Ю
|
Літара Ю | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||
| Кірыліца | ||||||
|
А · Б · В · Г · Ґ · Д · Ѓ | ||||||
| Неславянскія літары | ||||||
|
А̄ · А́ · А̀ · Ӑ · А̂ · А̊ · Ӓ | ||||||
| Састарэлыя літары | ||||||
|
Ꙁ · Ꙇ · Ҁ · Ѻ · Ѹ · Ѡ · Ѽ | ||||||
| Літары кірыліцы |
Ю, ю — літара большасці славянскіх кірылічных азбук (29-я ў балгарскім, 31-я ў беларускім, 32-я ў рускім і ўкраінскім; з сербскага выключана ў сярэдзіне XIX стагоддзя, у македонскім, пабудаваным на ўзор новага сербскага, не ўводзілася). Ужываецца таксама ў пісьменнасцях некаторых неславянскіх моў.
Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]У стараславянскай кірыліцы звычайна лічыцца 33-й па парадку, у глаголіцы па ліку 34-я (Ⱓ). Лікавага значэння не мае. Назва ў славянскай азбуцы супадае з сучаснаю — «ю»; у стара- і царкоўнаславянскай мовах так гучыць вінавальны склон кароткай формы займенніка ст.-слав: я (бел.: яна), але супадзенне гэтага слова з назваю літары можа быць і выпадковым. Кірылічная літара паходзіць ад грэчаскай лігатуры ΙǑ, ιǒ (ΙΟΥ, ιου); глагалічная форма невядома, і агульнапрызнанага меркавання няма.
Напісанне ў кірыліцы мела нямнога варыянтаў, якія адрозніваліся ў асноўным размяшчэннем злучальнай рысачкі (яна магла быць пасярэдзіне, як у цяперашніх шрыфтах, ці зверху, а таксама нахільнаю). Ужываліся варыянты і з рознаю велічынёю элемантаў літары: нешта падобнае на ГО са злучэннем па верхнім краі о, звычайна такая форма сведчыць аб паўночным паходжанні рукапісу. Гэта форма іншы раз пранікала і ў друкарскія шрыфты, напрыклад у выданні Францыска Скарыны.
У старарускім скорапісе ётавы штрых часам выраджаўся ў нешта накшталт с-падобнага штрыха над літарай о, такім чынам буква набывала выгляд грэчаскай дэльты δ. У стараславянскіх помніках XII—XV стагоддзяў сустракаецца яшчэ адзін варыянт літары — «абаротнае Ю» з тым жа значэннем[1].
У старабеларускую графіку перайшла са старажытнарускага пісьменства. Абазначала галосны гук [у] пасля мяккіх зычных і спалучэнне гукаў [йу] (лютня, юнакъ). У рукапісах XIV—XVII стагоддзяў у сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія памагаюць вызначаць час і месца напісання помнікаў. Лічбавага значэння не мела. У XVI стагоддзі, акрамя рукапіснай, набыла друкаваную форму. Пачынаючы з Ф. Скарыны, стала адрознівацца як малая і вялікая, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным[2].
Беларуская мова
[правіць | правіць зыходнік]У сучаснай беларускай мове абазначае лабіялізаваны галосны гук [у] задняга рада верхняга пад’ёму і мяккасць папярэдняга зычнага (салют — [сал’ут]), а ў пачатку слоў, пасля галосных, ў, ь і апострафа — спалучэнне гукаў [йу] (юнак — [йунак], саюз — [сайус], наўючыць — [наўйучыц’], лью — [л’йу], б’ю — [бйу])[2].
Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (ЮНЕСКА, ЮПІ). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне дваццаць сёмы (група «Ю»), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (шыфр № 8ю)[2].
Царкоўнаславянская мова
[правіць | правіць зыходнік]У сучаснай царкоўнаславянскай арфаграфіі буква ю пасля зычных сустракаецца толькі пасля л, н, р і (рэдка) пасля д, т, з, с, хаця ў старым маскоўскім (а цяпер стараверскім) зводзе царкоўнаславянскай мовы актыўна ўжывалася пасля мяккіх шыпячых: чюдо, чюти, ѿвращю і пад.
Табліца кодаў
[правіць | правіць зыходнік]| Кадзіроўка | Рэгістр | Дзесятковы код | 16-ковы код | Васьмярычны код | Двайковы код |
|---|---|---|---|---|---|
| Унікод | Вялікая | 1070 | 042E | 002056 | 00000100 00101110 |
| Малая | 1102 | 044E | 002116 | 00000100 01001110 | |
| ISO 8859-5 | Вялікая | 206 | CE | 316 | 11001110 |
| Малая | 238 | EE | 356 | 11101110 | |
| KOI 8 | Вялікая | 224 | E0 | 340 | 11100000 |
| Малая | 192 | C0 | 300 | 11000000 | |
| Windows 1251 | Вялікая | 222 | DE | 336 | 11011110 |
| Малая | 254 | FE | 376 | 11111110 |
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Карский 1979, с. 205—206.
- 1 2 3 Ю // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 638. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
- Булич С. К.,. Ю // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
- Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография / отв. ред. акад. В. И. Борковский. — 2-е изд., факсимильное. — М. [Л.]: Из-во «Наука» (Из-во АН СССР, [1928]), 1979. — С. 205—206. — 494 с. — 2 700 экз.
