Dynastia Jin (265–420)

Dynastia Jin

Nazwa chińska
Pismo uproszczone 晋朝 Pismo tradycyjne 晉朝 Hanyu pinyin Jìn Cháo Wade-Giles Chin Ch’ao Wymowa (IPA) /tɕîn ʈʂʰǎu/

Dynastia Jin (chiń. upr. 晋朝; chiń. trad. 晉朝; pinyin Jìn Cháo; Wade-Giles Chin Ch’ao) – dynastia rządząca Chinami po Okresie Trzech Królestw (220-265). Po stosunkowo stabilnym okresie nazywanym Zachodnią Dynastią Jin północ Chin została zaatakowana przez barbarzyńskie plemiona i Chiny podzieliły się od 317 na Szesnaście Królestw i Wschodnią Dynastię Jin. Po upadku tej drugiej nastał okres określany jako Dynastie Południowe i Północne.

Zachodnia dynastia Jin

Lu Ji (261 - 303), O powrocie do zdrowia, kaligrafia w stylu trawiastym. Muzeum Pałacowe

Protoplasta dynastii Jin, Sima Yi, był dowódcą w służbie Cao Cao, towarzyszem jego syna, Cao Pi (220-226), następnie zaś jednym z regentów małoletnich Cao Rui (226-239) i Cao Fanga (239-254). Współregent Sima Yi, Cao Shuang, zmierzał do odsunięcia go od wpływu na sprawy państwa, jednak ten w odpowiedzi w 249 przeprowadził zamach stanu, który sprawił, iż realna władza w cesarstwie Wei przeszła w ręce rodu Sima. Sima Yi zmarł w 251 i kontrolę nad cesarskim dworem przejęli jego synowie, najpierw starszy, Sima Shi, zaś po jego śmierci w 255 młodszy, Sima Zhao. Po tym gdy w 263 Wei podbiło Shu Sima Zhao rozpoczął przygotowania do objęcia tronu, jednak zmarł w 265. W rezultacie tytuł cesarza przyjął dopiero jego syn, Sima Yan (cesarz Wu, 266-290)

Największym osiągnięciem cesarza Wu było zjednoczenie Chin, do którego doszło po podboju południowego państwo Wu w 280. Po tym wydarzeniu zdemobilizowano regionalne armie, zaś cesarz przydzielił książętom (wang) lenna, wraz z prawem do posiadania własnych oddziałów wojskowych, czemu towarzyszyła reforma systemu tytułów szlacheckich. Stało to w kontraście do wcześniejszej polityki cesarzy Wei, którzy skupili całą władzę w ręku cesarskiej głowy rodu. Ustanowiono także nowy dynastyczny kodeks oraz prawa dotyczące rejestrowania i przydzielania ziemi mające ograniczyć wielkość majątków ziemskich arystokracji.

Ceramiczna urna pogrzebowa (hunping), ok. 275. Cleveland Museum of Art

Władza cesarzy Jin okazała się dość słaba: nie zdołali oni w pełni podporządkować sobie scentralizowanej biurokracji, a ustanowiony przez Wei system „dziewięciu rang urzędniczych”, w którym zdolności i umiejętności kandydatów były oceniane przez lokalnych urzędników, podupadł i w efekcie o stanowisku decydował status rodziny kandydata. Przydzielenie książętom lenn w założeniu miało uniemożliwić obalenie dynastii przez proste dokonanie przewrotu w stolicy, tj. w sposób w jaki Sima obalili Cao. W praktyce, w sytuacji gdy ociężały umysłowo następca Wu, cesarz Hui (290-306), okazał się niezdolny do sprawowania efektywnych rządów, doprowadziło do wyniszczającej wojny domowej. Najpierw w 290 wybuchł krótki, lecz krwawy konflikt między rodziną cesarzowej wdowy, na której czele stał regent Yang Jun, a rodziną cesarzowej, Jia Nanfeng. W 291 Yang Jun został zamordowany i odtąd cesarzowa Jia sprawowała faktyczną władzę, rządząc w imieniu swojego męża. Kiedy jednak pod koniec 299 doprowadziła do śmierci następcy tronu, Sima Yu, książęta Jin zwrócili się przeciwko niej i już w następnym roku cesarzowa zginęła z rąk księcia Zhao, Sima Luna.

Był to początek całej serii uzurpacji, które stały się znane jako Rebelia Ośmiu Książąt. Już w 301 Sima Lun ogłosił się cesarzem, jednak pozostali książęta natychmiast zwrócili się przeciwko niemu, tak że szybko stracił on zarówno życie, jak i władzę. Ten scenariusz miał się powtórzyć jeszcze kilka razy – za każdym razem gdy jeden z książąt zdobywał kontrolę nad stolicą pozostali tworzyli przeciwko niemu koalicję, mającą na celu obalenie jego rządów, która rozpadała się po osiągnięciu celu. Poza krótkim epizodem uzurpacji Sima Luna cesarz Hui pozostawał nominalnie u władzy, pełniąc rolę marionetki w rękach kolejnych książąt. Jednak z początkiem 307 książę Donghai, Sima Yue, otruł cesarza Hui i wprowadził na tron innego syna cesarza Wu, Sima Chi (cesarz Huai, 306-311).

Rebelia Ośmiu Książąt doprowadziła do załamania się władzy dynastii Jin, z czego skorzystały przede wszystkim barbarzyńskie ludy zamieszkujące północne Chiny, które brały udział w wojnie domowej jako sojusznicy poszczególnych książąt. Z biegiem czasu ich wodzowie zaczęli żywić własne ambicje, przy czym na czoło wysunął się przywódca Xiongnu Liu Yuan (304-310), który już w 304 ogłosił się księciem Han, później zaś cesarzem, twierdząc że jest potomkiem cesarskiego rodu Han. W 311 syn Liu Yuana, Liu Cong (310-318), zdobył Luoyang i wziął do niewoli cesarza Huaia, który dwa lata później zginął z jego ręki. Cesarzem został teraz wnuk cesarza Wu, Sima Ye (cesarz Min (313-316), który ustanowił stolicę w Chang’anie, jednak los dynastii Jin na Północy był już przesądzony. W 316 Chang’an został zdobyty przez Xiongnu i dwa lata później cesarza Mina spotkał ten sam los co poprzednika. Północ miała się odtąd znajdować we władaniu barbarzyńskich państw, w późniejszej historiografii znanych jako Szesnaście Królestw, natomiast władza Jin została ograniczona do Południa.

Wschodnia dynastia Jin

Wschodnia dynastia Jin i Wcześniejsze Qin w 376

Pierwszym cesarzem dynastii Jin panującym na Południu był Sima Rui (cesarz Yuan) (318-323), który w 307 został namiestnikiem Jiankangu (dzis. Nankin). To tam, kiedy w 318 dotarły do niego wieści o śmierci cesarza Mina, Sima Rui obwołał się cesarzem. Ponieważ stolica nowego państwa znajdowała się na wschód od dawnych stolic Jin na Północy w późniejszej historiograficznej tradycji nazwano je Wschodnią dynastia Jin, podczas gdy wcześniejszy okres panowania dynastii stał się znany jako Zachodnia dynastia Jin. Cesarz Yuan początkowo nie dysponował niemal żadnymi siłami wojskowymi i pozostawał całkowicie zależny od poparcia możnych rodów Południa, o których przychylność zabiegał kanclerz Wang Dao. Z biegiem czasu na Południe przybywało jednak coraz więcej imigrantów z nękanej wojną Północy, zaś byli oni zapisywani w specjalnych „białych rejestrach”, co być może wiązało się z pewnymi przywilejami, ale i oczekiwaniem, że któregoś dnia wrócą na Północ. Ci imigranci mieli zdominować administrację i armię nowej dynastii, przy czym strzegli oni zazdrośnie swojej odrębności, kultywując przyniesione z Północy zwyczaje i dialekt języka chińskiego.

Rękopis z Altany Orchidei Wang Xizhi – kopia sporządzona przez Feng Chengsu (617-672) znajdująca się w Muzeum Pałacowym w Pekinie

Pierwszym poważnym wyzwaniem dla nowego państwa była rebelia Wang Duna, kuzyna kanclerza Wang Dao, któremu w 322 udało się zdobyć Jiankang i przejąć faktyczną władzę w państwie. Kiedy jednak Wang Dun zaczął przymierzać się do objęcia cesarskiego tronu zwróciła się przeciwko niemu nawet jego własna rodzina i w 324 został ostatecznie pokonany. Była to pierwsza z wielu rebelii, które miały wstrząsać Wschodnią dynastią Jin, która poza tym stanowiła jednak zaskakująco długi okres stabilności i pomyślności, zwłaszcza jeśli porównać ją ze współczesnymi reżimami na Północy oraz późniejszymi Dynastiami Południowymi. Paradoksalnie, to słabość cesarzy, którzy polegali na wpływowych arystokratycznych rodach, nie sprawując rzeczywistej władzy, powodowała że „za każdym razem gdy ambitna jednostka sięgała po najwyższą władzę inni z zazdrości łączyli swe siły przeciwko niemu, skutecznie przywracając równowagę”. Szczególną cechą Wschodniej dynastii Jin był fakt, że szereg dziedzicznych wielkich rodów było tak potężnych, iż nie czuło by zbytnio podlegali władzy jakiegokolwiek cesarza, ale jednocześnie ich elitarny status był powiązany z dzierżeniem cesarskich urzędów.

Lustro z brązu z przedstawieniem Xiwangmu. Wschodnia dynastia Jin. Cleveland Museum of Art

W połowie IV wieku życie polityczne dynastii zostało zdominowane przez generała Huan Wena, który swoją pozycję zawdzięczał sukcesom w wojnie na Północy. W 347 udało mu się pokonać państwo Cheng Han i zająć Syczuan. W 356 zdobył Luoyang, dwór jednak nie skorzystał z jego propozycji powrotu do dawnej stolicy, która zresztą została ponownie utracona w 365. W 369 Huan Wen przedsięwziął kolejną wyprawę na Północ, docierając aż na drugi brzeg Huang He, jednak z powodu kłopotów z zaopatrzeniem musiał się wycofać i ostatecznie całe przedsięwzięcie zakończyło się klęską. Niemniej w 371 zmusił do abdykacji cesarza Feia (366-371), którego zastąpił podporządkowanym sobie Jianwenem (371-372), i zaczął przygotowywać grunt pod przejęcie tronu. Był już jednak wówczas poważnie chory, zaś kanclerz Xie An sprytnie odwlekał konieczne ceremonie aż do śmierci Huan Wena w 373.

Napomnienia instruktorki dla dam dworu (fragment), tradycyjnie przypisywane Gu Kaizhi. British Museum

W tym czasie Południe znalazło się w cieniu rosnącej potęgi Wcześniejszego Qin, które pod przywództwem Fu Jiana (357-385) zjednoczyło północne Chiny. Przygotowując się do odparcia inwazji Xie An zaczął tworzyć nowe Oddziały Dowództw Północnych, rekrutujące się z populacji uchodźców w regionie Jingkou (dzis. Zhenjiang). Udowodniły one swoją wartość pokonując armię Qin w bitwie nad rzeką Fei w 383, po której to klęsce państwo Fu Jiana rozpadło się. Po zniknięciu zewnętrznego zagrożenia Oddziały Dowództw Północnych stały się zapleczem dla chcących obalić dynastię ambitnych uzurpatorów. W 397 zbuntował się ich dowódca, przy czym przywództwo rebelii wkrótce przeszło w ręce syna Huan Wena, Xuana. Sytuacja była dla niego o tyle sprzyjająca, że jednocześnie w 399 wybuchła taoistyczna rebelia Sun Ena, która po ciężkich walkach została ostatecznie stłumiona dopiero w 411. Huan Xuan w pełni wykorzystał narastający chaos i zajął Jiankang, po czym w 403 ogłosił się cesarzem.

Plakietka dekorująca nakrycie głowy. Wschodnia dynastia Jin. Metropolitan Museum of Art

Ten ostatni akt spotkał się jednak z opozycją wielu weteranów Oddziałów Dowództw Północnych, którzy pod przywództwem jednego ze swoich oficerów, Liu Yu (późniejszy cesarz Wu (420-422), zbuntowali się z kolei przeciwko Huan Xuanowi i po jego pokonaniu z powrotem osadzili na tronie cesarza Ana (397-418). Liu Yu przygotowywał się do przejęcia władzy w sposób dużo bardziej metodyczny niż Huan Xuan, w ciągu następnych kilkunastu lat budując wokół siebie szerokie polityczne zaplecze. Jednocześnie wzmacniał swoją pozycję na wzór Huan Wena prowadząc zwycięskie kampanie na Północy – w 410 zdobył Szantung, w 416 Luoyang, a w 417 Chang’an. W tym momencie cesarstwo Jin osiągnęło swój maksymalny zasięg terytorialny i było największym i najludniejszym państwem Azji Wschodniej. Były to jednak jednocześnie ostatnie lata jego istnienia, ponieważ w 420 Liu Yu ostatecznie ogłosił się cesarzem, zakładając nową dynastię Song, zaś rok później „ustanowił nowy i przerażający precedens, mordując byłego cesarza Gonga (418-420)”.

Ceramiczny skraplacz w kształcie owcy. Wschodnia dynastia Jin. Muzeum Sztuki Matsuoka

Trwałym dziedzictwem Wschodniej dynastii Jin był dalszy wzrost chińskiego Południa - pomiędzy rokiem 280 a 464 zarejestrowana populacja tego regionu miała zwiększyć się pięciokrotnie, w dużej mierze w wyniku migracji z niespokojnej Północy. Jednocześnie Południe, w sytuacji opanowania Północy przez barbarzyńców, stało się swoistym repozytorium chińskich tradycji i ważnym centrum kultury. To wówczas mieli działać pierwsi znani z imienia chińscy artyści, których dzieła pozostały punktem wyjścia dla całej późniejszej sztuki, tacy jak kaligraf Wang Xizhi i malarz Gu Kaizhi. Poddanym Jin był także jeden z najczęściej czytanych chińskich poetów wszystkich czasów, Tao Yuanming.

Bibliografia

• Albert E. Dien, Keith N. Knapp: Cambridge History of China. Volume 2: The Six Dynasties, 220–589. Cambridge: Cambridge University Press, 2019. ISBN 978-1-139-10733-4.}
• Patricia Buckley Ebrey: The Cambridge Illustrated History of China. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 0-521-43519-6.
• Mieczysław Jerzy Künstler: Dzieje Kultury Chińskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1994. ISBN 83-04-03773-4.
• Mark Edward Lewis: China Between Empires. The Northern and Southern Dynasties. Cambridge, Massachusetts; London, England: The Belknap Press of Harvard University Press, 2009. ISBN 0-674-02605-5.
• Victor Cunrui Xiong, Kenneth J. Hammond: Routledge Handbook of Imperial Chinese History. New York: Routledge, 2019. ISBN 978-1-315-72687-8.