал буйы далаларында бәшнәк-уғыҙ нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шул уҡ ваҡытта «ҡаңлы» этнонимы бәшнәктең боронғо үҙатамаһы булған «ҡаңғар» менән оҡшаш. Ҡаңлыларҙың этник формалашыуында шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың ҙур роль уйнауы һыҙыҡ өҫтөнә алына, улар 1220 йылда монголдар тарафынан тар-мар ителгәндән һуң башлыса Ҡыпсаҡ далаһы (Дешт-и-Ҡыпсаҡ) халҡы составына ҡушыла. Икенсе гипотеза буйынса, ҡаңлылар Һырдаръяла Ҡаңгөй дәүләтен төҙөгән ҡаңгөйҙәрҙең этник вариҫтары булып тора.
↪ д а у а м ы…
|
.svg){kind=small}
