Giapon
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
  Ël Giapon (an giaponèis: 日本, Nihon o Nippon, "orìgin dël sol") a l'é un pais dl'Asia oriental, formà da n'arsipélagh ëd 6.852 ìsole ant l'Océan Passìfich. La capital a l'é Tokyo, la pì granda sità dël mond për popolassion. A l'ha na surfassa ëd 377.975 km² e a conta anviron 125 milion d'abitant (2023), ch'a lo rend l'11° pais pì popolà dël mond e un dij pì urbanisà. Anté ch'as treuva Ël Giapon as treuva a est dla penìsola corean-a e a l'é separà dal continent dai mar dël Giapon (a òvest) e dal mar ëd la Cin-a Oriental (a sud). Le quatr ìsole prinsipaj a son (da nòrd a sud): Hokkaidō, Honshū (andoa a-i son Tokyo, Osaka e Kyoto), Shikoku e Kyūshū. GeografìaËl Giapon a l'é 'n pais montagnos (pì che 70% dël teritòri). La pian-a pì granda a l'é cola dël Kantō, anté a sta Tokyo. A l'é 'dcò un dij pais pì ativ da 'n pont ëd vista sìsmich dël mond, con anviron 1.500 teramòt a l'ann (për la pì part cit). Sìmboj nassionaj a son ël Mont Fuji (3.776 m) e le fior ëd sarissa (sakura). StòriaLa prima dinastìa a l'é stàita cola dij Yamato, ch'a l'ha unificà 'l pais dël sécol ch'a fa III. Dël 1543 a son rivà ij portughèis e dël 1603 ël Tokugawa Ieyasu a l'ha fondà lë Shogunà Tokugawa ch'a l'ha isolà 'l Giapon dal rest dël mond për 250 agn. Dël 1868 a l'é ancaminà l'Arvolussion Meiji (restaurassion dël podèj imperial) e l'industrialisassion. Dòp la Sconda guèra mondial (andoa 'l Giapon a fasìa part dl'Asse), a l'é stàit ocupà da jë Stat Unì e a l'ha adotà na costitussion passifista. EconomìaËl Giapon a l'é stàit për vàire agn la sconda economìa dël mond, grassie a 'd colòss com Toyota, Sony e Mitsubishi. Ancheuj a l'é la tersa (dòp Stat Unì e Cin-a). Moneda ufissial a l'é lë yen. Dël 2024, ël PIL a l'é stàit d'apopré 6.000 miliard ëd dòlar. La disocupassion a l'é anviron 2,5% (2023). La chërsùa econòmica a l'é stàita dël 2,1% dël 2007; dël 2023 a l'é stàita d'anviron 1,9%. La part dël PIL dedicà a l'arserca e dësvlup a l'é stàita dël 3,3% dël 2012. ColturaËl Giapon a l'é avosà për la cusin-a (sushi, tempura), le art marsiaj (judo, kendo, karate), l'architetura, ij giardin e la cultura pop (manga, anime, videogieugh). Organisassion polìticaËl Giapon a l'é na monarchìa costitussional. L'imperator a l'é Naruhito (dal 2019). Ël prim ministr a l'é Shigeru Ishiba (dal 2024). La capital a l'é Tokyo. Anliure esterne
|
